Алматыда Women in Business атты жыл сайынғы халықаралық әйелдер кәсіпкерлігі форумы өтті. Іс-шара 12 жыл бойы кәсіпкер әйелдер мен сарапшылардың басын қосады. Форум 2026 жылы кәсіби тұрғыдан жаңа деңгейге көтеріліп, дәстүрлі түрде Halyk Bank-тің қолдауымен өтті. Форум геосаяси сын-қатерлер, инфляциялық қысым және жасанды интеллект дәуірінде әйел кәсіпкерлерге ашылып отырған бірегей мүмкіндіктер туралы ашық пікір алмасу алаңына айналды. Бұл туралы inbusiness.kz тілшісі хабарлады.
Halyk Bank әйелдерді қолдауға басымдық береді
Әйелдер кәсіпкерлігі Women in Business форумының басты тақырыптарының біріне айналды. Бұл ретте Halyk Bank қызметінде әйел кәсіпкерлерді қолдауға айрықша мән беріледі. Halyk Bank басқарма төрайымы Үміт Шаяхметованың сөзінше, бұл – ұзақ жылдар бойғы статистикаға негізделген, жан-жақты ойластырылған стратегия.
"Мен әйелдер аудиториясына әрдайым айтарым – өздеріңізге шектеу қоймаңыздар. Ештеңеден қорықпаңыздар. Әйелдер тәуекелге анағұрлым байыппен қарайды. Бәлкім, олардың әрекетінде ерлердегідей өктемдік аз шығар, алайда олар бизнесті нақты, step-by-step бойынша құрады. Біз керемет нәтиже көріп отырмыз. Halyk Bank-тің әйелдерге берілген несие портфелінің сапасы ең жоғары, төлем жасамау деңгейі ең төмен. Олар – ең тәртіпті әрі сенімді қарыз алушылар", – деді банк басшысы.
Halyk Bank әйелдер жобаларын қолдауға бағытталған арнайы өнімдер мен бағдарламаларды белсенді дамытып отыр. Олардың қатарында қаржылық құралдар ғана емес, кеңес беру және сараптамалық қолдау да бар. Үміт Шаяхметова кәсіпкер әйелдерді жігерлі болуға және жиі сараптамаға жүгінуге үндеді.
"Әйелдердің бойында күш-қуат бар, бұл – бейбіт күш. Біз отбасын тәрбиелеп, бизнес те жүргізуіміз қажет. Біз әрқашан сіздермен біргеміз, кеңес алуға келіңіздер, біз идеяларыңызды кез келген кезеңде қолдауға әзірміз. Осы форум аясында Halyk Bank-тің әйелдер кәсіпкерлігін қолдау үшін 10% жеңілдетілген мөлшерлемемен 1 млрд теңге бөлу туралы кезекті акция жариялағанын баса айтқым келеді. Осылайша бізде бұл бағытқа жалпы 8 млрд теңгеден астам қаражат бағытталды", – деп атап өтті ол.
Өзгерістер дәуіріндегі жаһандық экономика
Кең ауқымды экономикалық ахуал туралы айтқан Үміт Шаяхметова осы жылдың макроэкономикалық жағдайына да тоқталды. Оның айтуынша, 2026 жыл жоғары сыртқы белгісіздік жағдайында басталды. Венесуэла, Иран және Қытайдағы жағдайлар Қазақстан үшін экономикалық негіз қалыптастырып отыр.
"Біз жаһандық экономиканың бір бөлшегіне айналдық. Сол себепті әлемдегі оқиғалар ең әуелі мұнай мен металл бағасы, сондай-ақ көлік пен логистикадағы өзгерістер арқылы бізге әсер етеді. Біз мұны белгілі бір уақыттық аралығымен болса да, мемлекеттік бюджет кірістері мен мемлекеттік бағдарламалардың іске асуы арқылы тікелей сезінеміз", – деді Halyk Bank басшысы.
Бұдан бөлек банк басшысы аймақтық қақтығыстарға, соның ішінде Ресей мен Украина арасындағы ахуалға да тоқталып, шиеленістің 2026 жылы аяқталатынына үміт білдірді. Оның айтуынша, бұл Қазақстан үшін айтарлықтай оң фактор болмақ. Украина арқылы өтетін бұрынғы арзан тасымал бағыттарының қалпына келуі мен халықаралық компаниялармен өндірістік байланыстардың жандануы экономикаға жаңа серпін әкелуі мүмкін. Оң өзгерістермен қатар, бәсекенің күшеюі де артады: көрші елдерге салынған санкциялардың алынуы инвестициялар үшін күресті арттырып, қазақстандық бизнестен жоғары бәсекеге қабілеттілікті талап етеді.
Бизнес үшін сын-қатерлер: жоғары мөлшерлеме және сұраныстың төмендеуі
Көтерілген тақырыптардың қатарында ақша-несие саясаты да бар. Үміт Шаяхметова атап өткендей, жоғары базалық мөлшерлеме инфляциялық үдерістерге байланысты кәсіпкерлердің мүмкіндіктерін айтарлықтай шектеп отыр.
"Бизнеске несие беретін банктер үшін базалық мөлшерлеменің мәні зор. Қазіргі таңда компаниялар қарыз қаражаты құнының жоғары болуына байланысты қиындыққа тап болып отыр. Біз модернизация және ұзақ мерзімді инвестиция бағдарламалары бойынша несие сұранысының төмендегенін байқап отырмыз. Бұл экономикадағы жалпы бәсеке қабілеттігіне тікелей әсер етеді", – деп атап өтті ол.
Сондай-ақ, Үміт Шаяхметова 2025 жылдың соңы – 2026 жылдың басына дейінгі аралықта сұраныстың тек өндіріс саласында ғана емес, сауда және сервистік секторларда да қысқарғанын баса айтты. Ол басты себеп ретінде халықтың нақты кірістерінің төмендеуі мен тұтынушылық несиелерді реттеудің күшеюін атап өтті.
"Халықтың сатып алу қабілеті төмендеген жағдайда бұл тізбекті реакцияға әкеледі: кәсіпкерлердің сауда-саттығы төмендейді, бұл кейіннен жалға берушілерге, сауда орталықтарына және бүкіл қызмет көрсетуші тізбекке әсер етеді. Орта деңгейлі компаниялар қарызды қайта құрылымдау үшін жүгінуге мәжбүр болады, ал банктің бұл уақыттағы міндеті – бизнеске бейімделуге көмектесу", – деді Halyk Bank басшысы.
Үміт Шаяхметова осындай қиындықтарға қарамастан, даму үшін жаңа мүмкіндіктер де бар дейді. Солардың бірі – бизнестің жаппай онлайнға көшуі. Дүкендердегі жоғары жалға алу ақысына байланысты тығырыққа тірелген компаниялар маркетплейстерге сәтті көшіп жатыр. Бұл шығындарды азайтып қана қоймай, кең аудиторияға шығу үшін жасалған қадам болып саналады.
Halyk Bank басшысы жасанды интеллектті пайдаланудың әлеуеті зор деп есептейді. Әсіресе, бұл креативтік индустрияларға тән.
"SMM-де жұмыс істей білу, блог жүргізу, маркетплейстегі тауар сөрелерін дұрыс орналастыру – барлығы да жаңа құралдарды талап етеді. ЖИ мен деректер аналитикасын қолдану сауданы мақсатты түрде жүргізуге әрі маркетинг шығындарын айтарлықтай азайтуға ықпал етеді. Бұл – экономика салаларын қайта құруға және жаңа нарықтарға шығуға жол ашатын оң үрдіс", – дейді спикер.
Жаһандық контекст
Қазақстандағы БҰҰ-әйелдер офисінің басшысы Джерен Гүвен Гюрес форумда гендерлік теңдік мәселесіне тоқталды. Спикер 2025 жылғы жаһандық деректерді ұсынды. Айтуынша, білім саласындағы прогреске қарамастан, әйелдердің экономикалық көшбасшылыққа жету жолында әлі де айтарлықтай кедергілер кездеседі.
"2025 жылғы жаһандық гендерлік даму есебіне сәйкес, қазіргі қарқынмен есептесек, әлемге гендерлік алшақтықты толық жоюға шамамен 123 жыл қажет. Бұл саясат пен бизнесте жылдам әрекетті талап етеді", – деді спикер.
Джерен Гүвен Гюрестің сөзінше, әйелдердің экономикалық дамуын тежейтін бірнеше құрылымдық фактор бар. Соның біріне ақысыз күтім экономикасы жатады. Яғни, үй жұмысы мен жақындарына күтім жасау – көзге көрінбейтін, бірақ маңызды экономикалық ауыртпашылық болып саналады. Ол әйелдердің кәсіпкерлікпен айналысуына, мансаптық өсуіне және шешім қабылдауға қатысуына қажет уақыт пен ресурстарын алады.
Тағы бір маңызды мәселе – жалақыдағы гендерлік алшақтық. Қазақстанда бұл көрсеткіш шамамен 20%-ға тең. Яғни, экономикалық салаға бірдей қатысқан күннің өзінде әйелдер орта есеппен ерлерге қарағанда айтарлықтай аз табыс алады. Бұл алшақтық уақыт өткен сайын артып, оның кірістерге, зейнетақы қорына және инвестициялық мүмкіндіктерге әсері бар. Әйелдер негізінен микробизнес пен бейресми секторларда жұмыс істейтіндіктен, бұл оларды ірі қаржыландырудан және ұзақ мерзімді өсу мүмкіндігінен шектейді.
Дейтұрғанмен, сарапшы Қазақстанның өзіндік артықшылықтарын да жіпке тізді. Орталық Азия 2025 жылы гендерлік теңдік индексі бойынша 69,8% көрсеткішке жетіп, әлемдегі аймақтар арасында төртінші орын иеленді. Қазақстанда университет түлектерінің көпшілігін әйелдер құрайды, ал STEM бағыттарындағы олардың жоғары көрсеткіші сандық экономикада маңызды бәсекелестік артықшылық болып саналады.
"Қазақстандағы шағын және орта бизнестің 48,1%-ға жуығын әйелдер басқарады. Өндірістік кәсіпорындардың шамамен 28%-ы әйелдерге тиесілі. Еуразиялық даму банкі мәліметінше, әйелдер кәсіпкерлігі елдің ЖІӨ-нің 30-40%-ын қамтамасыз етеді. Бұл – орасан зор әлеует", – деп атап өтті Джерен Гүвен Гюрес.
Бұдан басқа ол гендерлік теңдік "әйелдер мәселесі" ғана еместігін, жалпы экономикалық тиімділік мәселесі екенін атап өтті. Гендерлік бағытталған бюджеттеу, балаларға күтім көрсету жүйелерінің қолжетімді болуы және ата-ана міндеттерінің теңдей бөлінуі елге оң ықпал етеді.
"Жеке секторда инклюзивті көшбасшылық нәтижелерді тікелей жақсартады. Гендерлік әртүрлілік сақталатын менеджменті бар компаниялар инновациялық мүмкіндігі мен табыстылығы жоғары екенін тұрақты түрде байқатып отыр. Қазақстан әйелдердің құқықтарын қорғау халықаралық стандарттарын енгізу бойынша аймақта көш бастап тұр", – деп түйіндеді "БҰҰ-әйелдер" офисінің басшысы.
Women in Business форумы әйелдер кәсіпкерлігін қолдаудың әлеуметтік әділдік мәселесі ғана емес екенін, сондай-ақ маңызды экономикалық стратегия екенін кезекті рет дәлелдеді. Halyk Bank осындай алаңдарды белсенді қолдап, әйелдерге арналған арнайы өнімдер жасау арқылы барлық қаржы секторы үшін үлгі көрсетіп отыр.
