DOW J 24 580,91 Hang Seng 24 266,06
FTSE 100 6 045,69 РТС 1 215,69
KASE 2 304,04 Brent 36,55
Үкіметтің мақта кластеріне қызығушылығы жойылған

Үкіметтің мақта кластеріне қызығушылығы жойылған

Мақта шикізатын өңдеуші инвесторлар қолдау талап етуде. 

05 Желтоқсан 2019 16:08 3772

Үкіметтің мақта кластеріне қызығушылығы жойылған

Автор:

Жанат Ардақ

Бүгінде Түркістан облысының Шардара ауданындағы Алатау батыр ауылында заманауи мақта өңдеу зауыты салынып жатыр. Оған «International company of Cotton» компаниясы шетелдік, атап айтқанда қытай инвестициясын тартқан.

Қуаты тәулігіне 400 тонна мақта шитісін өңдеуге жететін жобаға 5 миллиард теңгеден астам қаражат құйылуда екен. Оған зауыттың ғимараты тұрғызылады, мамандандырылған ауыл шаруашылығы техникасы сатып алынады, мақта қабылдау бекеттері мен қойма-терминал бой көтереді. Кәсіпорынға АҚШ патенті бойынша әзірленген соңғы үлгідегі құрал-жабдықтар сатып алыныпты. Сондықтан инвестор өкілі бұл Орталық Азияда баламасы жоқ зауыт болатынына сендіреді. 

«Мақта Қазақстанда тек бір өңірде – Түркістан облысында ғана өсіріліп, өңделеді. Мақта саласында облыста 500 мыңнан астам адам тұрақты түрде еңбек етуде. Өңірде 18 мақта өңдеу зауыты жұмыс жасайды, бірақ олардың құрал-жабдығы мен техникасы әбден тозған. Бұл зауыттарды жаңғырту, ескірген жабдықтарын заманауи озық үлгісіне ауыстыру көп ақша шығындауды талап етеді. Алайда мемлекет мақта саласына инвестиция салуға субсидияны жойды. Бұл мақта өңдейтін зауыттарды жаңғырту және дамыту ісіне тежеу. Инвесторлар мемлекеттің салмақты қолдауына зәру», – дейді кәсіпорын жетекшісі Сәбит Алдабергенов.

Түркістан облысында «Айқажы» компаниясы өзбек инвестициясына тағы бір мақта өңдеу зауытын ашып жатқаны мәлім. Кәсіпорын «Шардара» индустриалды аймағында 10 гектар жерде орналасқан. Оның барлық өнімі Қытайға экспортталады деп хабарланды.

Әйткенмен, кезінде «кластер» деп дәріптелген бұл сала енді Үкімет үшін басымдыққа ие емес. Осының дәлеліндей, Ауыл шаруашылығы министрінің бұйрығымен бекітілген «Инвестициялық салымдар кезінде агроөнеркәсіптік кешен субъектісі шеккен шығыстардың бір бөлігін өтеу бойынша субсидиялау қағидаларынан» мақта тыс қалды.

Яғни, Үкімет мақта өңдеумен айналысатын нысандарды салу, құру, кеңейту және модернизациялауға құйылған инвестициялардың бір бөлігін субсидияламайды.

Өз кезегінде бизнесмендер Үкіметтен қағидаларға түзету енгізіп, шығындарының 50%-ын бюджеттен өтеуді сұрап отыр.

Алайда Ауыл шаруашылығы министрлігінің инвестициялық саясат департаментінің директоры Венера Шарби мұның орынсыз екеніне сенімді. Ол субсидияның неге берілмейтінін түсіндірді.  

«Түркістан облысының ауыл шаруашылығы басқармасының дерегінше, биылғы 2019 жылы өңірде 336,5 мың тонна мақта жиналған. Бұл ретте өнімділік әр гектардан 26 центнерден айналды. Бұл былтырғыдан төмен. 2018 жылы жалпы көлемі 343,6 мың тонна мақта жиналған. Негізі, бүгінде Түркістан облысында 21 мақта өңдейтін зауыт бар. Олардың жалпы қуаттылығы 790 мың тоннаны құрайды. Алайда қазіргі кезде олар бар-жоғы 30%-ға ғана жүктелген. Ендеше жаңа мақта өңдеу зауыттарын салу – басыартық нәрсе. Осыны ескере отырып, бұл нысандардың құрылысын инвестициялық субсидиялауды орынсыз деп санаймыз», – дейді Венера Ғалымжанқызы.

Бірақ инвесторлар тоқтамай, ары қарай табандайтынға ұқсайды. Кеше, сәрсенбідегі Мәжілістің жалпы отырысында Құдайберген Ержан, Владислав Косарев, Ерсұлтан Бектұрғанов және Абзал Ералиев Үкімет басшысының орынбасары Роман Склярға депутаттық сауалмен шықты.

«Кезінде «Оңтүстік» арнайы экономикалық аймағы тоқыма секторына инвесторлар тарту үшін құрылды. Оның аумағында шамамен 15 тоқыма кәсіпорнын тұрғызу, жылына 100 мың тонна мақтаның өңделуін қамтамасыз ету және 10 мың жұмыс орнын құру жоспарланды. Бұл мақсатқа қол жеткізілмеді», – дейді депутат Құдайберген Ержан.

Ол өңделген мақтаның құны шикізатынан 4,5 есеге көп екенін айтады. Сондықтан олар Үкіметтен мақтаны терең өңдеуді жолға қоюды, қосылған құны жоғары дайын өнімді сату үшін кәсіпорындарға инвестициялық артықшылық-преференциялар беруді және оларда мемлекеттік тапсырысты орналастыруды сұрады. Сондай-ақ олар «ұзын және арзан айналымдық қаражаттармен қамтуды», «кедендік рәсімдеу кезінде құрал-жабдықтар мен химикаттарға нөлдік ставка енгізуді» де қиыла сұрап отыр.

Жанат Ардақ

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жеңіл өнеркәсіптің «ауыр» жүгін жеңілдетпекші

Қытайдың 30 ірі компаниясы Қазақстанның мақтасына қызығып отыр.

15 Тамыз 2018 10:49 6346

Жеңіл өнеркәсіптің «ауыр» жүгін жеңілдетпекші

Елімізде жеңіл өнеркәсіпке қатысты шикізаттың көптігі іргеміздегі Қытай елін қатты қызықтырып отыр. Соның айқын айғағы Қытайдың 30 ірі компаниясы Қазақстанның жеңіл өнеркәсібін игеруге ықылас танытты.

«Қазақинвест» ұлттық компаниясының қолдауымен өткен кездесуде Қытай Халық Республикасы тоқыма өнеркәсібі одағының жетекшісі Сунь Жуйчже: «Қазақстан мен Қытайдың экономикалық байланысы тереңде жатыр. Сондықтан Қазақстанның жеңіл өнеркәсібіне инвестиция салу біз үшін маңызды. Сіздерде шикізат көп. Біз сіздермен бірлесіп, өнім өндіргіміз келеді», – деді. Ал «Қазақинвест» ұлттық компаниясының басқарма басшысы Сапарбек Тұяқбаев дәл осы бағыттағы ынтымақтастықтың бізге берер пайдасы мол екенін алға тартты.

«Қазақстанда  жыл сайын 250 мың тонна мақта жиналады. Мақтаның басым бөлігі шикізат күйінде сатылып жатыр. Біз мақтаны Өзбекстанға ғана өткізіп отырмыз. Орта Азия бойынша мақта өсіруге ең қолайлы климат Қазақстанда. Сондықтан мақта өсіруді дамытып, оны өңдеу үдерісін тереңдетсек, сол арқылы пайданы көбейтсек деп отырмыз», – деді Сапарбек Тұяқбаев.

Статистикалық дерекке жүгінсек, елімізде 2017 жылы 250 мың тонна мақта өндірілген. Ал 2008 жылы бұл көрсеткіш 400 мың тоннаға дейін жеткен. Бұған қатысты деректі төменде арнайы диаграммамен көрсеттік. 

Өкініштісі, біз шикізатты ұқсата алмай отырмыз.

«Тау болып өндірілген өнім кейде шіріп кетеді. Бұған қоса бізде мақта экспортының шеңбері шектеулі және ол арзан бағаға сатылады. Бұған дейін аудан, ауыл көлемінде шағын кластер құрып, шикізат өңдеуге кіріскенде жеңіл өнеркәсіптің жүгін жеңілдетуге болар еді. Шағын кластерді заң жүзінде  ұйымдастыру қиын емес. Оларды қауымдастық,  өндірістік корпоратив немесе ЖШС түрінде тіркеп, «ҚазАгро» арқылы қаржыландыруға болушы еді. Бізде тек экспортқа шығару ғана ұйымдастырылған», – дейді экономист-ғалым Тоғжан Әйтімова.

Оның айтуынша, біздегі  шикізат өндіретін фабрикалар мен зауыттардың  техникалық әлеуеті төмен.

«Бұл іске қытайлық кәсіпкерлердің кіріскенінен қауіптенудің қажеті жоқ. Олар тұралап тұрған саланы алға жылжытады, ал бұл бізге тиімді» – деді экономист-ғалым.

Статистикалық дерек бойынша, елімізде мақта шикізатын алатын 300-ден астам компания бар. Олар ауыз толтырып айтарлықтай өнім өндіреді. Біз мұны арнайы сызбаға салып көрсетуді жөн көрдік.

Айтпақшы экономист-ғалым Жаңабай Алдабергенов әріптестерінің пікірімен келіспейді. Ол қытайлықтардың Қазақстанның  жеңіл өнеркәсібіне «көз сала» бастағанына қырын қарайды.

«Рас, мақта өндірісі маталып тұр. Мұны мойындау керек. Бірақ осы өндірісті жандандыру үшін іргедегі Қытаймен келісімге келудің қажеті қанша?! Онсызда Қытай мен Ресейдің импортына тәуелдіміз. Бір ғана Алматы қаласы Қытайдан жылына 500 мың доллардың киім-кешегін сатып алады. Ішкі нарықта мақта мен мата өндірісін дамытуға Қытай инвестиция салатын болса, бізді біржола Қытай киіндіреді. Білсеңіз, 1986 жылы таза мақтадан тігілген Қазақстанның кілемі Ашхабадта өткен көрмеде бірінші орынды жеңіп алған. Қазір сол кілем Ашхабадтың орталық музейінде  тұр. Қазір Иран тек кілем сату арқылы ішкі жалпы өніміне 25%  пайда келтіріп отыр. Біздің қолымызда шикізат бар, мақта бар, тері, жүн бар. Бірақ пайда жоқ. Осыны көрген қытайлықтар нарығымызды жаулап алуды көздеп отыр. Мен мұны қолдамаймын. Пайданың басым бөлігі Қытайға кетеді. Мәселені шешу үшін түрлі жеңілдіктерді ұсына отырып, отандық кәсіпкерлерге қолдау көрсету қажет», – деді Жаңабай Алдабергенов.

Деректерге жүгінсек, біз шынымен мақтадан тігілген киімдерді сырттан сатып алуда озық көрсеткішке жетіппіз. Сөзімізге төмендегі диаграмма  дәлел.

Негізінен, жеңіл өнеркәсіпке қатысты импорттың басым бөлігін біз Қытайдан, Қырғызстаннан, Ресейден және Өзбекстаннан аламыз. Арасында Италия, Үндістан елдерінен де жеткізіледі. Жеңіл өнеркәсіпті дамыту туралы сөз қозғап жүрген Қазақстан киім тігетін жіп те шығармайды екен.

Кәсіпкер Нұрлан Өмірбековтың айтуынша, бізде киім тігуге арналған топс жібі қасқалдақтың қанындай екен. Оны біздің елден табу мүмкін емес көрінеді.

«Шикізатты өңдеу өз алдына бөлек мәселе. Бізде қыл аяғы киім тігетін жіп те жоқ. Тауардың осы түрін Италиядан алдырамыз. Топс дегеніміз – шұға жіп. Ол кілем тоқуға және киім тігуге таптырмайтын дүние. Бұрын елімізде жалғыз жүн шаятын «ПОШ-Тараз» кәсіпорны болды. Оның өндірістік  қуаттылығы 2 мың тонна топс өндіруге жететін. Өкінішке қарай, қазір бұл кәсіпорынның жұмысы тоқтап тұр. Бізде мақта өндірісі ғана тұралаған жоқ, жеңіл өнеркәсіп тұтас тоқырады. Адамдар қойдың жүнін, малдың терісін қайда өткізерлерін  білмей, өртеп жатыр.  Дамыған елдердің  экономикасына  жеңіл өнеркәсіптен 12-20% пайда түседі. Бізде бұл көрсеткіш небары 0,5%. Осыдан-ақ бізге бұл салаға алдағы уақытта серпіліс қажет екенін көруге болады. Өз басым  бұл салаға инвесторлардың келіп, қаржы құйғанын құптаймын», – деді кәсіпкер.

Қарлығаш Зарыққанқызы

Мырзакелді Кемел: "Мақташылықта статистикаға сүйене бермеу керек"

Осының салдарынан биыл бюджеттен берілетін субсидия тоқтатылды.

16 Қыркүйек 2017 11:17 1600

Мырзакелді Кемел: "Мақташылықта статистикаға сүйене бермеу керек"

Мырзагелді Кемелді кезінде «Ғасыр адамы» деп атау жөнінде ұсыныс айтылған. Ол - белгілі ғалым, ғылым докторы, жүздеген ғылыми еңбектердің авторы. Оның негізгі мамандығы - ауыл шаруашылығы маманы. КСРО кезінде Оңтүстік Қазақстан облысы, Мақтарал ауданындағы мақта өсірумен айналысқан кеңшарды 20 жыл бойы басқарған профессор abctv.kz-ке сұхбат берді. 

– Мырзагелді аға, «Мақта саласын дамыту туралы» заңның қабылданғанына 10 жылдан асты. Содан бері не өзгерді?

– Заң «Мақта саласын дамыту туралы» деп қабылданғанымен, бұл құжат әу бастан саланы кешенді дамытудың көп мәселесіне жауап бере алмаған. Онда негізінен «Астық туралы» заңның үлгісімен «мақта қолхаты» енгізіліп, сол арқылы мемлекеттің ықпалын, бақылауын арттыру ниеті ғана бар. Заң жобасы әуелі «Мақта туралы» деп аталып, үкімет есіктерінің бірінде атауы өзгеріп, мазмұны сол күйінде қалған еді. Ол туралы кезінде айтқанмын.

Заң қабылданға дейінгі жағдай туралы не айтасыз?

– «Мақта туралы» заң қабылданғанда егіс көлемі артудың орнына кеміп кетті. Шаруалар иелігіндегі алқаптарға көкөніс, қауын-қарбыз, күріш егетін болды. Бұрынғы жүйе тиімді еді. Мақта зауыттары шаруаға күзгі терім есебінен  несие, арзандау бағамен жанар-жағармай, техника беретін. «Мақта саласын дамыту туралы» заңнан кейін бұл үрдіс бұзылды.

Қазір мақтаның бағасы жыл сайын қымбаттап барады. Ал Мақтаралда керісінше мақталық алқаптар азая түсті. Мақта егу үшін оның әр гектарына кемінде 1,5 мың доллар жұмсау керек. Бұл 200-500 гектар жері бар шаруашылықтар үшін қолжетімді болуы мүмкін. Ал 5-6 сотық жері бар шаруа үшін едәуір салмақ. Сол себепті шаруа иелігіндегі жерді басқа мақсатқа жұмсайды немесе жалға береді. Сондықтан  заңға мақта егістігінің көлемін ұлғайту қажетттілігі туралы бап енгізген, оны аудан басшыларына бақылауға алуды міндеттеген дұрыс.

Заңның «Мақта саласын дамыту туралы» деген атауы мазмұнына сай емес дегеніме келіспейтіндер бар шығар. Бірақ заңда мақтаны өңдеу мен сатуды реттеу бар да, мақта егуге әзірлік, мақтаны егу, оның ирригациясы мен мелиорациясы, агротехниканы сақтау, тыңайтқыш пен химикаттармен қамтамасыз етуді жақсарту, сумен қамтуды реттеу, атқарылатын істердің кооперациясы, мақта кластерін дамыту қарастырылмаған. Осы аталғандардың бірі болмаған соң, заңды қалайша бұлай атауға болады?!

– Оңтүстікте мақта шаруашылығы жүйесінің отбасылық-ұжымдық жүйеге көшкені, әр отбасыға жан басына қарай жер телімдері бөлініп берілгеніне біраз уақыт өтті. Одан бері де, бір толқын ауыспаса да, шамамен 1 гектарға тең болған қара баланың үйлі-баранды болып үлгерген шығар...

– «Ауылдағылардың бәрі ауылда тұра берсін, жерді ұқсатумен айналысқандардың бала-шағасы да жер өңдеумен айналыссын» деп жатқан ешкім жоқ қой. Әке-шешелеріміз айтып бергендерін еске түсірсек, мақтааралдықтардың арғы бабалары түйекеш болып, Ұлы Жібек жолында жүк тасымалдаумен айналысқан, кейбіреулері сексеуілден көмір жасап, Ташкентке барып тамаққа, киім-кешекке айырбастап күн көрген. Қазір сонымен ешкім айналыспағанына 70 жылдан асты және ондай қызмет бүгінде керегі де жоқ.

Менің әкем совхоздың жылқы фермасын басқарған, қолында 500 мініс және арбаға жегілетін шаруа аттары болатын. Ол кезде машина жоқ, барлық адам ат мінетін, барлық жүк арбамен тасылатын. Қазір бұл мамандық та жоқ. Тағы бір он жылда біздің өңірде шопан мамандығын жақсы меңгерген адамды күндіз шырақ алып іздеп таба алмаспыз, қазір бағыт солай... Сондықтан «жер телімі қайта бөлінеді екен» деп емексіместен, балаларды қалаға қарай жіберу керек.

– Аудан қорында сырттан келген ағайындармен қоса, жан басы ұл, немере, шөберелермен толыққан отбасылар үшін берілетін жер телімдері бар ма?

Мақташының баласы мақташы болып қала бермесін. Мақтаралдың баласы тек Мақтаралда ғана жүруі шарт емес қой. Қалаға барсын, токарь, даяшы, инженер болсын. Мақтааралда бүгінде жыл сайынғы өсім 11 мың адам. Оның жартысы табиғи өсім де, жартысы – Өзбекстан, Иран, Ауғанстаннан келіп жатқан оралмандар. Аудандағы халық саны есептегісі, тіркелмегіні бар 360 мыңнан асып жығылады. Осыдан 25 жыл бұрын ауыл шауашылығы жері бөліске түскенде ауданда 210 мың тұрғындар бар еді.  

Мақташының баласы мақташы, қойшының баласы қойшы болсын деген заң жоқ. Егер ауылдағы ағайынның 10 баласы 50-60 сотық жерді төңіректей берсе, одан өзге кіріс көзі болмаса, жерден түскен өнім отбасы мүшелерін асырауға қалай жетпек? Зейнеткер ата-ананың зейнетақысына телмірген масылдық психология содан шықпай ма? Ұрпағының келешегін ойлаған ата-ана 10 баласының 3-ін қалаға жіберсін немесе қосымша кіріс көзін іздесін. Ұрпағының келешегін ойлағандар бір баласын болса да қалаға аттандыруы тиіс. Сол баланы ауылдағы қара домалақтармен салыстыра қарап, қалаға қарай ағылудың қажеттілігін аз жылда-ақ түсінеді. Ауылда тұратын адам саны көп. Бұрын да солай болған.

Қазақ ауылдан еншісін алған. Қаладан қазақ үлесін алып үлгірген жоқ. Қалаға бағытталған қазақ көші енді басталды. Енді үкімет қазақты қалаға қоныстандырудың қосымша кешенді шараларын қолға алу керек.

Кеңес үкіметінің тұсында ауыл үлкен қалалардың доноры болды, қаланы асырады, күре тамырына қан жүгіртті. Бұл жағдай қазір де аса өзгеріске ұшыраған жоқ.  

Ауылда еңбек етудің мүмкіндігі аз болғандықтан, жаппай жұмыссыздық белең ала бастады. Ауылда тұратын ағайынды жаппай жұмысқа тартудың тетігі әлі жасалған жоқ. Мақтаарал ауданына сырттан келіп жатқандар мен ауылдан кетіп жатқандарды салыстырар болсақ, басымдық соңғысында. Ал мақталық жердің өнімділігі екі еседен көп төмендеді. Себебі бұрынғыдай ауыспалы егіс жүйесі деген ұмытылды. КСРО кезінде әр үш жыл сайын мақталық алқаптар жүгері, жоңышқа тәрізді жерді құнарландыратын, демалдыратын өсімдіктермен ауыстырылып отыратын. Қазір бұл жүйе ұмытылды. Кейбір ағайындар қауын-қарбыз егумен алмастырып жүр. Олар тек химикатпен өсіріледі. Сондықтан жердің демалуына әсері болмайды. Қосымша көбейген 150 мың халық бұрынғылардың онсыз да азайып жатқан несібесін бөліп жеп отыр. Сондықтан былтырдан бері басталып жатқан солтүстік өңірлерге өз еркімен көшуді қалайтындарға жан-жақ­ты материалдық қолдау көрсетіліп, жүйе­лі жұмыс атқарылуы тиіс.

– Экономикалық қатынастар өзгертілді. Мемлекеттік қамқоршылықтың ескі жүйесі өзгерді. Бұл «Құдай жеткізер» деген масылдықтан барынша арылуға, жауап­кершілік пен кәсіпкерліктің жаңа үлгілерін енгізуге жол аша алды ма?

 Елбасы бір сөзінде «Адамдардың өмірінде шарықтау сәті бар, ол, егер дұрыс пайдалана білсе, табысқа жеткізеді. Егер оны қолдан шығарып алса, онда одан кейінгі жол қайраңға малтығып, тайғақ кешумен ұласады» деген Шекспирдің сөздерін келтірген еді. Бүгінгі дағдарыс кезінде бұл сөздер есімізге қайта-қайта оралып отыр. Ауылға нарық заңын жетік білетін, ауыл менеджментін нарық заңымен үйлестіре алатын мамандар керек. Мүмкін болашақ бағдарламасын қосымша мамандықтармен толықтыратын, ауыл менеджменті деген ұғымды қалыптастыратын кез келген де шығар. 

– Өзіңіз білесіз бұрынғы ұжымдық шаруашылықтардың бәрі дерлік отбасылық шаруа қожалықтарына айналып кетті. Енді мұндай жағдайда «бірігу керек» деу айтуға ғана оңай ғой...

– Бұрынғы замандағы табысқа қайта оралуға келсек, оның жолы – бірігу. Біріккенде бұрынғысынша колхоз құру емес, әр шаруа меншік иесі болып қала тұрып, өздері атқара алмайтын немесе бүгінгі күні қымбатқа түсіп жүрген техникамен атқаратын істерді, тыңайтқыш, химикаттар, керек-жарақтарды табу ісін, мақтаны сату ісін бірлесіп атқаратын коммерциялық емес ұйымдар құрылуы тиіс. Оны жүзеге асыруға «Ауыл шаруашылығы кооперативтері туралы» жаңа Заң қызмет етуі тиіс. Кооперативтерді құрудың қиыншылығы, шығыны жоқтың қасы. Фермердің меншігі сақталып қалады. Шаруаны меншіктен айырмай бірлестіретін жол - осы. Ауылда, әсіресе, суармалы жерлерде, адамдар тек жерге қарап қалған. Оларда таңдау жоқ, жерінен айырылса, кедейлікке тұтастай мойынсұнудан басқа амалы қалмайды.

– Осы мәселелерге байланысты қандай ұсынысыңыз бар?

Мақташылықта стаистиканы далита бермеу керек. Қанша мақта шикізаты дайындалғаны туралы ақпар көпіртіліп кеткен. Ақпараттарда өнім – 28 центнер, ал шын мәнінде 18 центнер де жоқ шығар. Осының салдарынан биыл бюджеттен берілетін субсидия тоқтатылды. Өйткені ақпараттық көрсеткіштегі рентабельділік субсидия беруге жатпайды.

Кейбір ағайындар шит тұқымын елге алып келу керек деп асығыс пікір айтып жүр. Бұған не дейсіз?

Шетелдік шиттерді өсіріп-өндіруге, оны өз жерімізде жерсіндіруге жағдай жасау керек. Мақтаның әлемдік биржадағы бағасы жылдан жылға көтеріліп келеді. Канада, АҚШ-та қызылды-жасылды шит түрі болатынын, Ливерпульда жібек мақтанын центнері 5-6 мың АҚШ доллары екенін тек баспасөз арқылы білеміз. Өзбек ғалымдары сол шитті өз жерінде жерсіндіру бағытында жұмыс жасап жатыр деп естимін. Себебі мақта - көрші елде стратегиялық маңызы бар дақыл.

Мақтаның сапалы шитіне қол жеткізу қиын. Мақта өңдейтін халықаралық талапқа сай шиттердің ене бастауына жол ашу керек. Бұл ретте шаруарларға арнайы субсидиялар бөлінуі қажет.

Біздің елде де биліктің мақтаға деген көзқарасы өзгермей жағдай түзелмейді. Салыстырсақ, мұнайдың рекордтық бағасының өзі 200 АҚШ долларынан асқан емес. Ал Ливерпуль биржасында жібек талшықты мақтаның центнері - 5-6 мың АҚШ доллары. Бізде де жоғары сортты, әлемдік нарықта сұранысқа ие мақта дақылын өсіру шит сапасын жақсарту керек. Ол шитті алып келуден бұрын жерді сауықтыру керек. Жер сауығу үшін КСРО кезіндегі дренаж жүйесін қайта қалыпқа келтіру керек. Мақтаралдықтардың еңбегін еш, терін сорға айналдырып тұрған жайт - жердің сорланып, тұзданып кетуі болып тұр. Бұрын ауыз әдебиетінде Жиделі-Байсын деп аталып кеткен аймақта мақтадан өзге дақыл шыдас бермейтін мекенге айналып барады. Себеп тұзды су жер бетіне көтерілген. Оны сорып алып айдаладағы  жыраларға ағызып тастайтын дренаж жүйесі енді қолға алынып жатыр. Каналдардың жағасындағы тұзды су жиналатын жыралар мақталық алқапқа айналып кеткен.

500-1000 гектар жері бар ағайының жерді сауықтыруға жағдайы бар. Бірақ одан не пайда? Қасындағы 5-6 сотық жері ағайынның алқабы азып-тозып жатса...  

Мақта зиянкестері шегіртке сияқты жер талғамайды. Көшіп-қонып жүреді. Биыл да Мақтаралдағы мақтаның біраз бөлігін құрт жеп қойды деген әңгіме бар. Ауыл шаруашылығы министрлігінің статистикалық мәліметтері бойынша Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша мақтаның өнімділігі: 1990 жылы – 27,1 центнер, 1995 жылы – 20,3 центнер, 2000 жылы – 18,7 центнер, 2008 жылы – 18,2 центнер болып келеді де, 2015 жылы – 26,5 центнер болды дегенге қалай сенуге болады. Бұрынғы ауыл шаруашылығы министрі Асылжан Мамытбеков 2014 жылғы бір сөзінде «біз статистикаға сеніп, жоспар құрамыз, бірақ ол анық сандарды көрсетпейді екен» деген мағынада сөз айтқан. Айта берсек әңгіме көп...

Гүлбаршын Сабаева

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: