/img/tv1.svg
RU KZ
Қайшылық градусы

Қайшылық градусы

ЕАЭО-ға кірмейтін елдердің алкоголь өнімін импорттаушыларының айтуынша, Парламентте талқыланып жатқан Салық және Кеден кодекстеріне енгізілетін түзетулер олардың жағдайын қиындата түседі.

12:02 07 Қараша 2016 11387

Қайшылық  градусы

Автор:

Юлия Кузнецова

Бұл жерде әңгіме міндетті төлем енгізу туралы болып отыр. Нақтырақ айтқанда, жобаны жасаушы Ұлттық экономика министрлігі арқылы импорттаушыдан акциз үшін алдын-ала салық алуды жоспарлайды.

Міндетті жарна құны 1 литр импорттық алкогольге 1 АЕК болмақ. Ұсынылып отырған түзетулерге сәйкес, қаражатты Мемлекеттік кіріс департаментінің есеп айырысу шотына аудару және импорттаушы компания жүкті кеденнен өткізгенше оларды есеп-шотта оқшауландыруға тиіс деп жоспарланып отыр. Оған 1,5-2 ай уақыт кетуі мүмкін.

Қалай басталған еді

Бірнеше жыл бұрын Кеден кодексін қабылдау кезінде отандық алкоголь өндірушілер (атап айтқанда, арақ өндірушілері) отандық нарықты қорғау мақсатында Кеден Одағы (КО) шегінде КО елдерінде өндірілетін өнім импортына міндетті жарна енгізген болатын деп, еске алады Алкоголь өнімдерін ерікті импорттаушылар қауымдастығының жетекшісі Ләззат Нәбиева.

Ал бүгінгі әңгіме 2017 жылдың 1 қаңтарынан бастап үшінші елдерден импортталатын өнімге де осы нормаларды қолдану туралы болып отыр. Олардың айтуынша, бұл «ойын ережесін» теңестіруге мүмкіндік береді.

Импорттаушылардың айтуынша, Еуразиялық Одаққа кірмейтін елдердің алкоголіне салынатын бұл жарнаны енгізгеннен отандық өндірушілер де, үкімет те, тұтынушы да ештеңе ұтпайды. «Отандық алкоголь өндірушілері міндетті жарнаны РФ нарығына қазақ арағын енгізуге рұқсат етпеген ресейлік өндірушілерге берген жауап ретінде қабылдайды.

Бұл жерде Ресейде де, Қазақстанда да өндірілетін өнім жайлы сөз болып отыр. Қазір бұл тәжірибені ішкі нарықта бәсекелесі жоқ өнімге де қолдану қарастырылып отыр. Бар мәселе осында жатыр», – деп түсіндірді Ләззат Нәбиева.

Алкоголь өнімдерін ерікті импорттаушылар қауымдастығының дерегіне сәйкес, арақ пен бренди санаттарында импорттың үлесі 9% және 7% болса, ром, текила, виски, джин, ликер және тұнбалар – 100%, вермут – 81%, бәсең шарап пен шымырлайтын шарап 27% және 22%.

Міндетті жарна енгізу есептеу-бақылау маркасын мақсатсыз пайдалануды жоюға мүмкіндік береді деген дәлелді бизнес өкілдері де қанағаттандырғысыз деп отыр. РФ-да тауар өзінің кеден аумағына келгеннен кейін ғана акциз төленеді, ал Қазақстанда акциз есептеу-бақылау маркасын (ЕБМ) алар алдында төленеді. Бұл жағдайда міндетті жарна қайталаушы тетікке айналады, дейді қауымдастық заңгері Гафур Шакетов.

«Ресей нарығына қатысты міндетті жарна шын мәнінде кепілдік құралы болып табылады. Бірақ, Қазақстанның өз ережелері бар: ісіне адал кәсіпкер барлық акцизді алдын-ала толық көлемде төлейді, әр есептеу-бақылау маркасы үшін есеп береді. Барлық импорттаушы әрбір ЕБМ-ды қадағалап отырады, оларды жүкқұжат арқылы алады. Егер біз маркаларды пайдаланбасақ, оларды тізімдеп қайтаруымыз керек. Араққа немесе коньякқа ЕБМ-ды жабыстырудың еш қажеті жоқ. Бұл заңсыз болып табылады және зардабы да жеңіл емес», – дейді заңгер.

Отандық тауар өндірушілердің, оның ішінде алкоголь шығарушылардың Ресей нарығына шығуы барысында туатын қиындықтарды анықтау мақсатында abctv.kz тілшісінің сауалына жауап берген «Раимбек Алко» кәсіпорнының бас директоры Сергей Полухиннің айтуынша, ұлттық валюта бағамының айырмашылығы 1-ден 3-ке тең түскенде жағдай одан бетер қиындаған. 

«Валюта құнсызданғанға дейін, отандық тауар өндірушілердің жағдайы бірқалыпты болды. Ресей рублінің құнсыздану салдары отандық шырын өндірушілерге де қатты батты. Бұл қиындықтан өттік, нарықта өз орнымызды сақтап қалдық. Қазіргі уақытта Ресейдің 18 қаласында жұмыс жасап отырмыз. Жұмысты жалғастыру керек, кәсіби команданы шыңдай түсуіміз керек. Дегенмен де, қай кезде де таңдау тұтынушы еншісінде», – деп санайды Сергей Полухин.

Ресей нарығымен салыстыра келе, нарыққа қатысушылар тағы да бір мәселенің бар екенін атайды. Ресейде міндетті жарна тек ақша ғана емес, банк кепілдігін, мүлік кепілін, сенімхат, сақтандыруды қабылдайды. Егер Қазақстанда жоба қабылданып жатса, міндетті жарна ретінде тек ақша қабылданады.

Бұл ретте нарыққа қатысушылардың айтуынша, ақша есеп-шотта оқшауландырылып,  бюджетке бірде-бір тиын түспейді. Өз кезегінде міндетті төлем бойынша КО елдеріндегі алкоголь өнімінің бір шөлмегіне жіберілетін шығын 47 теңгені құрайды, ал банктік кепілдік пен басқа да міндетті төлем енгізген жағдайда, ол 9 теңгені құрап, яғни 0,5 литр мөлшеріндегі шөлмектен үнемдеп, сома 38 теңге болар еді. 

Гафур Шакетов тағы да бір қарама-қайшылықтың орын алып отырғанын айтады. Міндетті төлем енгізу Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) қағидаларына қайшы. Бұл ретте ДСҰ-ға кіру талаптарында қарастырылмаған кедергілерді туғызуға қатысты алкоголь өндіруші шетелдік кәсіпорындардың Қазақстанның үстінен шағым беру қаупі өте жоғары. «Халықаралық және ұлттық заңдардың арасында қарама-қайшылық туған сәтте, халықаралық заң нормасына басымдық берілетінін баршамыз жақсы түсінеміз», – деп тоқетерін келтірді заңгер.

Қауымдастық өкілдерінің айтуынша, түзетулер ұсынылған күйінде қабылданатын болса, алкоголь өнімдері импортының көлеңкелі айналымға ауып, жасырын тауар және контрафактілік тауар сипатына көшетініне, сондай-ақ салық аударымының  төмендеуіне алып келетіні сөзсіз.

Сергей Полухин айтып отырғандай, соңғы жылдары нарық онсыз да дәлелді себептер салдарынан қысқарды. Валютаның құнсыздануы тұтынушының сатып алу мүмкіндігін тежеді, импортталатын алкоголь өнімдерінің бағасы шарықтады. Осылайша 2015 жылы оның үлесі 5%-дан аспады. Импорттаушылар мен отандық тауар өндірушілер арасында тікелей бәсекелестік қалыптаспады. Олар әртүрлі баға сатысында қызмет етеді. Егер тұтынушы шотланд вискиін немесе текила сатып алғысы келсе, тұтынушының қалтасы көтеретін бағаны қалыптастыру керек.

Мәселенің салдары

Ләззат Нәбиеваның пікірінше, заңды түрде өнімді импорттаушылар аясы үш есеге қысқаруы мүмкін. Кәсіпкерлер акциз мөлшерлемесі төмен, айталық, Бішкектен контрабандалық тауар таситын алыпсатарлар қатарының артатынын жоққа шығармайды. Контрафактілік тауарға қатысты Гафур Шакетовтың айтуынша, отандық тауар өндірушілер арасынан да «есептен тыс» тауар өндіретіндер табылып жатады. «Естуімше, кейбір той-думанда алкогольді графинге құйып ұсынады екен. «Найманская слеза» атты арақты бес литрлік пластик ыдыста 2-3 мың теңгеге сатып алуға болады. Оның үстіне айтарым, Қазақстанда алкоголь өнімін пластик ыдыспен сатуға тыйым салынған. Бұл оқиға «есептен тыс» өнім шығарылғандығының дәлелі екені анық», – деп мәлімдеді заңгер.

Егер қазір қызметін адал жүргізетін кәсіпкерлер жасырын тауар шығарушылар мен контрафактілік тауар нарығын бақылауда ұстауға жағдайы жетіп отырса, жаңа нормалар енгізілгеннен кейін нарық қатысушыларының ресурсы шеткіліксіз болатынын айтып алаңдайды.

Сергей Полухиннің айтуынша, соңғы уақытта импорттаушылар мен Ұлттық экономика министрлігі арасында ұтымды диалог алаңы қалыптасқан. Кәсіпкерлер мәселенің дұрыс шешілетініне үміттенеді. Егер мәселе шешімін таппаса, тұтынушы таңдауы шектеліп, баға шарықтап, нәтижесінде тұтынушы қалтасына шақ, алайда сапасы төмен өнімге таңдау жасауына тура келеді.

Қызметін адал жүргізетін алкоголь импорттаушылар қауымдастығының өкілдері Қазақстанда акциз төлемі ЕБМ-ды алу және барлық импорттау рәсімінен өтер алдында төленетіндіктен, міндетті жарнаны алып тастау орынды  деп санайды.  Егер аталған норма заңда қалдырылса, онда төлем мүмкіндіктерін банк кепілдемесі, мүлік кепілдігі, сенімхат және сақтандыру сынды қосымша  құралдармен толықтыру қажет, не болмаса міндетті төлем құралының тікелей өз қызметін атқаруын қамтамасыз ету керек. Ал оның орындалуы үшін  акцизге жасалатын төлем мерзімін тауардың Қазақстанның кедендік аумағына келу сәтіне ауыстыру қажет.

Юлия Кузнецова

Шөлмектер маркасы аутсорсингке кетті

17 Қаңтар 2019 14:40 1636

Арақ-шарақ өнімдерін өндіру және сату саласында үлкен өзгерістер басталды.

Біріншіден, қаржы министрлігінің мемлекеттік кірістер комитеті «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» жаңа заңға сәйкес, бизнестің осы түріне, яғни алкоголь өнімін сақтау және бөлшек саудада өткізу қызметімен айналысуға жыл сайынғы лицензия енді «оның қолданыс мерзімін еш шектемей берілетінін» хабарлады. Яғни, қарапайым тілмен айтқанда, арақ-шарапты бөлшек саудада сатуға рұқсат кәсіпкерлік субъектісіне «өмір-бойға» беріледі.

Тек егер бизнесмен ерікті түрде осы кәсібін тоқтатуға шешім қабылдаса, ішімдік сататын сауда орнын жапса, басқа салаға ауысса, онда лицензияны және лицензияға қосымшаны он жұмыс күні ішінде мемлекеттік кірістер органына кері қайтаруға міндетті.

Екіншіден, Қазақстанда алкоголь өнімдерін сақтау, сондай-ақ дүкендерде, супермаркеттерде және басқа жерлерде бөлшек саудада ішімдіктер сату қызметімен айналысу құқығына жыл сайынғы лицензиялық алым көлемі төмендетілді.

Үшіншіден, сол азайтылған соманың өзін арақ-шарап сатушылар бұрынғыдай бірден емес, жылына төртке бөліп төлеуге мүмкіндік алды. Осылайша, олардың мойнындағы ауыртпалығы жеңілдетіліп отыр.

«2018 жылға дейін қолданыста болған 2008 жылғы 10 желтоқсандағы Қазақстанның Салық кодексінде алкоголь өнімдерін сақтауға, көтерме және бөлшек саудада өткізуге лицензиясы бар тұлғаларға 2015-2017 жылдар аралығында жыл сайынғы лицензиялық алым сомасын төлеу міндеті жүктеліп келді. Алайда 2017 жылғы 25 желтоқсанда күшіне енген жаңа Салық кодексі бойынша «жыл сайынғы лицензиялық алымның» орнына «жекелеген қызмет түрлерімен айналысуға лицензияларды пайдаланғаны үшін төлемақы» енгізілді (Салық кодексінің 555-558 баптары). Жыл сайынғы лицензиялық алымнан айырмашылығы сол, жаңа төлемақы бір жылға толықтай бір рет төленбейді, ол тең үлеспен 25 наурыздан, 25 маусымнан, 25 қыркүйектен және 25 желтоқсаннан кешіктірмей төленеді», – деп түсіндіреді мемлекеттік кірістер комитеті.  

Ведомство оның үстіне жаңа төлемақы көлемі кәсіпкерліктің қандай әкімшілік-аумақтық бірлікке орналасқанына қарай, біршама төмендетілгенін мәлім етті.

Атап айтқанда Астанада, республикалық маңызы бар қалалар болып табылатын Алматы мен Шымкентте және облыс орталықтарында осы кәсіппен айналысатын кәсіпкерлер лицензия үшін мемлекетке жыл бойы 100 АЕК немесе 252 мың 500 төлемақы аударады. Ал басқа қалалар мен кенттерде бұл сома небары 60 АЕК-ті немесе 151 мың 500 теңгені құрамақ. Ал ауылдық елді мекендерге «жеңілдік» бар: төлемақы құны бар-жоғы 20 АЕК (50 мың 500) болады және тиісінше бір тоқсан ішінде 12 мың 625 теңгеден ғана төлеп отырады.

Бір қынжылтатыны сол, нәтижесінде ауылда арақ сату әлдеқайда табысты болуда.

Айта кету керек, бұған дейін алкоголь өнімдерін сақтауға және бөлшек саудада өткізуге арналған лицензия құны тиісінше 100, 70 және 30 АЕК-ті құраған болатын. Және бұрын жыл сайынғы лицензияны қайтадан рәсімдеп отыру талап етілетін, бұл ретте қайта рәсімдеу құны 4 АЕК-ті құрады.

Төртіншіден, шөлмектердің қақпағына жапсырылатын маркаларды беру бойынша бизнес-процестер оңтайландырылуда. Реформа аясында 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап, алкоголь өнімдеріне – есепке алу-бақылау маркаларын, ал темекі бұйымдарына – акциздік маркаларды беру бойынша мемлекеттік қызметтер ұлттық банктің «Банкнот фабрикасына», яғни аутсорсингке табысталды.

Бұл жаңалық мемлекеттік қызметтерді шенеуніктердің көрсетуін азайту мақсатында енгізіліп жатыр: нәтижесінде, мерзімдер және талап етілетін құжаттар тізімі қысқартылады деп жоспарлануда.

Аталған маркаларды алу үдерісі бұған дейін келесідей қадамдардан тұратын: кәсіпкер сол маркаларды өзіне керекті көлемде беру туралы жергілікті мемлекеттік кірістер департаментіне өтініш жазатын. Атқарушы орган барлық кәсіпкерлерден осы өтініштерін жинаумен айналысатын. Ары қарай меморган қаржылық реттеушінің Алматыдағы «Банкноттық фабрикасына» тапсырыс беретін. Содан соң дайын маркаларға құзырлы құрылым штрих-кодтар түсіретін. Осыдан кейін кәсіпкер мемкірістер органынан маркаларын алып кететін.

Биылдан бастап, бұл үдеріс барынша жеңілдеді: бұдан былай бизнесмен өзіне керекті маркалар көлемі жөнінде департаментке өтініш жазады, соның негізінде «Банкноттық фабрика» маркаларды әзірлейді және штрих-кодтарды өзі түсіреді. Бизнес субъектісі өкіліне оны алып кету ғана қалады.

Тағы бір жаңашылдығы сол, бұған дейін өтінішті мөр басып, қағаз күйінде беру талап етілетін. Биылдан бастап, өтінішті электронды күйде, электронды поштамен жібере салу жеткілікті болады.

Талап етілетін құжаттар саны да біреуге дейін кемітілді: импорттаушылар тек сыртқы сауда контрактісін қоса тіркейді.

Қазіргі уақытта қаржы министрлігі марка беру қызметін «Мемлекеттік қызметтер реестрінен» алып тастау бойынша уәкілетті мемлекеттік органға ұсыныстар жолдады.

Сарапшылар үкіметтің бұл қадамы елдегі маскүнемдіктің артуына ықпал етуі мүмкіндігіне алаңдайды. Себебі, «этил спирті мен алкоголь өнімдерінің өндірісі мен айналымын мемлекеттік реттеу туралы» заңы қабылданып жатқанда, сарапшылар мен мамандар маскүнемдікке тоспа құру және ішімдік саудасын азайту мақсатында «спиртті ішімдіктерді тек белгілі бір талаптарға жауап беретін арнайы дүкендерде ғана сату» туралы үкіметке ұсыныспен шыққан болатын. Алайда ол норма енгізілсе, арақ-шарап сатумен айналысатын 40 мыңнан астам дүкеннің тең жартысы, шамамен 20 мыңы ол талаптарға жауап бермей, жабылатыны анықталды да, билік бұл идеяны іске асырмай тастады.

Осы орайда дүкен ұстайтын шағын кәсіпкерлік субъектілерінің негізгі табысы ішімдік саудасынан түспейтіні де алға тартылды: нақтырақ айтқанда, салық органдары дерегінше, Қазақстандағы дүкендердің 60%-ынан астамы күніне бір литрдей көлемде ғана алкоголь өнімдерін сататыны анықталыпты.

Сонымен бірге, мемлекетті қолдан жасалған фальсификат ішімдік өнімдерінің көбеюі көбірек мазалайды. Жақында Қарағанды қаласында жалған арақ-шарап жасау өндірісін қыздырған ірі жасырын цех әшкереленді. Онда қылмыстық топ ұзақ уақыт бойы алкоголь өнімдерін заңсыз құйып, қораптап келген. Қылмыс орнында экономикалық тергеу қызметі 70 мыңдай шөлмек дайын өнімді, 20 мың бос бөтелкені және басқа да керек-жарақты тапты.

Сондай-ақ Алматы қаласында «Сәлем» базары аумағында қоймалардың бірінен 2 миллионнан астам жалған есепке алу-бақылау маркалары тәркіленген.

Аймақтық мемкірістер департаменттері өткен тоғыз ай ішінде суррогат-ішімдік дайындайтын 23 цехты әшкереледі. Оның 12-сі – Алматы облысында, 4-еуі – Алматы қаласында, үшеуі – Ақтөбе, екеуі – ШҚО. 

Жалпы алғанда, өткен жылы заңсыз айналымнан 11,9 миллион жалған марка (2017 жылы небары 3,4 миллион болған), 8 миллион 513 мың 812 бөтелке есептелмеген ішімдік өнімдері, 43 670 литр спирт тәркіленген.

Сондықтан үкімет қазір спирт өнімдерінің көлеңкелі айналымымен күресті күшейтуге, ал заңды түрде өндіруші және сатушы бизнесті қолдауға ден қойып отыр.

Бүгінде Қазақстанда арақ-шарап өнімдерін шығарумен отандық 18 зауыт айналысады.

Бақыт Көмекбайұлы

Алкоголь денсаулыққа мүлдем пайдасыз ба

24 Тамыз 2018 16:50 6062

Әлемнің 195 мемлекетінде жүргізілген зерттеу қорытындысына қарағанда, үкіметтер алкогольді жарнамалауды тоқтату мәселесін ойластыруы керек.

Бір бокал шарапты немесе сыраны абайсызда ұрттап қоюдың өзі денсаулыққа қауіп төндіріп, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Әлемнің 195 мемлекетінде жүргізілген зерттеу қорытындысы осындай.

«Алкогольдің зиянсыз деңгейі болмайды», – дейді АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Денсаулық көрсеткіштері және анализ институтының ғалымы Мак Грисуолд. Ал, бұған дейін алкогольді аздап ішу –  жүрек аруларын азайтатыны айтылып келгені белгілі.

Ғылыми жаңалық Lancet медициналық журналында жарияланды. Онда келтірілген деректерге қарағанда, спирттік ішімдіктер кесірінен жыл сайын дүниежүзінде 15-49 жас аралығындағы 2,8 миллион адам ажалынан бұрын қайтыс болады екен.

Аталған америкалық институт алкогольдің мөлшері мен денсаулыққа әсерін 1990-2016 жылдары 195 елде зерттеген. Және де ғалымдар бұл баяндаманы жасауға алкогольдің қаншалықты кең таралғаны туралы 694 зерттеу жұмысы мен ішімдіктің денсаулыққа зияны жайлы 592 ғылыми еңбекті қолданып, 28 миллион адамды тартыпты.

Баяндамада келтірілген мәліметке жүгінсек, әлем бойынша алкоголь – 50-ден асқан әйелдердің 27.1%-ның, ер адамдардың 18.9%-ның рактан қайтыс болуына негізгі себеп болған. Және де ащы су дүниежүзінде жастардың туберкулёзден, жол апаттарынан, өзіне-өзі қол жұмсаудан өлуіне үлкен себепші.  Сонымен қатар, зерттеу авторларының сөзінше, күніне бір мәрте арақ ішкен адамда рак, диабет, туберкулёз ауруларына шалдығу қаупі 0,5 пайызға өседі екен.

«Тәулігіне бір-екі рет алкоголь қолдану денсаулыққа пайдалы деген сөз – миф. Бұл баяндама сол мифтің тас-талқанын шығарды», – дейді салмақты зерттеу авторларының бірі, профессор Эммануэла Гакиду.

Әлемде үш адамның бірі спирттік ішімдікке әуес
Баяндама көрсеткендей, әлем бойынша 2,4 миллиард адам немесе планета тұрғындарының үштен бірі алколгольдік ішімдікке әуес. Солардың төртен бірі – әйелдер, 39 пайызы – ер адамдар.

Арақ-шарап тұтынудан Дания алда тұр (әйелдердің 95.3%-ы, ерлердің 97.1%-ы). Ал, Норвегия, Аргентина, Германия, Польшада ерлердің 94 пайызы ішеді. Бұл жағынан Азияда оңтүстіккореялық ер азаматтар алда келеді (91%). Алкогольді ең аз қолданушылар – мұсылмандар көп тұратын мемлекеттер (Пәкістанда ерлердің 0.8%-ы, ал, Бангладеште әйелдердің 0.3%-ы ғана). Сонымен қатар, баяндамада Ресейде 1980-ші жылдардан бастап арақтың 15-55 жас аралығындағы ер адамдардың 75 пайызының өліміне себеп болғаны ерекше атап өтілген.

«Әрекет ету саясатының жоқтығынан алкоголь болашақта халықтың денсаулығына қорқынышты қатер төндіреді. Біздің зерттеу нәтижелеріміз  алкогольді қолдану деңгейі мен оның денсаулыққа зиянды әсерлерінің уақыт өткен сайын арта түсетінін көрсетіп, алкогольді қатаң бақылау саясатының өте маңызды екенін меңзейді.

Бүкіл әлемде спиртті бақылау саясаты мен денсаулық сақтау бағдарламаларын қайта қарауымыз керек. Сонымен қатар, алкогольден бас тарту жөніндегі ұсыныстарды қарастыруға тиіспіз. Оған алкогольге салынатын акциздер, спирттік ішімдіктердің физикалық қолжетімділігін, сатылым сағаттарын және алкоголь жарнамасын бақылау кіреді. Мұндай әрекеттердің кез келгені халықтың спирттік ішімдіктерді тұтыну деңгейін төмендетіп, денсаулыққа алкогольден келетін зиян мөлшерін азайтуға маңызды үлес қосар еді», – дейді профессор Гакиду.

Лондонның Корольдік колледжінің докторы Робин Бертон Lancet журналына берген сұхбатында мәлімдегендей, бұл зерттеу қорытындысы – анық және айқын. Оның ойынша, «алкоголь ғаламдық денсаулық сақтау жүйесі үшін орасан мәселе. Спирттік ішімдікті аздап қолданып, одан пайда көремін деп, денсаулыққа зиян келтіріп алуға болады. Сол залалдардың қатарында обыр да бар.

Арыстан Рысбек