Президент мемлекеттік компаниялардағы сыбайлас жемқорлық мәселесіне тоқталып, заң мен сот алдында барлығы тең екенін атап өтті. Сондай-ақ "Заң мен Тәртіп" қағидатының Конституцияда бекітілуі мемлекеттік басқару мен қоғам өміріндегі жауапкершіліктің ортақ өлшемі екенін жеткізді.
Мемлекет басшысы көтерген мәселелер мемлекеттік сектордағы ашықтықты қамтамасыз ету, заңсыз активтерді қайтару, бюджет қаражатын тиімді пайдалану және өңірлердің инфрақұрылымын дамыту міндеттерімен тығыз байланысты. Бұл бағыттар құқықтық мемлекетті нығайтуға, мемлекеттік институттардың жауапкершілігін арттыруға және азаматтардың өмір сапасын жақсартуға негіз болады.
Бүгінде аталған бастамалардың саяси-құқықтық маңызы мен елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына ықпалы өзекті. Осы мәселелер жөнінде саясаттанушы Ардақ Монтаев өз пікірін білдіріп, Мемлекет басшысы айқындаған басымдықтардың мемлекеттік басқару жүйесіндегі рөліне тоқталды.
— Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев "Заң мен Тәртіп" қағидатын Конституцияда бекітіп, оны мемлекеттік басқарудың негізгі ұстанымы ретінде айқындады. Бұл бастама елдегі құқықтық мәдениетті қалыптастыруға және мемлекеттік институттардың жауапкершілігін арттыруға қалай ықпал етеді?
— "Заң мен Тәртіп" қағидатын Конституция деңгейінде бекіту – құқықтық мемлекетті нығайту жолындағы маңызды институционалдық қадам. Бұл ұстанымның негізгі мәні – қоғам өмірінің барлық саласында заң үстемдігін орнықтырып, мемлекеттік басқару жүйесінде ортақ жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру.
Саясаттану ғылымында мемлекеттің тұрақтылығы оның экономикалық және күштік әлеуетімен қатар, құқықтық жүйесінің беріктігіне, мемлекеттік институттардың тиімділігіне және азаматтардың билікке деген сеніміне байланысты бағаланады.
Осы тұрғыдан алғанда, аталған қағидаттың үш маңызды қырына тоқталған жөн.
Біріншіден, заң алдындағы теңдік қағидатының орны бекиді. Әлеуметтік жағдайына, лауазымына немесе экономикалық мүмкіндігіне қарамастан, әрбір азамат пен мемлекеттік қызметші заң талаптарын бірдей орындауға міндетті. Бұл әділетті қоғам қалыптастырудың негізгі шарттарының бірі.
Екіншіден, мемлекеттік органдардың құқықтық жауапкершілігі күшейеді. Мемлекет азаматтардан заң талаптарын сақтауды талап ете отырып, өз қызметінде де заңдылық, ашықтық және негізділік қағидаттарын басшылыққа алуы қажет. Осы арқылы мемлекеттік шешімдердің сапасы мен қоғам алдындағы есептілігі артады.
Үшіншіден, азаматтардың құқықтық мәдениеті қалыптасады. Заңды сақтау күнделікті өмір салтына, қоғамдық жауапкершілік пен азаматтық сананың ажырамас бөлігіне айналуы тиіс.
Демек, "Заң мен Тәртіп" қағидатының стратегиялық мақсаты – құқықтарын жақсы білетін, міндеттеріне жауапкершілікпен қарайтын, заңды құрметтейтін және мемлекеттік институттарға сенім артатын қоғам қалыптастыру.
— Президент мемлекеттік компаниялардағы сыбайлас жемқорлықпен күресті күшейту және квазимемлекеттік сектордың жұмысын жетілдіру жөнінде нақты тапсырмалар берді. Бұл бастамалар мемлекеттік басқару жүйесінің ашықтығы мен тиімділігін арттыруда қандай нәтиже береді?
— Мемлекеттік және квазимемлекеттік сектордағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат мемлекеттік басқарудың тиімділігі мен елдің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуде айрықша рөл атқарады. Өйткені квазимемлекеттік сектор ұлттық экономиканың стратегиялық салаларын қамтып, елеулі қаржы ресурстарын басқарады.
Бұл ұстаным Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бүгінгі мәлімдемесінде де айқын көрініс тапты. Президент заң мен сот алдында барлығы тең екенін, адамның лауазымына, сіңірген еңбегіне немесе туыстық байланыстарына қарамастан, заң талаптары бәріне бірдей қолданылуы керектігін атап өтті. Мемлекет басшысы бұл қағидатты өзінің мызғымас ұстанымы ретінде айқындады.
Сондықтан бұл бағыттағы жұмыстың нәтижесі мемлекеттік институттардың беделіне, инвестициялық ахуалға және қоғамның әділеттілікке деген сеніміне тікелей ықпал етеді.
Меніңше, аталған саладағы жүйелі жұмысты төрт негізгі бағыт арқылы дамыту маңызды.
Біріншісі – жеке жауапкершілік. Ұлттық компаниялардың басшылары мен басқарушы құрамының қабылдаған шешімдері үшін жауапкершілігі нақты белгіленуі керек. Бұл басқару мәдениетін жетілдіріп, әрбір лауазымды тұлғаның өз міндетіне жауапкершілікпен қарауына ықпал етеді.
Екіншісі – қаржылық ашықтық. Мемлекеттік сатып алу, мердігерлерді іріктеу, инвестициялық жобаларды іске асыру және қаржы ресурстарын бөлу үдерістері қоғам үшін түсінікті әрі қолжетімді болуы қажет.
Үшіншісі – тәуелсіз аудит. Компаниялардың қаржылық және басқарушылық қызметіне тұрақты сараптама жүргізу қаражаттың тиімді пайдаланылуын қамтамасыз етеді.
Төртіншісі – корпоративтік басқару. Директорлар кеңестерінің қызметін жетілдіру, шешім қабылдау үдерісінің ашықтығын арттыру және мүдделер қақтығысын реттеу басқару сапасын жаңа деңгейге көтереді.
Мемлекеттік компаниялар – жекелеген тұлғалардың мүддесіне емес, халық пен мемлекеттің игілігіне қызмет ететін стратегиялық институттар. Сондықтан олардың қызметінде қоғамдық мүдде мен жауапкершілік әрдайым басым болуы тиіс.
Осы бағыттағы саясаттың түпкі нәтижесі – сыбайлас жемқорлықтың алдын алатын тиімді басқару жүйесін қалыптастыру, бюджет қаражатын ұтымды пайдалану және мемлекеттік секторға деген қоғамдық сенімді нығайту.
— Мемлекет басшысы қайтарылған заңсыз активтер есебінен әлеуметтік және инфрақұрылымдық нысандар салу жұмысы жалғасатынын атап өтті. Бұл қаражатты халық игілігіне бағыттаудың әлеуметтік маңызы қандай?
— Заңсыз активтерді мемлекетке қайтару және оларды қоғамдық қажеттіліктерге жұмсау бастамасының әлеуметтік әрі саяси маңызы зор. Бұл – әлеуметтік әділеттілікті нығайтып, елдің экономикалық әлеуетін халықтың игілігіне бағыттауға мүмкіндік беретін маңызды бағыт.
Саяси-экономикалық тұрғыдан алғанда, аталған бастама ұлттық ресурстарды қоғам мүддесіне сай қайта бағыттауды көздейді. Қайтарылған активтерді білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік және қоғамдық инфрақұрылымды дамытуға жұмсау ұзақ мерзімді қоғамдық капитал қалыптастыруға жол ашады.
Бұл бастаманың үш негізгі нәтижесін атап өтуге болады.
Біріншіден, әлеуметтік мүмкіндіктердің теңгерімді қалыптасуына ықпал етеді. Қайтарылған қаражат есебінен салынатын мектептер, медициналық мекемелер және басқа да әлеуметтік нысандар халықтың сапалы қызметтерге қол жеткізу аясын кеңейтеді.
Екіншіден, мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді нығайтады. Азаматтар қайтарылған қаражаттың нақты қоғамдық жобаларға бағытталғанын көрген сайын мемлекеттік саясаттың әлеуметтік нәтижесіне көз жеткізеді.
Үшіншіден, болашақ ұрпақтың дамуына негіз қаланады. Білім беру ұйымдары, ауруханалар, спорт кешендері мен мәдениет орталықтары бірнеше буынға қызмет ететін маңызды әлеуметтік инвестиция саналады.
Бұл ретте қаражаттың ашықтығы мен есептілігі ерекше маңызға ие. Активтердің қайтарылу үдерісімен қатар, олардың қандай жобаларға бағытталғаны, игерілу барысы және қоғамға әкелген пайдасы туралы ақпарат қолжетімді болуы керек.
Сайып келгенде, бұл бастаманың тиімділігі қайтарылған активтердің жалпы көлемімен қатар, олардың халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға қосқан үлесі арқылы бағалануы тиіс.
— Президент "Халықтық құрылыс" бағдарламасы аясында жолдар, мектептер, емханалар, әуежайлар мен спорт нысандарының сапалы салынуын тапсырды. Бұл бастама өңірлердің дамуына және азаматтардың өмір сапасын жақсартуға қандай мүмкіндік береді?
— Менің ойымша, "Халықтық құрылыс" бағдарламасы – елдің инфрақұрылымдық әлеуетін арттырумен қатар, өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуына серпін беретін кешенді бастама.
Қазіргі таңда халық санының өсуі, ішкі көші-қон және урбанизация үдерістері әлеуметтік инфрақұрылымды жүйелі түрде жаңғыртуды талап етеді. Осыған байланысты мектептер, медициналық мекемелер, жолдар және басқа да қоғамдық нысандарды дамыту өңірлік саясаттың басым бағыттарының біріне айналып отыр.
Бағдарламаның бірнеше маңызды нәтижесіне тоқталуға болады.
Біріншіден, әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігі кеңейеді. Жаңа мектептер мен медициналық мекемелердің салынуы тұрғындарға сапалы білім мен медициналық көмек алуға қолайлы жағдай жасайды. Бұл, әсіресе, ауылдық елді мекендердің дамуы үшін маңызды.
Екіншіден, өңірлердің экономикалық белсенділігі артады. Автомобиль жолдары, әуежайлар және өзге де көлік инфрақұрылымының дамуы кәсіпкерлікке, саудаға, туризмге және инвестиция тартуға жаңа мүмкіндіктер ашады.
Үшіншіден, жұмыспен қамту ауқымы кеңейеді. Құрылыс жұмыстарының жандануы құрылыс материалдарын өндіру, логистика, қызмет көрсету және шағын бизнес салаларының дамуына оң ықпал етеді. Нәтижесінде жаңа жұмыс орындары ашылып, жергілікті экономиканың әлеуеті артады.
Төртіншіден, адами капиталды дамытуға жағдай жасалады. Спорт кешендері, кітапханалар, мәдениет орталықтары мен білім беру мекемелері азаматтардың кәсіби және шығармашылық әлеуетін ашуға мүмкіндік береді. Әсіресе жастардың жан-жақты дамуына қолайлы орта қалыптасады.
Бағдарламаның тағы бір стратегиялық маңызы – өңірлердің даму мүмкіндіктерін теңестіру. Әрбір азаматтың сапалы білім алуға, медициналық қызметті пайдалануға және спортпен айналысуға тұрғылықты жеріне қарамастан мүмкіндігі болуы қажет.
Президент Жолдауында "Халықтық құрылыс" аясында 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан 6,5 триллион теңге бөлу көзделгені айтылды. Сонымен қатар 2027 жылды Жалпыхалықтық ауқымды құрылыс жылы деп жариялау ұсынылды.
Осы бастамалардың нәтижесінде елдің әлеуметтік инфрақұрылымы жаңарып, өңірлердің инвестициялық тартымдылығы мен экономикалық мүмкіндіктері арта түседі.
Сондықтан бағдарламаның тиімділігін салынған нысандардың санымен қатар, олардың халық қажеттілігіне сәйкестігі, қызмет көрсету сапасы және ұзақ мерзімді әлеуметтік-экономикалық пайдасы арқылы бағалау маңызды.
— Мемлекет басшысы мемлекеттік қаражаттың тиімді жұмсалуын бақылау үшін арнайы мемлекеттік комиссия құруды тапсырды. Бұл бағыт "Халықтық құрылыс" бағдарламасының ашықтығы мен нәтижелілігін қамтамасыз етуде қандай рөл атқарады?
— Мемлекеттік комиссия құру – ауқымды инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру, қаржылық тәртіпті қамтамасыз ету және мемлекеттік бақылау жүйесін жетілдіру бағытындағы маңызды институционалдық шешім.
Мұндай көлемдегі бағдарламаны жүзеге асыру қаржыны тиімді басқаруды, құрылыс сапасын қамтамасыз етуді және белгіленген мерзімдердің сақталуын жүйелі бақылауды қажет етеді. Осы ретте комиссияның қызметі барлық жобаның орындалу барысын үйлестіретін негізгі тетіктердің бірі болмақ.
Менің ойымша, комиссия жұмысы бес басым бағытты қамтуы қажет.
Біріншісі – қаржылық бақылау. Бөлінген қаражаттың мақсатты игерілуін, жобалардың бюджетін және жұмсалған шығындардың негізділігін тұрақты қадағалау қажет.
Екіншісі – қоғамдық бақылауды дамыту. Азаматтық қоғам өкілдерін, қоғамдық кеңестер мен тәуелсіз сарапшыларды мониторинг жұмысына тарту ашықтықты арттырып, қоғамдық сенімді нығайтады.
Сонымен бірге комиссия қызметінде алдын алу және сараптамалық бағалау жұмыстарының орны ерекше. Жобаларды бастапқы кезеңнен талдау, қаржылық жоспарлаудың негізділігін қарастыру және басқарушылық шешімдерді үйлестіру жалпы жұмыстың сапасын арттырады.
Бұл ретте цифрлық бақылау құралдарын кеңінен қолданудың маңызы зор. Әрбір жобаға бөлінген қаржы, мердігер ұйым, құрылыс барысы, орындалған жұмыс көлемі және нысанды қабылдау нәтижелері бірыңғай электрондық жүйеде жарияланса, мемлекеттік әрі қоғамдық бақылаудың тиімділігі артады.
Президенттің 2026 жылғы қарашада "Халықтық құрылыс" аясында бөлінетін 6,5 триллион теңгенің үнемді әрі ашық игерілуін қамтамасыз ету мақсатында арнайы комиссияның құрамын жеке қарастырып отырғаны да осы міндетке ерекше мән беріліп жатқанын көрсетеді.
Демек, комиссия жұмысының нәтижесі бақылау тетіктерінің тиімділігімен, қаржының мақсатты игерілуімен, құрылыс сапасымен және халыққа ұсынылған нысандардың нақты пайдасымен бағалануы тиіс.
