/img/tv1.svg
RU KZ
DOW J 24 580,91 Hang Seng 24 266,06
FTSE 100 6 045,69 РТС 1 215,69
KASE 2 376,04 Brent 36,55
Павлодар суармалы алқап көлемін екі есе арттырмақ

Павлодар суармалы алқап көлемін екі есе арттырмақ

2022 жылға қарай өңірдегі 140 мың гектар жер суармалы алқапқа айналады. 

16:48 26 Наурыз 2020 3591

Павлодар суармалы алқап көлемін екі есе арттырмақ

Автор:

Фархат Әміренов

Ауыл шаруашылығы министрлігі пайдаланылмай жатқан жерлерді игеру үшін арнайы жол картасын әзірлегені белгілі. Құжатқа сәйкес, 2021 жылға қарай игерілмей жатқан 610 мың гектар жер айналымға енгізілмек. Бүгінде елімізде 1,4 млн гектер суармалы алқап бар. 2021 жылға қарай олардың үлесі 2 млн гектарға жетпек. Бұл бағыттағы жұмыстар Павлодар облысында да жалғасын табуда.  

«Мамандар арнайы сараптама жүргізіп, суармалы егіншілікті дамытуға қолайлы жерлерді анықтады. Қазір аймағымызда 70 мың гектардай суармалы алқап бар. Алдағы үш жылда бұл көрсеткішті шамамен екі есе көбейту көзделген. Яғни, 2022 жылға дейін суармалы егістіктердің көлемін 140 мың гектарға жеткізу жоспарда бар», – дейді Павлодар облыстық мәсилихатының аграрлық мәселелер жөніндегі тұрақты комиссияның төрағасы Жанат Тұрлыбаев.

Депутаттың сөзінше, суармалы алқаптың тиімділігі зор. Мәселен, жай жерде өскен жүгерінің 1 гектарынан 50-80 центнер өнім алынса, суармалы алқаптан 150-500 центнер өнім жинауға мүмкіндік бар. Қазір 5 гектар жері бар шаруалар суармалы алқапты қолданысқа енгізіп, табысқа кенелуде. Алдағы уақытта өңірде «Ертіс-Успенка» жобасы қолға алынбақ. Оның аясында 10 мың гектар аумақ ретке келтіріліп, суармалы егіншілік дамытылмақ.  

Деректерге сүйенсек, бүгінде павлодарлық шаруалардың иелігіндегі суармалы алқаптардың 17 669 гектарын жем-шөп дақылдары алып жатыр. Ал 12 мың гектардан астам алқапта картоп, 11 981 гектарында астық өсіріледі. Қалған бөлігі майлы дақылдар мен көкөніс, бау-бақша өнімдеріне тиесілі.

«Павлодар облысында суармалы егін шаруашылығы бойынша 28 мың гектарды қамтитын 9 жоба әзірленуде. Оның жалпы құны 19 млрд теңгені құрайды. Сол арқылы күзде жиналатын жалпы өнім көлемін 1,4 млн тоннаға дейін арттырып, қосымша 700 жұмыс орнын ашу жоспарлануда. Аталған жобалар Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарауына жіберілді», – дейді Жанат Тұрлыбаев.

Халық қалаулысының айтуынша, Павлодар облысында фитосанитариялық жағдайды қадағалау мәселесі күн тәртібінен түспей тұр. Диқандарға мемлекет тарапынан субсидия бөлініп, сақтық шараларын жүргізуге мүмкіндік қарастырылған. Бірақ, бұл іске негізінен ірі шаруа қожалықтары ғана белсене кіріседі. Себебі, олардың егіс алқабы ауқымды. Өсімдіктен ауру табылса, мол шығынға ұшырайтыны анық.

«Ауру көбіне тұқым арқылы таралады. Бұл ретте, Ресей шекарасында фитосанитарлық бекеттің жоқтығы алаңдатып отыр. Шаруалардың иелігінде дәріні сақтау және пестицидтерді залалсыздандыру қоймалары жоқ. Аталған проблемаларды шешу жолдарын қарастырудамыз. Бұл мәселені қаңтар айында Парламент депутаттары да көтеріп, ветеринария мәселелері жөніндегі заң жобасына түзетулер енгізуді ұсынған болатын», – дейді облыстық мәслихаттың депутаты.

Жанат Тұрлыбаевтың айтуынша, өңірде қайта өңдеу саласы ақсап тұр. Мәселен, облыста жылына 2000 тонна күнбағыс тұқымы жиналады. Бірақ, оны көп бөлігі амалдың жоқтығынан сыртқа жіберіледі. Картоптың жағдайы да сол. Өзімізде қайта өңдеуге мүмкіндік жоқ.

«Қазақстанда қайта өңдеудің 9 түріне басымдық берілген. Яғни, сүт пен етті, тері мен жүнді, майлы және дәнді дақылдарды, жеміс пен көкөністі, қант қызылшасы мен картопты қайта өңдеу кәсіпорындарын құру қажет. 2021 жылға дейін ауыл шаруашылығы саласында 79 жаңа зауыт салу және 80 зауытты жаңғырту көзделген. Сөйтіп, қайта өңделетін өнімдердің жалпы өндірісін 1,9 трлн теңгеден 3 трлн теңгеге дейін ұлғайту, сондай-ақ 7 мың жұмыс орнын құру жоспарланған», – дейді Жанат Тұрлыбаев.

Фархат Әміренов

Парамоновканың проблемасы

Картоп өсірумен айналысатын павлодарлық шаруалар суға үш есе артық ақша төлеуі мүмкін.

24 Желтоқсан 2018 15:25 1582

Парамоновканың проблемасы

Қаныш Сәтбаев атындағы каналдың Павлодар облысы Достық ауылдық округі аумағындағы бөлігі, яғни Парамоновка арнасы бұған дейін Ақсу қалалық тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы, жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары бөліміне қараған болатын. Ал осы жылдың наурыз айында Қаныш Сәтбаев атындағы каналдың балансына өтті. Енді жаңа басшылық Парамоновка арнасындағы судың тарифін үш есе өсірмек.

Бұл қадам каналға тиімді болғанымен, жергілікті шаруаларды титықтатып жіберуі әбден мүмкін. Өйткені, бұған дейін 1 текше метр су үшін 5,68 теңге төлеп келген ақсулық шаруалар, ұсынылып отырған нормаға сәйкес, қосымша құн салғын қоспағанда 1 текше метрге 21,51 теңге төлеуге мәжбүр болмақ.

Қаныш Сәтбаев атындағы каналдың басшысы Оңдасын Жиенқұловтың сөзінше, тарифті өсірмесе, Парамоновка арнасының шығыны жабылмайды. Ал арнаның бір жылдық шығыны 35 млн 471,6 мың теңгеге тең екен.

«Арна 1981 жылы пайдалануға берілген. Оның құрамына насос станциясы, шаруашылыққа арналған канал, канал арқылы өтетін көпір, аванкамера, канал-ковш, су жіберуге арналған құрылғылар кіреді. Өкінішке қарай, әкімдік арнаны күтіп ұстамаған. Жөндеу жүргізілмеген. Соның салдарынан бізге берілген мүліктің 99 пайызы әбден тозған. Сондықтан насос станциясының негізгі құрылғыларын ауыстыру керек. Жалпы толықтай күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізу қажет. Оның үсіне су арнасындағы құрылғылардың құжаты түгел емес. Бұл бөлек бір мәселе», – дейді Оңдасын Жиенқұлов.

Директордың айтуынша, Парамоновка арнасының суын «Береке», «Бекзат» және «Беркат» шаруа қожалықтары пайдаланып отыр. Жыл сайын шамамен 1 млн 649 мың текше метр су тұтынады. Суару маусымы мамыр айында басталып, қыркүйекте аяқталады. Шаруашылыққа арналған каналдың ұзындығы – 14,4 шақырым. Өкінішке қарай, каналдағы плитаның 70 пайызы жарамсыз.

«Парамоновка арнасының негізгі шығынын электр энергиясы құрап отыр. Жылына шамамен 12 млн теңге жұмсалады. Сондай-ақ жұмыскерлердің еңбекақысына бір жылда 17 млн 393,5 мың теңге беріледі. Бұдан бөлек, ағымдық жөндеу жұмыстарына 247,4 мың теңге, жанар-жағармайға 625 мың теңге, қоршаған ортаны қорғау, қауіпсіздік шараларына 461,5 мың теңге жұмсалады. Басқа да шығындар бар. Осылардың бәрін өтеу үшін тарифті өсіру керек», – дейді Оңдасын Жиенқұлов.

Еске сала кетейік, қазір ел үкіметі тарифтерді төмендету бойынша жұмыс жүргізіп жатыр. Бұған осы жылдың қарашасында өткен Қауіпсіздік кеңесінің отырысында ел президентінің берген тапсырмасы түрткі болған еді. Осыған орай, Ақсу қаласындағы электр энергиясының бағасы да арзандайды деген болжам бар. Егер электр энергиясының тарифі төмендесе, Қаныш Сәтбаев атындағы канал басшылығының ұсынысы қайта қаралмақ. Онда канал басшылығының Парамоновка арнасына қатысты ұсынып отырған тарифі аз да болса төмендеуі мүмкін. Бірақ бұл уақыттың еншісіндегі мәселе.

Су тарифінің өсуінен зиян көретін бір ғана топ бар. Ол – жеке кәсіпкерлер. Біз Парамоновка арнасының суын пайдаланып отырған «Береке» серіктестігінің басшысы Сапархан Хәкімовке хабарласқан едік.

«Парамоновка арнасының Қаныш Сәтбаев атындағы каналдың балансына берілгені дұрыс шешім болды. Өйткені, оларда арнаға жауапты арнайы мамандар мен техника бар. Ал тарифке келер болсақ, бізге оның өзгермегені тиімді, әрине. Мәселен, біздің серіктестіктің 1200 гектар жері суарылады. Оған жыл сайын орташа есеппен 18-20 млн теңге жұмсаймыз. Суға жұмсалған қаржының 75 пайызы облыс әкімдігі тарапынан субсидияланады. Егер келер жылға да субсидия қарастырылған болса, онда судың 1 текше метріне 21,51 теңгеден төлеуге дайынбыз. Бірақ субсидия мәселесі әлі шешімін тапқан жоқ. Ашық күйінде қалып отыр. Егер субсидия қарастырылмай, тариф өсетін болса, біз банкротқа ұшыраймыз», – деді Сапархан Хәкімов abctv.kz тілшісіне.

Жоғарыда атап өткеніміздей, Парамоновка арнасының суын жеке шаруашылықтар пайдаланып отыр. Олар тарифтің өсуіне байланысты судан бас тартуы ықтимал. Ал арна тұтынушысыз қалмақ. Демек, жоба-жоспарлардың бәрі қағаз күйінде қалуы бек мүмкін...

Фархат Әміренов

Суармалы жердің де сұрауы бар

Қазына қаржысына салынған каналдар қаңсып тұр.

01 Тамыз 2018 08:45 2243

Суармалы жердің де сұрауы бар

Соңғы жылдары Шығыс Қазақстандағы суармалы жерлерге 20 млрд теңгенің суару жүйесі тартылды. Алайда инфрақұрылым ел игілігіне жұмыс істеп жатқан жоқ. Жыл сайын әр гектары 1,5-2 млн теңгенің өнімі береді делінген алқаптардың 20%-ы ғана еңбекқор қолға тиген. Қалғаны игерушінің емес, құр иеленушінің меншігінде тұр.

Ауыл шаруашылығы министрлігіне қарасты cу ресурстары комитетінің төрағасы Ислам Әбішевтің қатысуымен Көкпектіде өткен семинарға суармалы алқап иелері мен сала басшылары қатысты. Астанадан ұшақ қанатын талдырып келген төраға қазына қаржысына канал тартқызып алып, оны қаңсытып қойған аудан әкімдерін жерден алып, жерге салды. Бірақ айтылған сөздің көбі далаға кеткендей болды. Жиынның қандай рәуіште өтетінін білді ме, әйтеуір Көкпектіден басқа аудан басшылары бұл жиында төбе көрсетпеді.

Қайтпаған қаржы

Ауыл шаруашылығын дамытудың 2017-2021 жылдарға арналған бағдарламасына сәйкес, 2020 жылға қарай Шығыс Қазақстанда 92 мың гектар суармалы алқап шаруалардың игілігіне берілуі тиіс. Келесі кезеңде 200 мың гектардан астам алқапқа қажетті инфрақұрылым тарту көзделген. Комитеттің дерегіне сенсек, Үржар, Тарбағатай, Зайсан, Күршім, Көкпекті, Ұлан  және Жарма аудандарында осыншама суармалы жер игерілмей жатыр. Дегенмен бұл алқаптың барлығына жер жаралғалы кетпен тимеген деуге келмейді. Бағзыны қойып, кешегі кеңестік жүйенің кезінде де Шығыс Қазақстанның қазақ аудандары су қоймалары мен каналдардың шырмауында жататын. 1997 жылдан бастап оның барлығы иесіз қалып, материалдары ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кетті. Арада 15 жыл өткенде тоналған танаптардың қажеттігі еске түсіп, бұрынғы суару жүйелері қалпына келтіріле бастады. Игілікті іс қайта жанданғалы да бес жылдан астам уақыт өтті. Сол аралықта тек Шығыс Қазақстан облысына ғана республикалық бюджеттен 20 млрд теңге бөлінген. Бөлінген қаржы игерілгенмен, қайтарымы болмай тұр.

«Су келсе болды, қол қусырып отырған ауыл халқы түгел жер игеруге кіріседі» деген ұраншыл мәліметтердің мәйексіз екені енді белгілі болып жатыр. Су ресурстары комитетінің дерегі шынымен ойлантады.

2014 жылдан бері Шығыста 19072 гектар алқапты қамтитын магистралдық канал тартылған. Үржар ауданының Егінсу, Келдімұрат, Құсақ өзендерінен, Тарбағатай ауданының Тебіске, Базар өзендерінен, Зайсан ауданының Жеменей өзенінен қайта канал тарту үшін 5,8 млрд теңге жұмсалған. Өкініштісі, қыруар қаржыға салынған инфрақұрылым қайта қаңси бастаған. Қолданысқа берілгеніне екі жыл болса да, 14780 гектар алқап әлі игерусіз жатыр. Бұл мәліметті аудандарға шаққанда төмендегідей көрініс шығады. Тарбағатай ауданында - 4575 га, Үржар ауданында - 8,5 мың га, Жарма ауданында - 789 га алқап қараусыз қаңырап тұр. Ал Зайсан қаласының маңайындағы 1855 гектар алқапқа тартылған магистралдық каналдың тек 100 гектары ғана ел игілігіне берілген.

Сала басшылары жұмыстың неге жүрмей жатқанына тап басып жауап бере алмайды. Бірі елдің жер өңдеуге құлқы жоқ екенін айтса, енді бірі басқа сылтауды алға тартады. Сорақысы сол, суармалы жерлерді қайта қалпына келтіру жобасының мазмұнын толық білмейтін басшылар да бар  болып шықты. Магистраль тартылғанмен, одан егіске дейін су жеткізуге көптеген шаруаның қаржылық мүмкіндігі жетпейтіні бұдан бірнеше рет айтылған болатын. Көп нәрседен бейхабар басшылар осы мәселені алға тартты. Бұған Ислам Әбішев: «Біз бұл мәселенің шешімін 2014 жылы айтқанбыз. Мемлекет суды алқапқа дейін апарып бере алады. Магистраль мен ішкі каналдарды да, алқапаралық арықтарды да төсеп береді. Тіпті оның жобалық-сметалық құжаттамасын да жасайды. Бұл үшін жергілікті әкімдік  арықтар мен каналдарды комитеттің балансына өткізуі керек. Осылай деп қақсап келе жатқанымызға 4 жыл болды. Ал сіздер бүгін жаңалық ашып отырсыздар», – деп жауап берді.

Облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы Асқар Жақыпбаев қазына қаржысы желге ұша жаздағанын мойындады.

«Мен бұл істе кемшілікке жол берілгенін жоққа шығармаймын. Бұдан былай мәселе тікелей бақылауымда болады. Міндет пен мақсат айқын. Іс оңалады, алға басады», – деді басқарма басшысы.

Комитеттің дерегіне сенсек, соңғы 3 жылда бір ғана Үржар ауданы суармалы алқаптардан түсетін 30 млрд теңгеден қағылған. Салғырттықтың салдарынан республика бюджетінен бөлінген 20 млрд теңге қайтарым бермей қалған.

«Суармалы жердің бір гектарынан бір маусымда ең кем дегенде 1 млн теңге табыс табуға болады.  Әйтпесе 1,5-2 млн теңге еркін айналады. Жоғарыда аталған  аудандардың есебінен 4 жылда бөлген 20 млрд теңгені  бір ғана маусымда артығымен ақтап алуға болар еді. Бірақ жергілікті әкімдерге суармалы жердің ел игілігіне жарауы қажет емес сияқты. Небір маңызды жобалардың аузынан жырып, қаржыны сіздерге бөлдік. Өйткені аудан әкімдері мен облыс әкімінің сол кездегі орынбасары 55 мың гектар суармалы алқапқа жергілікті шаруалар мұқтаж болып отырғанын жазбаша мәлімдеген болатын. Біз өз тарапымыздан каналдарды қайта қалпына келтіріп, су жеткізіп бердік. Енді сол мұқтаж деген шаруалардың біреуі жоқ. Мемлекет қаржысын бұлай желге ұшыруға жол берілмейді. Бұл мәселе облыс әкімі мен үкімет басшысының алдына қойылады», – деді cу ресурстары комитетінің төрағасы.

Суармалы алқап – стратегиялық нысан

Суармалы алқап иелері тартылған инфрақұрылымның пайдаға аспай жатуының бір себебін тау өзендерінің көбі күзге қарай тартыла бастайтынымен түсіндірді. Олардың айтуынша, Тарбағатай мен Қалбатау сілемдерінен бастау алатын өзендерде тамыз айына қарай су азайып қалады екен. Салдарынан су магистральдерге жетпейтін көрінеді.

Дихандар осы проблеманы жою үшін каналдардың басына су қоймаларын орнату қажет деген ұсыныс айтты. Комитеттің келешек жоспарында бұл ұсыныс ескерілетін болды. Бірақ қандай да бір су қоймасы салынбас бұрын, оның ылғалын егістікке тарататын каналдар «Қазсушар» мемлекеттік мекемесінің меншігіне өтуге тиіс.

Тартылған инфрақұрылым игерусіз жата берсе, сұқ көздердің құртын қоздыруы мүмкін. Тоқсаныншы жылдардағыдай тонауға түспес үшін қалпына келтірілген нысанның барлығына жауапты қызметкерлер тағайындалған. Әр каналдың, әр тораптың, әр қойманың жағдайына «Қазсушар» мекемесінен айлық алып отырған жергілікті мамандар басымен жауап береді. Комитеттің «кез келген нысан жөнделмес бұрын меншігімізге өтуі керек»  деген талабы осындай қажеттіліктен туындап отыр.

Семинарда суармалы жерді не өзі игермей, не өзгенің игілігіне бермей отырған иелердің де бар екені айтылды. Жөнделуі тиіс нысандардың «Қазсушар» меншігіне өтуіне кедергі келтіріп отырған солар екен.

Ислам Әбішевтің айтуынша, «Жер» кодексіне бұл туралы өзгеріс енгізу ұсынылыпты. Онда аудан әкімдеріне игерілмей жатқан жерлерді өзге мұқтаж жандарға өткізу құқығын беру бастамасы көтерілген көрінеді.

Шығыстағы шенеуніктер шабан тартты екен деп, су ресурстары комитеті стратегиясын өзгертпейді. Бұл сөзімізге комитеттің алдағы жылдарға арналған жоспары дәлел. 2021 жылға дейін Тарбағатай ауданында Орта Ласты өзеніне су қоймасы мен магистралдық канал, Құсты өзенінен су қоймасы мен торап, Қарғыба өзенінен су қоймасын салу жоспарланған. Ал Үржар ауданында Көктерек өзенінен магистралдық канал мен торабы бар су қоймасы, Қарабұта өзенінен су қоймасы салынады. Зайсан ауданындағы Кендірлік су қоймасы да 2021 жылы қолданысқа берілуге тиіс. Осылайша бұрын болмаған 6 гидронысан салынып, 43315 гектар суармалы алқап игеріледі.

Апаттық жағдайда деп танылған 6 су қоймасы жөнеуден өтеді. Оның үшеуі Үржарда, қалған үшеуі Тарбағатай, Күршім, Ұлан аудандарында болады. Соның арқасында көктем сайын елдің үрейін алатын нысандар жөнделіп қана қоймай, 17,7 мың гектар алқап қайта суармалы жерге айналады.

Суармалы жерге бай жеті ауданның төртеуі – шекаралық аудан. Иесіз жерге жаттың көзі түсетінін ескерсек, Тарбағатай, Зайсан, Үржар және Күршім аудандары үшін суармалы алқаптарды игерту стратегиялық мәні бар шаруа болмақ. Осыны жергілікті атқамінерлер түсінсе қанеки?

Есімжан Нақтыбайұлы