"Қазбалар кезінде халықаралық археологтар тобы Мәмлүктердің билік еткен заманындағы ортағасырлық жерасты жолдарының кең тарамдалған жүйесіне тап болды. Бұл жүйе сол кезеңде ұзақ уақыт бойы қант өндірісін энергиямен қамтамасыз еткен. Бұл туралы Иерусалимдегі Еврей университетінің басшылығы бірінші болып хабарлады. Оның атап өтуінше, ғылыми ашылым Қасиетті Жерде байырғыда қолданылған өнеркәсіптік инновациялық шешімдерді жарыққа шығарды", – деп жазды ғылыми журнал.
Тереңдегі жерасты туннельдері қазіргі "Ган-а-Шлош ұлттық археологиялық паркінің" аумағынан табылды. Бұл туннельдер бірнеше жаңашылдығымен таңдандырады, деп жазды Times of Israel. Біріншіден, олар Нахаль Амаль шатқалын бойлай, туф жынысын (tоfus, яғни жанартау және кремний тектес, цементтелген тау жынысы) тесе отырып салынған. Қазіргі кезде мұндай жұмыстарды тек арнайы мамандандырылған заманауи машиналар ғана жасай алады.
Екіншіден, бұған дейін ғалымдар суды жеткізу үшін пайдаланылған жерүсті құбырларын, акведуктарды зерттейтін. Ал мәмлүктер суды жеткізу үшін жерасты туннельдерін пайдаланған. Бұл, болжам бойынша, су желісі жау шапқанда тез бұзылып қалмауы үшін жасалуы мүмкін.
Үшіншіден, жерасты "құбырлары" бірнеше су диірменін жұмыс істеткен. Ол диірмендер XIV-XV ғасырларда қант құрағын (sugarcane) өңдеп, одан құмшекер алуға пайдаланылған.
Ғалымдар бұл теңдесі жоқ инженерлік шешімдерге кездейсоқ тап болды. Өз астанасын Тель-Авивтен барша мұсылман үшін қасиетті Иерусалимге көшірген Израиль осы өңірден Палестинаны ығыстырып, жер телімдерін белсенді игеруде. Water History журналына сілтеме жасап, Poisknews.ru жазуынша, осы ауданда құрылыс салу, инфрақұрылымдық жұмыстар жүргізу үшін археологтарға алдымен ғылыми ізденістер жүргізуге тапсырма беріледі.
Өйткені әр қарыс жерде құнды мирас пен тарих тұнған өлкеде археологиялық ашылымдар жиі жасалады. Сондықтан бульдозерлер іске кіріспес бұрын тиісті зерттеулер жүргізуді халықаралық келісімдер де талап етеді.
"Ғылыми ізденіс кезінде жартаста қатар, параллель тұрған 5 тесік табылды. Бұл құрылғылардың инженерлік дәлдікпен жасалуы олардың гидравликалық мақсатта, яғни құбырлар мен гидротехникалық құрылыстарды тұрғызуға қолданылғанына нұсқады. Ол замандарда адамзат, соның ішінде барша Еуропа жаппай жерүстіндегі арналарды, ашық акведуктарды пайдаланған. Бірақ біз ол кезде суды жеткізу үшін жерасты туннельдері қолданылғанына енді куә болып отырмыз. Бұл – дүниежүзілік тарихты жаңартатын керемет ашылым!" – дейді зерттеушілер тобына жетекшілік еткен, Еврей университетінің Жер туралы ғылымдар институтының профессоры Амос Фрумкин.
Ғалымдардың мәліметінше, туннельдер іске қосылып, су айдала бастасымен, оның төбесінен салбыраған сталактиттер пайда болған. Осы сүңгілерді сындырып, жинап алған зерттеушілер оларды "даталаудың уран-торийлі әдісімен" зерделеген.
Нәтижесінде ғалымдар жерасты су арналарының Мәмлүк дәуірінде тұрғызылғанын ғылыми дәлелдеді. Мұны тарихи деректер де куәландырады: оларға сәйкес, мәмлүктердің арқасында осы киелі жердегі Бейт-Шеан алқабы Жерорта теңізі өңірінің шығыс бөлігіндегі қант құрағын өсірудің және оны жаһан нарығына экспорттаудың маңызды орталығына айналды.
Зерттеушілер мәмлүктердің орта ғасырларда ойлап тапқан инновациясының терең мәніне ары қарай бойлап жатыр. Олардың тұспалдауынша, туннельдер арқырап аққан су ағынын диірменнің қалақшалары орнатылған көлденең дөңгелектеріне бағыттаған.
Осы арқылы диірменнің ауыр тастары қозғалысқа келіп, қант құрағын ұнтақтаған. Осылайша, біздің байырғы ата-бабаларымыз бұл үрдісті сол кезде "автоматтандырған", адамның қатысуын барынша азайтқан.
Бұл ретте мәмлүктер туннельдердегі суды бұру, ағынды басқару арқылы қант өндірісінің қуаттылығын реттеген.
Судың бір бөлігі бидайдан ұн өндіруге пайдаланылғаны да ғажап емес. Сондай-ақ диірмендердің бірінің жанынан қазып алынған, мәмлүктердің жазуы жазылған май шам (масляная лампа) осы табылған объектілердің жасын растауға көмектесті.
"Бұл ғылыми ашылым мәмлүктердің ғылыми жетістіктерін, өз заманынан озып кеткен технологияларды таба алғанын, сондай-ақ оны жергілікті жағдайға, қоршаған ортаның ерекшеліктеріне бейімдей алғанын паш етеді", – деп жазады ғалымдар.
Бұл өлкеде бұлақ суы ащы, тұзды болып келеді. Оны тазартып, тұщыландыру қолға алынған. Мәмлүктер егін өсіруге жарамсыз тұзды судың да қалауын тауып, оны механикалық энергия өндіру үшін пайдаланған.
"Бұл өнертабыс сол кездің өзінде гидрологияны өнеркәсіппен біріктірді. Оңтүстік Левантадағы ортағасырлық инженерлер ғаламат тапқырлық пен жасампаздық танытқан. Осының арқасында олар жергілікті аса шектеулі су ресурстарын түрлі мақсатта, соның ішінде орнықты қуат көздерін жасауға жарата білді", – деп нықтады профессор Фрумкин.
Water History ғылыми журналы Мысыр мен Левантаны түркиялық османдар жаулап алғанға дейін, осы Қасиетті Жерді, Иерусалимді де қыпшақ тілінде сөйлеген мәмлүктер шамамен 1250–1517 жылдары билегенін еске салады.
"Қазақ энциклопедиясының" дерегінше, мәмлүктер – қазақтың Ұлы даласынан, Орталық Азиядан, ішінара Кавказ халықтары өкілдерінен құралған жауынгерлер. "Мамлюк" сөзі араб тілінен аударғанда "құл" деген мағынаны білдіреді.
ІХ ғасырдан бастап мұсылман әлемінде құлдарды жауынгер ретінде пайдаланған. Олар көп жағдайда бас көтеріп, жергілікті билікті тартып алған. Ортағасырлық Мысырда Айюб әулеті мәмлүктерден билеушілердің арнаулы әскери ұланын жасақтаған. 1250 жылы Мәмлүк қолбасшылар тобы Айюб әулетін тақтан құлатып, Египеттің билігін өз қолына алған.
Франкфурт университетінің ғылыми қызметкері, PhD доктор Тілеу Әкімбайұлының мәліметінше, Мәмлүк мемлекеті Орта Шығыстағы сұлтан мен армияның бас қолбасшысы бірлесіп басқаратын жартылай әскери монархия болған. 1260 жылы Бейбарыс сұлтан билікке келген соң, Мәмлүк мемлекетінің қуат-күші тасып, ең тегеурінді державалардың біріне айналған.
Ол Шығыстағы Иран билеушісі болып, кейін "Илхан" атанған Хулағуге қарсы тұру үшін Алтын Орда мемлекетімен күшті дипломатиялық байланыс орнатқан. Өзі Алтын Орда ханы Беркенің қызын ханымдыққа алып, "Горген" атанған. Сонымен қатар Мәмлүк мемлекетінің иелігін, территориясын ұлғайта түскен.
Египетте исламның Сұнни мазһабының күшеюіне жол ашып, үлкен мешіттер мен медреселер салдырған. Қыпшақ тілін ордада ғана емес, әскери-саяси саланың көлемінде де кеңінен қолданған. Осы кезде бірнеше қыпшақ-түркі тілдерін оқыту құралдары, тіл зерттеу еңбектері және оқулықтары, Қыпшақ-Араб, Түрік-Араб-Моңғол тілдерінің салыстырмалы сөздіктері мен аударма құралдары жасалған.
Діни әдебиеттерден бөлек, денсаулық сақтау, философия, заң, астрономия және жаратылыстану ғылымдарына қатысты араб тіліндегі еңбектер қыпшақ тіліне аударылған. Бейбарыс сұлтан салдырған, Египет астанасы Каирдегі қырық мың адамдық үлкен мешіт және медреселер, қамалдар, орта ғасырдағы түркі тілдерінің аса бағалы ескерткіштері мен жазба жәдігерлер біздің заманымызға жеткен.
