Қазақстан экономикалық өсімнің одан әрі жалғасуы табыстарды бөлу құрылымына тірелген кезеңге келді. Экономика жылына 5–6 пайыз қарқынмен өсіп отырғанымен, еңбекақы төлемдерінің үлесі салыстырмалы елдермен салыстырғанда ең төмен деңгейлердің бірі болып қалып отыр. Сонымен қатар, еңбекақы қоры (ФОТ) бойынша фискалдық жүктеме ЭЫДҰ елдерінің орташа көрсеткіштерінен асып кеткен.
Қазіргі таңда жалақы қорының шамамен 40 пайызы салықтар мен міндетті аударымдарға кетеді. Бұл көлеңкелі экономикаға кету ынтасын күшейтіп, жаңа жұмыс орындарын құруды тежейді. Дәл осы мәселе Atameken Business FORUM аясында өткен дөңгелек үстелдің негізгі тақырыбына айналды, деп жазады inbusiness.kz сайты.
Форумға қатысқан сарапшылардың пікірінше, қолданыстағы модель іс жүзінде өсіп келе жатқан бюджеттік қажеттіліктерді формалды түрде жұмыспен қамтылған азаматтар мен жұмыс берушілердің шектеулі тобының мойнына артып отыр. Соның салдарынан халықтың нақты табысы экономиканың өсу қарқынынан баяу өсуде.
Сонымен қатар, миллиондаған жұмысшы әлеуметтік аударымдардың толыққанды жүйесінен тыс қалып отыр. Бұл жағдай бейресми жұмыспен қамтудың одан әрі кеңею қаупін күшейтеді.
Сарапшылардың айтуынша, мәселені шешу үшін еңбекақы қорына түсетін жүктемені қайта қарау, еңбек табыстарының экономикадағы үлесін арттыру және көлеңкелі секторды қысқартуға бағытталған жүйелі реформалар қажет.
Жұмыспен қамтылғандардың жартысы – "сұр аймақта"
Экономист Асқар Қысықов Қазақстандағы ЖІӨ құрылымына назар аударды. Оның айтуынша, елде еңбекақы қорының үлесі небәрі 31 пайызды құрайды, ал дамыған елдерде бұл көрсеткіш 50–60 пайызға жетеді. Экономика жылына 5–6 пайыз өсіп отырғанымен, халықтың нақты табысы айтарлықтай баяу артып келеді.
"Экономикалық өсім азаматтардың табысының өсуіне әлсіз трансформацияланып отыр. Сондықтан негізгі жұмыс еңбекақы қорымен жүргізілуі тиіс", – деді экономист.
Қысықовтың айтуынша, мәселенің айқын көрінісі – бейресми жұмыспен қамтудың ауқымы. Қазақстанда шамамен 9,3 млн адам жұмыспен қамтылған, алайда зейнетақы жүйесіне тұрақты түрде жарна төлейтіндер саны 7,2 млн-ға да жетпейді, ал тұрақты негізде төлейтіндер одан да аз – 4–5 млн адам. Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесіне жарна аударатындар шамамен 4,4 млн адамды құрайды, яғни бұл – жұмыспен қамтылғандардың жартысына жуығы.
Осының нәтижесінде 1 млн-нан 4 млн-ға дейінгі азамат жарна мүлде төлемейді немесе оны жүйесіз түрде төлейді. Бұлар – "конвертпен" жалақы алатын қызметкерлер, формалды түрде тіркелген өзін-өзі жұмыспен қамтығандар немесе нақты аударым жасамайтын жеке кәсіпкерлер. Экономистің айтуынша, зейнет жасына жеткенде бұл азаматтар жинақсыз қалады, ал бұл өз кезегінде мемлекеттік бюджетке қосымша салмақ түсіреді.
Мұндай жағдайдың басты себептерінің бірі – еңбекке түсетін жоғары жүктеме. 2024 жылы жиынтық номиналды мөлшерлеме шамамен 36 пайызды құраса, жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналары енгізілгеннен кейін бұл көрсеткіш 39,5 пайызға жетті және алдағы жылдары 41 пайыздан асып түспек. Бұл – ЭЫДҰ елдеріндегі орташа деңгейден шамамен 5 пайыздық тармаққа жоғары.
Қазіргі таңда Қазақстанда жұмыс беруші жетіге дейін түрлі төлемді әкімшілендіреді: зейнетақы жарналары, әлеуметтік салық, әлеуметтік аударымдар, МӘМС төлемдері және басқа да міндеттемелер. Әр төлемнің өз базасы мен лимиті бар.
"Қызметкер қолына 350 мың теңге алуы үшін, жұмыс беруші шамамен 500 мың теңге жұмсайды. Мұндай жүктеме жаңа жұмыс орындарын құруға ынталандырмайды, керісінше жалақыны “конвертпен” төлеуге итермелейді", – деді Қысықов.
Оның дерегінше, жалдамалы қызметкерге түсетін салықтық жүктеме жеке кәсіпкермен салыстырғанда 2,5 есе, ал өзін-өзі жұмыспен қамтыған адаммен салыстырғанда 9 есе жоғары. Табыс табиғаты бірдей болғанымен, мұндай айырмашылық формалды жұмыспен қамтудан кетуге ынталандырады.
Еңбек нарығындағы жаңа "цунами"
Қазақстан бюджеті барған сайын еңбекке салынатын салықтарға тәуелді бола түсуде. Бұл туралы Dasco Group компаниясының негізін қалаушы әрі басқарушы серіктесі Дармен Садвакасов айтты. Оның мәліметінше, 2025 жылы еңбекақы қорынан түсетін салықтар (ЖТС және әлеуметтік салық) 4,7 трлн теңгені құрап, мемлекеттік бюджеттегі барлық салық түсімдерінің 20 пайызына жеткен.
"Бюджеттегі әр бесінші теңге еңбекке салынатын салықтар есебінен қалыптасып отыр", – деді ол. Бұл жағдай қазына кірістерінің еңбек нарығындағы ахуалға сезімталдығын күшейтеді.
Жалақының өсуіне қарамастан, Қазақстанда еңбекақының ЖІӨ-дегі үлесі шамамен 33 пайыз деңгейінде қалып отыр. Бұл капитал пайдасының еңбек табысынан басым екенін көрсетеді. Сонымен қатар жұмыспен қамтылғандардың 41 пайызы төмен өнімді секторларда шоғырланған.
Садвакасов нақты жалақының өсуі мен еңбек өнімділігінің арасындағы алшақтыққа да тоқталды. 2017 жылдан бері нақты табыс 46 пайызға артса, еңбек өнімділігі небәрі 18 пайызға өскен. Айырма – 27 пайыздық тармақ. Бұл бизнестің шығындарын арттырып, қосылған құнның тиісті өсімін қамтамасыз етпей, шығынға сезімтал салалардың бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді.
Оның айтуынша, бейресми жұмыспен қамтудың ауқымы да салық базасының тұрақтылығына қауіп төндіріп отыр. 2024 жылы 1,1 млн адам ресми есептен тыс қалған, ал бейресми жұмыспен қамту үлесі 12 пайызды құраған. Бұл азаматтардың басым бөлігі көлеңкелі экономиканың жартысынан астамын құрайтын бес негізгі салада шоғырланған.
Қосымша қысымды демографиялық үрдістер де күшейтіп отыр. Алдағы төрт жылда еңбек нарығына шамамен 1,6 млн жас азамат келуі тиіс, ал 2040 жылға қарай бұл көрсеткіш 2 млн-ға дейін жетеді. Садвакасовтың пікірінше, демографиялық өсім әлеуетті салық базасын кеңейтеді, алайда ол үшін өнімді жұмыс орындарын жедел құру қажет.
Бизнес қысқарып жатыр, қысқартулар басталды
Осы ахуал аясында шағын және орта бизнес сегментіндегі жағдай күрт нашарлауда. Бұл туралы Ұлттық кәсіпкерлер палатасы "Атамекен" жанындағы ШОБ дамыту комитетінің төрайымы, Lanzhou желісінің негізін қалаушы Гүлбану Майғарина мәлімдеді.
Оның айтуынша, кәсіпкерлер қосарланған қысымға тап болды – салық жүктемесінің өсуі және халықтың сатып алу қабілетінің төмендеуі. Орташа чек шамамен 30 пайызға азайған, ал сауда және қоғамдық тамақтану нысандарындағы келушілер саны төмендеп отыр. Саудадағы рентабельділік бұрынғы 6 пайыздан 1 пайызға дейін құлдыраған.
2025 жылдың қорытындысы бойынша оның желісінде төленген салық көлемі таза табыстан асып түскен. Оңайлатылған режим жағдайында салықтар нақты қаржылық нәтижеге қарамастан төленеді, бұл табыстың азаюы кезінде көптеген компанияның жұмысын тиімсіз етеді.
Салықтық өзгерістердің салдарының бірі – бизнесті жаппай бөлшектеу. Ай сайынғы айналымы шамамен 250 млн теңге болатын компаниялар да бірнеше заңды тұлғаға бөлінуге мәжбүр. Кәсіпкерлер, Майғаринаның айтуынша, шығынға жұмыс істеуге дайын емес және фискалдық жүктемені азайтудың жолдарын іздеуде.
Ол өз желісінде қызметкерлер санының 25 пайызға қысқарғанын хабарлап, алдағы уақытта жабылулар саны артуы мүмкін екенін ескертті. Оның бағалауынша, теріс үрдістер жалақы мен несие төлемдерінің тәртібіне әсер етіп, ШОБ-та жұмыс істейтін миллиондаған адамды қамтуы ықтимал.
Салық реформасы – "қолмен басқару" режимінде
Жағдайды күрделендіріп отырған тағы бір фактор – шамадан тыс әкімшілендіру. Бұл туралы Жеке кәсіпкерлікті дамытуға жәрдемдесу қауымдастығының басшысы Владимир Быков ашық мәлімдеді.
Ал салық кеңесшісі Айдар Масатбаев бизнестің тіпті БАӘ юрисдикциясына кету жолдарын қарастырып жатқанын айтты, бұл капиталдың сыртқа ағылуына алып келуде.
Билік пен бизнес арасындағы негізгі байланыс тетігі ретінде арнайы құрылған Жобалық офис аталды. Ұлттық кәсіпкерлер палатасы "Атамекен" басқарма төрағасының орынбасары Тимур Жаркенов 21 қаңтардан бері алты отырыс өткенін, онда денсаулық сақтау, қаржы, құрылыс және басқа салалардағы мәселелер "қолмен басқару" режимінде қаралып жатқанын айтты. Барлығы 21 сындарлы тәуекел анықталған.
Оның айтуынша, жаңа Салық кодексі алдағы ондаған жылға арналған ойын ережесін белгілейді, сондықтан бизнеске ашық механизмдер мен нақты есептер қажет. Тексерулерге мораторий жеткіліксіз, бастысы – алдын ала түсінікті және тұрақты ережелер.
Қазақстан инвесторлары қауымдастығы басқарма төрағасы Рустам Жүрсінов ең даулы норма – арнайы салық режимдері бойынша шегерімдерді шектеу – 127 мың салық төлеуші мен 5,7 трлн теңге айналымды тәуекелге ұшыратып отырғанын айтты.
Не істеу керек?
Сарапшылардың пікірінше, негізгі бағыт – еңбекақы қорына түсетін салықтық жүктемені және оны әкімшілендіруді жеңілдету. Экономист Асқар Қысықов барлық төлемдер үшін бірыңғай салық базасын енгізіп, шектерді біріздендіруді, кейін біртұтас төлемге көшуді ұсынады.
Бұл ұсынысты бизнес-омбудсмен Қанат Нұров та қолдайды. Оның пікірінше, бірыңғай төлемді еңбекақы қорының 30 пайызы деңгейінде белгілеу формалды жұмыспен қамтуды ынталандырады.
"Логика қарапайым: жүктемені азайту базаны кеңейтеді және түсімдерді арттырады", – деді Қысықов.
Оның бағалауынша, әлеуметтік салықты алып тастау және зейнетақы жарналарын 10 пайыз деңгейінде оңтайландыру бюджетке түсетін қысымды төмендетуі мүмкін. Мүмкін болатын шығын 2–3 трлн теңгені құрауы ықтимал, алайда оның едәуір бөлігі мемлекеттік секторға тиесілі болғандықтан, нақты шығын бұдан төмен болады.
Мысал ретінде ол Грузия тәжірибесін келтірді: салық мөлшерлемесін 40 пайыздан 20 пайызға төмендету бизнестің көлеңкеден шығуына және түсімдердің артуына әкелген.
Экономистердің пікірінше, еңбекті салықтандыруды кешенді қайта қарамайынша, халық табысын тұрақты арттыру да, жұмыспен қамтуды толық заңдастыру да мүмкін емес.
