Жаһандық тұрақсыздық жағдайында өңірлік интеграция, цифрлық трансформация және ортақ құндылықтар мәселелері бұрынғыдан да өзекті бола түсті. Осы тұрғыда Қазақстанның ұстанымы мен ұсыныстары ұйымның болашақ даму бағытын айқындайтын маңызды факторға айналуда, деп хабарлайды inbusiness.kz сайты.
Саясаттанушы Ерік Батырхановтың пікірінше, Түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастық енді тек саяси диалог деңгейінде емес, нақты экономикалық және технологиялық интеграция деңгейіне көтеріліп келеді. Оның айтуынша, ортақ цифрлық инфрақұрылым, жасанды интеллект орталықтары және инвестициялық тетіктер сияқты бастамалар ұйымды институционалдық тұрғыдан жаңа сапаға шығарады.
Сарапшы сондай-ақ Қазақстанның бастамалары, соның ішінде цифрландыру, терминологиялық ортақ кеңістік және "ОТГ+" форматы сияқты ұсыныстар ұйымның геосаяси және экономикалық салмағын күшейтетінін атап өтеді. Оның пікірінше, бұл үрдіс Түркі мемлекеттерін жай ынтымақтастық алаңынан нақты интеграциялық кеңістікке жақындата түседі.
– Президент ОТГ саммитінде сөйлеген сөзінде Қазақстанда бүгінгі таңда "Адал азамат", "Әділетті Қазақстан", "Таза Қазақстан" сияқты ерекше маңызды бастамалардың табысты жүзеге асырылып жатқанын атап өтті. Бұл тұжырымдамалардың қазақстандық қоғамның дамуы мен республиканың әлемдегі рөлі үшін қандай маңызы бар?
– Ішкі саяси реформалар мен елдің халықаралық беделі бір-бірімен ойлағаннан әлдеқайда тығыз байланысты. Инвесторлар, халықаралық серіктестер мен институттар тек макроэкономикалық көрсеткіштерді ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік басқарудың сапасын да бағалайды: ашықтық, есептілік, сыбайлас жемқорлықпен күрес. Бүгінде дәл осындай ішкі сигналдар халықаралық әріптестермен диалогтың маңызды бөлігіне айналып отырғаны айқын. Ел басқару саласындағы реформаларды жүйелі түрде жүзеге асырған кезде, бұл инвесторлар үшін транзакциялық шығындарды азайтады – оларға болжанбайтын тәуекелдер үшін қосымша "қауіп маржасын" енгізудің қажеті болмайды. Бұл идеология емес, прагматикалық логика.
– Қасым-Жомарт Тоқаев турбуленттілік кезеңінде түркі мемлекеттерінің бірлігі ерекше мәнге ие болатынын атап өтті. Сіз бұл ұстанымды қолдайсыз ба? Сіздің ойыңызша, тараптар ортақ прогресс жолында күш-жігерді біріктіруі үшін қандай ынтымақтастық бағыттары тиімді болар еді?
– Иә, мен бұл ұстанымды қолдаймын, мұнда нақты логика бар. Соңғы 10 жылда Түркі мемлекеттері ұйымына (ОТГ) мүше елдер арасындағы экономикалық байланыстар айтарлықтай нығайды: 2024 жылы өзара тауар айналымының көлемі 45 млрд доллардан асты. Бұл енді жай ғана декларативті қатынастар емес, нақты экономикалық өзара тәуелділік. Жаһандық тұрақсыздық жағдайында өңірлік байланыстары берік елдер өзгерістерге жылдамырақ бейімделеді. Түркі мемлекеттері үшін бұл логистика, цифрлық технологиялар және инвестициялар салаларындағы үйлестіруді білдіреді. Ең перспективалы бағыттар – Орта дәліз, бірлескен цифрлық инфрақұрылымдар және Түркі инвестициялық қоры, оның аясында қазірдің өзінде бірлескен қаржыландыру жобалары қарастырылуда. Бұл – декларациялардан нақты тетіктерге қарай жасалған қадам.
– Президент Қазақстанды цифрлық мемлекетке айналдыруды стратегиялық басымдық ретінде атады. Осы бағыттағы республиканың жетістіктерін қалай бағалайсыз?
– Ілгерілеу бар және ол нақты өлшенеді. Қазақстан цифрлық инфрақұрылымды жүйелі түрде дамытып келеді: электрондық үкіметтен бастап Astana Hub-қа дейін. 2024 жылы Astana Hub IT-экспортты 481,5 млн АҚШ долларына дейін арттырып, 177 млн доллардан астам инвестиция тартты. Сонымен қатар цифрландыру тек технология ғана емес, ол институттардың сапасы да: деректерді қорғау, реттеуші орта, бизнес субъектілерінің цифрлық платформаларға деген сенімі. Бұл тұрғыда әлі де даму үшін кеңістік бар. Бірақ негізгі базалық шарттар қалыптастырылған, онсыз кез келген ауқымды бастамалар қағаз жүзінде ғана қалар еді.
– Мемлекет басшысы саммитке қатысушыларға түркі мемлекеттерінің жасанды интеллект орталықтарының желісін құруды ұсынды. Бұл жобаны іске асырудың қандай болашағын көресіз?
– Идея дер кезінде көтерілген. Қазіргі саммит "Жасанды интеллект және цифрлық даму" тақырыбына арналды – бұл кездейсоқ таңдау емес, ортақ түсініктің көрінісі: бүгінгі технологиялық артта қалу ертең стратегиялық осалдыққа айналады. Жасанды интеллект орталықтарының желісі деректер алмасу, кадр даярлау және бірлескен әзірлемелер үшін ортақ платформа ретінде жұмыс істей алады. Қазақстан бұл бағытта мықты позицияда: Astana Hub қазірдің өзінде өңірлік технологиялық хабқа айналған. Негізгі мәселе – тағы бір декларативті құрылым құру емес, ұлттық экожүйелер арасында нақты үйлестіруді жолға қою. Егер бұл жүзеге асса, түркі мемлекеттері жаһандық технологиялық нарықта әлдеқайда салмақты позицияға шыға алады.
– Қасым-Жомарт Тоқаевтың Түркі кеңесіне мүше мемлекеттердің бірлескен IT-хабтар орталығын құру жөніндегі бастамасы Ұйымның дамуына қандай әсер етеді және елдер арасындағы әріптестікке қалай ықпал етеді?
– Соңғы бес жылдағы Түркі мемлекеттері ұйымының (ОТГ) даму траекториясына назар аударсақ, ұйым бастапқыда мәдени диалог алаңы ретінде қалыптасса, бүгінде жасанды интеллект пен бірлескен инвестициялар мәселелерін талқылап отыр. Бірлескен IT-инфрақұрылым – келесі заңды қадам, өйткені ол саяси шешіммен оңай үзіле қоймайтын өзара тәуелділікті қалыптастырады. Бірлесіп цифрлық шешімдер әзірлейтін және технологиялық құзыреттермен алмасатын елдер арасындағы байланыстар саяси декларациялардан әлдеқайда берік болады. ОТГ үшін бұл ұйымды саяси клуб форматынан нақты интеграциялық жоба деңгейіне көтеру мүмкіндігі.
– Қасым-Жомарт Тоқаев жасанды интеллект пен озық технологиялар дәуірінде рухани және мәдени құндылықтарға да назар аудару қажет деп есептейді. Осы мәселеге қатысты Сіздің пікіріңіз қандай? Астанада дала өркениетін насихаттауға арналған арнайы орталық құрудың, онда көшпелі халықтардың тарихы мен мәдениеті кеңінен дәріптелетін бастаманың рөлі қандай?
– Бұл маңызды тепе-теңдік, әрі ол қарама-қайшылық емес, қажеттілік. Технологиялық даму мәдени іргетассыз жүзеге асса, қоғамдар жаһандық платформалар мен сыртқы нарративтердің ықпалымен өз болмысын оңай жоғалтып алуы мүмкін. Дала өркениетіне арналған орталық осы тұрғыда жай ғана мәдени жоба емес, ол жұмсақ күштің (soft power) құралы. Өз тарихын халықаралық деңгейде дұрыс әрі сенімді жеткізе алатын мемлекеттер өз бейнесін өздері қалыптастырады, оны басқаларға беріп қоймайды. Қазақстан үшін, өңірлік орталық ретінде өзін белсенді танытып отырған ел ретінде, бұл стратегиялық тұрғыдан өте маңызды.
– Қазақстан Президентінің түркі тілдерінің ортақ терминологиялық базасын қалыптастыруға қатысты бастамасын қалай бағалайсыз?
– Бір қарағанда бұл гуманитарлық бастама сияқты көрінеді. Бірақ оның артында практикалық мағына жатыр. Технологиялық, құқықтық және іскерлік салалардағы ортақ терминология мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықтағы кедергілерді азайтады. Егер елдер бір-бірін кәсіби деңгейде әртүрлі тілдік және терминологиялық жүйелер арқылы түсінсе, бұл интеграцияны айтарлықтай баяулатады. 1926 жылғы Бірінші түркологиялық конгрестің жүз жылдығы аясында бұл бастаманың символдық мәні де бар: түркі халықтарын жақындатуға бағытталған интеллектуалдық жұмыстың жалғастығы. Дегенмен ең маңыздысы – оның тек академиялық жоба деңгейінде қалып қоймай, іскерлік және цифрлық ортада нақты қолданылуы.
– Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанның Түркияның "Түркі мемлекеттері ұйымы +" форматын құру бастамасын қолдайтынын мәлімдеді. Бұл Ұйымның трансформациясына қалай әсер етеді?
– "ОТГ+" форматы – аймақтық клубтан неғұрлым ауқымды әрі амбициялы құрылымға айналып келе жатқан ұйым үшін заңды келесі қадам. Бақылаушы және серіктес елдер арқылы қатысушылар ауқымын кеңейту ОТГ-ның саяси салмағын арттырып, экономикалық өзара іс-қимылдың жаңа мүмкіндіктерін ашады. Қазақстан үшін бұл форматты қолдау – көпвекторлы саясаттың бір бөлігі. Ұйым ішінде Қазақстан шешуші рөл атқаратын болса, оның серіктестер ауқымының кеңеюі елдің өз ұстанымын да күшейтеді. Негізгі сын-қатер – кеңею барысында басқарылушылықты сақтап, күн тәртібін шашыратпау. Дегенмен институционалдық жұмыс сапалы жүргізілсе, "ОТГ+" аймақта нақты жұмыс істейтін, қағаз жүзінде ғана қалмайтын сирек форматтардың біріне айнала алады.
