/img/tv1.svg
RU KZ
Hang Seng 23 182,08 KASE 2 209,51
FTSE 100 5 415,50 РТС 1 049,88
DOW J 21 056,82 Бидай 551,40
Тұтынушылар құқығын қорғаудың ұлттық жүйесі құрылады

Тұтынушылар құқығын қорғаудың ұлттық жүйесі құрылады

Ішкі тауар айналымының көлемі 72 трлн теңгеге жетеді.

03 Наурыз 2020 12:46 1650

Тұтынушылар құқығын қорғаудың  ұлттық жүйесі құрылады

Автор:

Абылай Бейбарыс

Сауда – экономиканың маңызды салаларының бірі. Былтыр оның жалпы ішкі өнімдегі үлесі 17%-ды, нақты өсімдегі көрсеткіші 7,6%-ды құрады. Ал сыртқы сауда айналымы 96 млрд 100 млн теңгеге жетті. Оның ішінде экспортқа 57 млрд 7 млн, импортқа 38 млрд 4 млн теңге тиесілі болды.

Ішкі сауданың көрсеткіші 2018 жылмен салыстырғанда 11%-ға өсіп, 37,5 трлн теңгеден асты. Дегенмен сауданың дәл осы түрінің 3 негізгі мәселесі күні бүгінге дейін шешімін тапқан жоқ. Бұл туралы сауда және интеграция министрі Бақыт Сұлтанов: «Бізде заманауи сауда форматтары аз, сауда алаңдары тапшы және қойма саны шектеулі. Осы мәселелер тауар өндіруші мен тұтынушы арасындағы жеткізу тізбегіне кері әсерін тигізеді. Екі ортаға делдалдар қосылып, азық-түлік бағасы қымбаттайды. Салдарынан халықтың қалтасы қағылады», – деді.

Оның сөзінше, ішкі нарықты сапасы төмен шетелдік тауарлар жаулап алған. Себебі шетелдік бөлшек сауда желілерінің экспансиясы күшейіп кеткен.

«Өңірлік ритейл әлсіз. Дүкендердің бос сөрелерінде шетелдік тауар толып тұр. Олқылықтың орнын толтыру үшін сауданы дамытудың 2021-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы әзірленіп жатыр», – деді Бақыт Сұлтанов.

Министрдің мәлімдеуінше, мемлекеттік бағдарлама өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін арттыруды, сауда саласында сапалы адами капитал қалыптастыруды, цифрлы сауда процесін қамтамасыз етуді, көп форматты сауда-тарату инфрақұрылымы мен қолайлы тұтыну ортасын құруды, шикізаттық емес тауарлар мен қызметтердің импорты мен экспортын әртараптандыруды сондай-ақ ішкі және сыртқы нарықта отандық тауар өндірушілер үшін қолайлы жағдай жасауды көздейді. Алдын ала бағалау бойынша, мемлекеттік бағдарламаны жүзеге асыруға жеке инвестицияларды қоса алғанда шамамен 285 млрд теңге қажет. Жоспарланған міндеттерді орындау 2025 жылға қарай сауданың орташа жылдық жалпы қосылған құнын 106,2%-ға, ұлттық стандарттарды қолдану деңгейін 41%-дан 75%-ға, электронды сауда үлесін 10%-ға арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар қосылған құндағы көлеңкелі қызметтің үлесін 31%-ға төмендетіп, тауарлар мен қызметтердің шикізаттық емес экспортын 41 млрд долларға жеткізуге негіз болады.  

«Мемлекеттік бағдарлама аясында барлық стационарлық емес әмбебап базарлар жаңғыртылады. Жалпы ауданы 7 миллионға жуық шаршы метрді құрайтын
51 мың сауда объектісі ашылады. Өңірлерде 15 агро-логистикалық және 6 көтерме-тарату орталығы іске қосылады», – деді Бақыт Сұлтанов.

Оның сөзінше, ел азаматтарының сатып алу қабілетін жақсарту мақсатында тұтынушылар құқығын қорғаудың  ұлттық жүйесі құрылады. Болашақта ішкі тауар айналымының көлемі 72 трлн теңгеге жетеді.

«Алдын ала жасалған есеп бойынша 5 жылда экспорттық-сақтандыру мен мемлекеттік кепілдендіруге – 55 млрд, тауарлар экспорты мен электрондық сауданы ілгерілетуге – 38 млрд, сауда-логистикалық инфрақұрылымының құрылысына, базарларды жаңғыртуға, сауда желілерін дамыту мен цифрландыруға – 178 млрд теңге жұмсалады. Министрлік сауданы дамытудың 2021- 2025-ші жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының жобасын әзірлеп, оны 1 шілдеге дейін аяқтауға бар күшін салады», – деді министр.

Абылай Бейбарыс

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Саудагерлердің ойын ережесі жасалды

Ел үкіметі бизнес үшін жаңа ойын ережелерін жазып шықты.

24 Қазан 2018 09:40 1439

Саудагерлердің ойын ережесі жасалды

Ол құжат «Ішкі сауда қағидалары» деп аталады және ол Қазақстан Республикасының аумағында ішкі сауда қызметін жүзеге асырудың тәртібін айқындайды.

Құжатқа сәйкес, «ішкі сауда түрлеріне» көтерме және бөлшек сауда, қоғамдық тамақтандыру, аукциондық, комиссиондық, шекара маңы, көшпелі, көрме-жәрмеңкелік, электрондық, биржалық сауда және көбіне, телефон, мобильді қосымшалар, интернет арқылы жүретін «тапсырыстар бойынша сауда» жатады

Сонымен бірге, «Қағидалар» кәсіпкерлердің жұмысын ретке келтіре түседі. Мысалға, бұл салада тіпті қалалықтардың да сауаты шамалы екенін пайдаланып, саудагерлер дүкен сыртына «Аутлет-центр» не «Евросток» деп жазып қояды да, ішінде киілген, қолданыста болған «секондхэнд» киім-кешекті сата береді. Бұған енді жол берілмеуге тиіс.

Өйкені құжатта «аутлет орталық – бір тауар белгісімен немесе маркасымен айналымға шығарылған өнімдердің алдыңғы маусымынан қалған азық-түліктік емес тауарлар тобын (киім-кешек, аяқ киім, аксессуарлар және басқаларын) 20%-дан 90%-ға дейінгі елеулі жеңілдіктермен сатуды жүзеге асыратын сауда объектісі» деп анық бекітіледі. Бұл жерде жеңілдік-скидканың төменгі «табалдырығының» нақты көрсетілгені назар аудартады. Яғни, жиырма пайыздан төмен жеңілдік ұсына алмайды.

Құжатта қазақ тіліне тек ХХ ғасырдың 90-шы жылдары ғана кірген жаңа ұғымдардың түсініктемесі мен нақты талап-критерийлері беріледі.

Мәселен, ол бойынша «бар» – «тұтынушыларға жүрек жалғайтын тағамдар, десерттер және кондитерлік бұйымдар, сондай-ақ алкоголь өнімдерін ұсынатын қоғамдық тамақтану және демалыс объектісі» болып табылады.

Сауда орны «гипермаркет» саналуы үшін ол біріншіден, «сауда қызметімен айналысатын бірнеше субъектіден тұратын көтерме-бөлшек сауда объектісі болуға», екіншіден, ең кем дегенде, «15 000 және одан көп аталымдағы бір салаға маманданған немесе аралас тауарлар ассортиментін сатуға», үшіншіден, «автокөлік құралдарын қоюға арналған жеке алаңы болуға» тиісті.

«Супермаркет» деп, «бірнеше сауда қызметі субъектілерінен тұратын, 1 мыңнан бастап, 25 мыңға дейінгі (одан аспайтын) мамандандырылған немесе аралас тауарлар ассортиментін сататын, автокөлік құралдарын қоюға арналған алаңы бар сауда объектісі» саналады.

Ал дискаунт орталық дегеніміз, «эконом сыныбындағы сауда объектісі» саналады, ол «бір немесе бірнеше сауда қызметі субъектілерінен тұрады». Даралайтын белгісі сол, онда «күнделікті сұраныстағы азық-түліктік және азық-түліктік емес тауарлардың шағын ассортименті» «нарықтық бағадан төмен бағаға» сатылады. Бұл ретте дискаун орталықтарда азық-түліктік тауарлар әрі кеткенде, жалпы көлемінің жиырма пайызынан аспауға тиіс және олар «құрғақ» немесе терең мұздатылған өнім түрінде болып келеді. Ал қалған сексен пайызды тұрмыстық химия және қосалқы басқа тауарлар құрауы керек.

Құжатта «заманауи форматтағы сауда объектілері» деген кейінгі кездері шенеуніктер жиі ауызға алатын ұғымның мән-жайы да ашып жазылып отыр: өйткені Үкімет даладағы базарлардан болашақта түбегейлі бас тартып, ондағы саудагерлердің барлығын осы «форматты» мекендерге көшіруге ден қойды.

Сонымен, заманауи форматтағы сауда объектілеріне (СФСО) «сауда алаңдарының ауданы кемінде 500 шаршы метр болатын», «1 мыңнан басталатын және одан көп аталым мен бірліктегі мамандандырылған немесе аралас тауарлар ассортименті» сатылатын, «қызмет көрсетудің дәстүрлі әдісімен бірге, өзіне-өзі қызмет көрсету әдісі бойынша да жұмыс жасайтын» стационарлық сауда объектілері жатады.

Бұған қоса, бұларда «қосымша сауда қызметтерін көрсетуге», «төлем карточкалары арқылы төлемдерді жүзеге асыруға арналған жабдықтар мен құрылғыларды қоюға», көп адамның (саудагерлердің) жұмыс жасауына, сауда алаңдарын шаршы метрлеп сатуға ұлықсат етіледі. Гипермаркет сияқты, жаңа форматтағы сауда орындары үшін де өз аумағында төл автокөлiк тұрағының болуы міндетті.

Дегенмен, «Қағидаларға» сәйкес, «сауда ойын-сауық орталықтарының» (СОО) белгілері бұлардан көп ерекшеленеді. Біріншіден, онда көп адамның ғана емес, «көптеген сауда қызметі субъектілерінің» жұмыс жасауына рұқсат. Екіншіден, тауарларының ассортименті ең кем дегенде, 25 мың аталымнан тұруы шарт! Үшіншіден, СОО атануы үшін нысан ішінде тауарлар саудасы сыртында, фуд-корт, сұлулық салондары, ойын-сауық алаңдары, кино театрлар секілді тамақтандыру және ойын-сауық қызметтері көрсетілуге тиіс. Оның үлкен әрі жеке автотұрағының болуы талап етіледі.

Құжат саудагерлерге міндеттемелер жүктейді. Бұл елдегі сауданы өркениетті түрде дамыту үшін керек. Мәселен, сатушы сатылатын тауарлардың жанына баға көрсеткіштерінің (ценники) болуын қамтамасыз етуге тиіс, онда тауар бағасы ғана емес, сонымен қатар «тауардың атауы, оның сорты» нақты жазылуы қажет.

Маңыздысы сол, сатушы тауарды осы баға көрсеткішінде, сондай-ақ сауда объектісінің ішінде немесе сыртында көрсетілген құнына сәйкес сатуға міндеттеледі. Әйтпесе, адамдар тауардың астында жазылған бағаға сеніп, алады да, кассадан өткеннен кейін ғана оның бағасы басқа, әлдеқайда қымбат екенін біледі. Бұл ретте сатушылар, супер-гипермаркеттер және басқалары «ценниктерінің» ескі екеніне, мерчендайзерлердің оларды ауыстыруды ұмытып кеткеніне не алмастырып үлгере алмай жатқанына сілтей алмайды.

Сонымен қатар, сатушы (дайындаушы, орындаушы) клиенттің фото және видеоға түсіруші құралдарды қолдануына кедергі келтіруіне тыйым салынатыны қағидаларда да нақты көрсетіліп отыр. Бұған дейін осының барлығы тиісті заңдарда бекітілген болатын.

Кәсіпкерлер Үкіметтің сауданы өркениетті қалыпқа келтіру әдістеріне қарсы емес.

«Негізі, еліміздегі қалаларда супермаркеттер желісін дамыту үшін олардағы тауарлар елу пайызға – азық-түліктік және елу пайызға – азық-түліктік емес тауарлардан тұрғаны дұрыс. Сонда халық та соларға көбірек тартылады. Әйтпесе, тамақты үй қасындағы дүкеннен де ала салуға болар еді. Алайда қазір гипермаркеттердің өзінде тауарлардың басым көпшілігін азық-түлік құрайды. Мемлекеттің бұл саланы реттей түсуі орынды. Себебі, әр қалада жаңа тұрғын үй кешендері, сауда және бизнес орталықтары іске қосылған сайын, супермаркеттердің, сауда орындарының саны да көбейе түседі. Ондағы тұтынушыларын алдайтын бір сауда нысанының кесірі сондағы барлық кәсіпкерлерге тиюі мүмкін: бір алданған адам екінші қайтып сол орталыққа аяқ баспауы және жақындарына да соны ұсынуы ықтимал», – дейді кәсіпкер Мақсат Орынбай.

Өз кезегінде, астаналық кәсіпкерлер палатасы елорданың өзінде негізінен жаңа тұрғын үй кешендерінің бірінші қабаттары коммерциялық алаңға айналдырылатынын алға тартады. Яғни, оларда бизнесмен құлашын кең жая алмайды: әрі кеткенде 100-200 шаршы метрлік сауда орнын ашуға мүмкіндігі болады. Ал бұл В және С сыныбындағы дүкендер. Осы орайда Астананың жаңа аудандарында «заманауи форматтағы сауда объектілеріне» деген қажеттілік өткір тұрған көрінеді.

Ритейл нарығын ынталандыру үшін жаңа қатысушылардың қатарға қосылуы да маңызды, бұл сервис сапасының жақсаруына септеседі.

Бақыт Көмекбайұлы

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: