/img/tv1.svg
RU KZ
KASE 2 381,23 Hang Seng 27 610,72
DOW J 29 062,62 РТС 1 535,81
FTSE 100 7 436,64 Бидай 561,20
Қазақ бағынған заң – дүнгенге де, басқаға да ортақ – Бақытбек Смағұл

Қазақ бағынған заң – дүнгенге де, басқаға да ортақ – Бақытбек Смағұл

ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты Бақытбек Смағұл Қордай ауданындағы қазақ пен дүнген арасындағы мәселелерге пікір білдірді.  

11 Ақпан 2020 22:02 2670

Қазақ бағынған заң – дүнгенге де, басқаға да ортақ – Бақытбек Смағұл

Автор:

ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты, Қордайға байланысты құрылған Үкіметтік комиссия мүшесі Бақытбек Смағұл өзінің facebook парақшасында қазақ пен дүңген арасындағы жанжалдың себеп салдарын жазды. Мәжіліс депутаты көпшілік біле бермейтін, бірақ ең өзекті деген мәселеге тоқталған екен.

«Есебім болсын, айта отырайын. Үкіметтік комиссия құрамында жүріп, жете зерттеп, жұртшылықпен әңгімелесе келе, бір жарым ғасырдан артық қордаланған біраз мәселе қатпары ашылды. Жеке-жеке тоқтала кетейін.

1. Екі жақтан ақсақалдарды шақырып, кеңес құрдық. Бес ауылдың бәрінен өкілдерін жинадық. Дүнген жағынан қариялар басын иіп тұрып, жастардың бұзақылығы, үлкендердің тәрбиеде жіберген олқылығы үшін қазақтардан кешірім сұрады. Тараптар қол алысып, мәмілеге келді. Дүнген қариялары қазақтарды мешіт жанында мұсылман болып бас қосып, мал сойып сыйлап, татуласуға шақырды.

Татулық керек. Ұлттық ұлан кейін кетеді. Демек, жергілікті жұртшылық өзара бітіспей, келісімде өмір сүрмей болмайды.

2. Жолдың жағдайы нашар. Басты жол Масаншы ауылының орталық көшесі арқылы өтеді. Жергілікті тұрғындар оған жақын үй салып тастаған, аула көріп, жолға кесе-көлденең машиналарын қойып қояды да, қазақтардың өтуіне кедергі келтіреді. Кикілжіңнің тууының бір себебі де жолға қатысты қақтығыстар.

Дүнген көлігімен келе жатса, қазақтың көлігіне жол беруін талап ететін көрінеді.

Жергілікті қазақтар жағы: «Басқа жол салып беріңіздерші, бұл жолды дүңгендер алып қойды, өткізбейді» деген шағым айтты. Оған ашына айқай салуға тура келді: «Қай жерде отырсың? Сен қазақ, өз жеріңдесің! Күре жолды басқаға беріп, қымсына айналып жүретін құл ма едің?». Қосымша жол ашылмайды. Дүнгенлерге көлігін жолға қоюға тыйым салынады. Қара жол қалпына келтіріліп, баршаның ортақ игілігіне айналуға тиіс.

3. Дүнгендердің балаларының бірде біреуі Қазақстанның Қарулы күштеріне бармайды, әскери борышын өтемейді. Наным-сенімі солай. Осыған орай құқық қорғау органдарына нақты талап қойдық: егер сол жігіттері ерігіп, есіріп, өзгеге қол көтерсе, басынса, құқық пен тәртіпке қарсы әрекет қылса, қатаң жазалау керек. Қолы артына қайырылып, кісен салынып, түрмеге тоғытылсын. Елге қорған болмай, қорлаушы болса, торда отырсын.

4. Біз жиын өткізгенде қазақ жастары жасы үлкендерді үнсіз тыңдады. Сөзді арсыздықпен бөлмеді. Дүнген жастары арасында қазақша сөйлейтін белсенділері болды. Бірақ оларға инабаттылықты үйренген жөн секілді. Дүнген ауылдарына да шектен шыққанды қалыпқа қайтаратын, тентекті тойтаратын ақсақалдар кеңесі секілді беделді, құрметті адамдар алқасы керек екенін айттық. Ол кеңес құрылатын болды. Қазақстан халқының бір бөлігі болғысы келсе, тәртіпке көнуі міндет!

5. Дүнгендерге тәрбиенің басым бөлігі мешітте беріледі. Ал оның басты уағызшысын Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасы сайламайды.

Дүнген тілінде уағыз айтылып жатады. Ол не айтып жатыр? Бәлкім, бізге қарсы үгіт жүргізіп жатқан болар?!

Дүнгендер тек Құранды ғана емес, қоғамды сыйлай білуі шарт.

Сондықтан мен еліміздің бас мүфтиі, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы Наурызбай қажы Тағанұлымен сөйлестім. Ол облыстық имамды Қордай ауданына жіберді. «Діни бағыттағы сала бақылауда болады. Жұмыс жасаймыз. Әр шараны қадағалап отырмын», – деді маған жаңа бас мүфтиіміз.

6. Әділін айтайық, дүнгендер жер емген, өте шаруақор, еңбексүгіш халық. Ауылдарын өздері абаттандырып, көгалдандырып қояды. Арақ сатылмайды, оны ішпейді. Ал жиынға сылқия тойып келген бір-екі қазағымыз болды. Оларды: «Ұлтымызды масқараламай, үйіңде отыр!» деп үйіне жібердім.

Бірақ дүнгендердің жаман жері – Нью-Йорктегі және басқа елдер қалаларындағы «Чайна-таун» сияқты жинақы әрі жеке тұрады, араларына өзге этностарды көп жібере қоймайды. Бірақ біз қазақ елінде біреудің отау ішінен отау тігуіне жол бере алмаймыз.

Олар мемлекеттік тілді білуі, салтын сыйлауы шарт. Салтымызды сыйламаса, халқымызды балағаттаса, қартымызды тепкілеп жатса, оған қалай бей-жай қарап отырамыз? Осыған байланысты қойылуға және орындалуға тиісті талаптардың барлығын айттық. Бұл бағытта да үлкен жұмыс істелуі қажет.

7. Көрші Қытайда әртүрлі ұлыстарды қоғамға кіріктірудің түрлі тәжірибесі мен тәсілі бар. Мысалы, егер сен қазақ болсаң, қалайсың ба, қаламайсың ба, ешкім сұрамайды, міндетті түрде қытайдан досың, жолдасың болуға тиіс. Дүркін-дүркін, жетісіне бір рет қонаққа шақырып, үйіңде қондырасың және оған қонаққа барасың. Осыған мәжбүрлейтін бұйрық бар. Халықтарды араластыру осылай жүзеге асырылады. Біз олай мәжбүрлеп отырған жоқпыз. Екі ортада көпір тұр, сонымен араласып, оны «достық көпіріне» айналдыруға болады. Қазақ қариялары да бұл жағы кемшін болғанын мойындап, қарым-қатынасты жолға қоюға келісті.

Дүнгендердің қазақ еліне үдере көшіп келгеніне бір жарым ғасырдай уақыт өтіпті. Алайда іргедегі қазақтармен аралас-құраластығы үзілген. Екі ортада көпір тұр. Пайдаланбайды. Бұл мәселелердің барлығы өткен ғасырдан бері қордаланған. Енді оны тәуелсіздік аясында толық шешу аса маңызды. Жалғыз дүнген ғана емес, басқа барлық этностар мемлекет құрушы қазақ халқымен бірге бір ұлт болып ұйысуы керек. Әйтпесе, әрқайсысы әр жаққа тартып, жерімізді ту-талақай ету қаупі бар.

8. Дүнгендер әз-Наурыз секілді ұлттық мерекелерімізді тойламайды. Олар үшін бұл жат. Әкімдіктің ішкі саясат бөлімі «ұрпағы көз үйретсін» деп Ұлыстың ұлы күнін атап өтуді талап етеді, мәжбүрлейді. Бірақ бұлар ондай мерекеге шақырғанға келмейді. Тек Ораза мен Құрбан айтты ғана мейрам санайды.

9. Мектеп директорымен тілдестім. «Ауқатты» ауылдық округінің білім ордасында 1,5 мың оқушы оқиды. Соның 1300-і – дүнген, ал 200-і – қазақ балалары. Көпшілік азшылыққа әлімжеттік жасайды дейді. Мұғалімнің тілін алмайды екен. Дүнгендер ертелі-кеш үлкенінен кішісіне дейін жермен жұмыс жасайды, егін салады. Мұғалім балаларын мектепке келтірмек болса, «Сабақ бергің келсе, егіндікке кел!» деп айтады екен. Тіпті науқан кезінде егістікке барып сабақ беріп жүргендері де бар көрінеді. Бұл әрине, өрескел дүние. Мұның дұрыс емес екені жөнінде ескерту жасадық.

Мектеп ауласындағы дәретханада жас қыздың зорлануына қатысты сорақы оқиғадан кейін бар жердегі білім ордалары ауласына бөгде адамдардың кіруіне тыйым салынды. Бірде осы мектеп ауласында кезекшілік етіп жүрген мұғалімдер бөтен жігіттердің жүргенін байқап, сыртқа шығып кетуін сұрайды. Олар екі ұстазды ауладан аулақ шақырып алып, тепкілеп ұрып кеткен. Артынан араға ақсақалдар түсіп, екі жақты бітістірген.

10. Сортөбе ауылдық округіндегі 24 мың халықтың басым көпшілігі, яғни 23 мыңы – дүнген. Біразының үйінде қару-жарақ бар деген мәлімет айтылды. Неге қазақтардан тәркіленген қару олардан тәркіленбейді? Олар қаруды заңды алған ба, әлде заңсыз жолмен иеленген бе? Міне, осы салада да жұмыстар қолға алынуы керек.

Жамбыл облысының Қордай ауданына Парламенттен, Үкіметтен, Бас прокуратурадан, Ұлттық қауіпсіздік қызметінен және басқасынан өкілдер келді. Жергілікті халықты мазалаған әлеуметтік-экономикалық мәселелерді анықтап, жазып алды. Мектеп, аурухана, жол мәселелерін шешіп беруді сұрайды. Алдағы уақытта ол бойынша үлкен жұмыс жасалуға тиіс. Жұртшылық төбелестің қайталануын емес, жылдар бойы қордаланған түйткілдердің нақты шешілгенін қалайды.

Бізді қазақ жағы жақсы қабылдады, келгенімізге шын жүректен қуанды.

Қазақтың қанымен келген жер заңымен қорғалады.

Қазақ бағынған заң дүңгенге де, басқасына да ортақ. Мемлекет ішінен мемлекет құру деген қарау пиғылдың тамырына балта шабылуға тиіс!»

Бақытбек Смағұл

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

«Біздің еш кінәміз жоқ»

Қордай ауданындағы жаппай төбелестен зардап шеккендер осылай деп отыр. 

10 Ақпан 2020 14:55 8428

«Біздің еш кінәміз жоқ»

Аймақтағы қырғынның ошағы саналатын Масаншы, Қаракемер, Сортөбе, Бұлар батыр ауылдарына сапарымыз барысында жергілікті тұрғындармен пікірлескен едік. Өзін Рамазан деп таныстырған 35 жастағы дүнген ұлтының азаматы 7 күнгі төбелес кезінде жиеніне оқ тиіп, кеше қаза тапқанын жеткізді.

«Масаншы ауылында туып, өсіп, жетілдім. Оқиға орын алған күннің ертеңіне-ақ іргедегі Қырғыз елінің шекарасына жақын Тоқмақ қаласына кетіп қалмақ болды. Бірақ бізді қайтып алып келді. Отбасым осындағы мешітте уақытша тұрып жатыр. Қауіпсіздіктерін ойлап, сонда апарып тастадым», – деді Рамазан.

Ол оқиға болған күні екі бірдей дүкенінің өртке оранғанын айтып, енді мемлекеттен қолдау, көмек болса деген тілегін айтты.

«Біз, дүнген ұлтының өкілдері бұл жанжалдан көп зардап шектік. Біздің не кінәміз бар еді?», – деді ол.

Ал Масаншы ауылының тағы бір тұрғыны Абдумалик Умаров болса, қазіргі таңда ас-сусыз отырғандарын айтты. Бұл азамат та отбасын осындағы мешіттердің біріне жайғастырғанын, кешегі күнге дейін ешқандай гуманитарлық көмек келмегенін, ауылда азық-түлік сатып алатын дүкен жоқтығын жеткізді.

 

«Масаншыда 7 ақпан күні болған қақтығыстан зардап шеккен дүнгендер отбасыларын, бала-шағаларын ауылдағы мешіт үйлеріне, балабақшаларға, таудағы малшылардың шаңырақтарына орналастырды. Ерлер, жастар жағы ауыл шетіне, тау жаққа көліктерімізді апарып, сонда түнеп жүрміз. Түнгі ызғардан жаурап жүрміз, асқазанымыз да бос. Бізге гуманитарлық көмек керек. Ауылда жұмыс істейтін сауда орны жоқ, ас-ауқат та таусылды», – деді ол.

Абдумаликтің сөзіне қарағанда, 7 ақпан күнгі оқиға, билік өкілдері айтып жүргендей, жаппай төбелес емес. Бұл дүнгендерді басып-жаншу үшін әдейі ұйымдастырылған.

«Мен Семей, Алматы, Тараз сияқты басқа жақтардан қазақтардың Масаншыға арнайы келгенін көрдім. Олар тапаншалармен, мылтықтармен қаруланып алған. Олар мұндай суық қаруларды қайдан алады, кім береді? Олар ауылды бүлдіріп, сауда орындарын қиратып, адамдарға оқ жаудырып жатқанда, полицейлер неге бізді қорғамады?», – деп көзіне жас алды Адумалик.

Біз әңгімеге тартқан жергілікті дүнген ұлтының өкілдерінің сөздері осындай мағынада өрбиді. Олардың сөзінше, қазақтар дүнгендерді әдейі басып-жаншуға, тұқыртуға әрекеттенген.

Жаппай төбелес орын алған аумақтағы қазақтар көп қоныстанған Қаракемер, Қарасу ауылдары тұрғындарының да айтары бар. Олардың пікірінше, дүнгендердің қорлығы қазақтарға қатты батып кеткен.

Мәселен, аты-жөнін айтпауды өтінген қаракемерлік азамат дүнгендердің жастары әскерге бармайтынын, құқық бұзған жағдайда бәрін парамен шешіп әдеттенгенін айтты.

«Масаншы, Сортөбе, Бұлар батыр ауылдары дүнгендерінің жастары әскер қатарына алынған емес. Құзырлы органдармен, жергілікті билікпен ауыз жаласып алған, қандай мәселені де ақшамен шешеді. Айтайын, осыдан төрт жыл бұрын мектептің алдындағы туымызды өртеді, табанға таптады. Қызымызды зорлады, екі қазақ мұғалімін дүнген оқушылары сабап кетті. Қаншама жастарымызды ұрып-соғып жатыр. Ешқайсысында тиісті жазаларын алған жоқ», – деп шағымданды ол.

Қаракемер ауылының тұрғыны Болат есімді азамат та мұндағы қазақтардың тыныштықты қалайтынын, алайда дүнген ұлты өкілдері жиі соқтығысатынын мәлімдеді.

«Әркім жөнімен жүрсе, бәле іздеп неміз бар? Мәселен, олардың аға буыны жастарын бізге қарсы қойып тәрбиелейтін сияқты. Сыйламайды, қариямыздың басын жарып, аяғын сындырды. Ал біз олардың үлкендеріне шәй деппіз бе? Айтпақшы, ол қария да өмірден озды жарақатына шыдамай. Полцейімізге қол көтерді. Сонда да сүттен ақ, судан таза болып шыға келеді. Ал біз болсақ, әлдеқашан сотталып кетер едік», – деді Болат.

Аталған аймақтағы жергілікті журналистердің бірі ауданда пайдалануға берілген мемлекеттік әлеуметтік нысандардың көпшілігі осы дүнген ауылдарында салынғанын жеткізді.

«Ауданда бір жылда он балабақша салынса, жартысы Масаншы, Сортөбе ауылдарына тиесілі. Мәселен, жақында ғана ел игілігіне берілген балабақшаны көрсеңіз, Алматы қаласындағы кейбір арнаулы оқу орындары жетпейді оған. Бар жақсымыз дүнгендердің еншісінде. Егістікке келетін судың да басында осылар отыр. Қаншама қазақ ауылдары суға жарымай жүр. Жердің де құнарлыларын дүнгендер иеленіп алған», – деді тілші.

Айта кетейік, қазіргі таңда вице-премьер-министр Бердібек Сапарбаев бастаған Үкіметтік комиссия аймақтағы ахуалды тыныштандыру, қираған сауда орындарының, үйлердің, көліктердің шығынан есептеу бағытында жұмыс атқаруда. Кеше бұл топ Сортөбе, Масаншы, Қаракемер, Ауқатты, Бұлар батыр, Қарасу ауылдарының тұрғындарымен кездесіп, жағдайды тыныштандыру үшін қажет күштің барлығы жұмылдырылатынын, шығындардың орны толтырылатынын мәлімдеді.

«Біз барлық шығынды қалпына келтіреміз. Бұзылған үйлер мен сауда нүктелері қайта орнына келеді. Бүгінгі таңда барлық ауылда жұмысшы тобы, комиссиялар, сарапшылар жұмыс жасауда. Қандай шығын болды, қандай жұмыстар атқару керек, бәрін қарайтын боламыз», – деді Бердібек Сапарбаев.

Аталған ауылдарда төтенше жағдай режимі жарияланғандықтан,  құқық қорғау қызметкері, әскери күштер қауырт жұмыс істеуде. Ауданға кірген-шыққан көліктердің барлығы мұқият тексеріліп жатыр. Мұндай шара ауылдардың ішінде де қолға алған.

«Барлық қылмыстық іс тексеріліп, тергеу амалдары жалғасып жатыр. Ел ішіндегі тұрақтылықты барынша жоғары деңгейде бақылауға алдық. Бұл жұмыстар істің мән-жайы толық шешімін тапқанша жалғаса береді. Қазір полиция қызметкерлері материалдар жинаумен айналысуда. Кінәлі азаматтар толық жазаланатын болады. Әзірге Қылмыстық кодекстің алты бабы бойынша іс жүріп жатыр», – деді Жамбыл облыстық полиция басқармасының басшысы Арман Оразалиев.

Әсел Мұратбекқызы

Үкіметтік комиссия түнде жанжал болған ауылдарды аралады

Жанжалдың негізгі ошағы болған Масаншы ауылында 2009 жылғы халық санағы бойынша 13 606 адам тұрады.  

09 Ақпан 2020 17:08 915

Үкіметтік комиссия түнде жанжал болған ауылдарды аралады

Бұл топ кеше Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қордай ауданындағы оқиға салдарын жою туралы тапсырмасын орындау мақсатында Премьер-министр Асқар Маминнің өкімімен құрылған. 

Премьер-министрдің орынбасары Бердібек Сапарбаев төрағалық ететін комиссия құрамына Жамбыл облысының әкімі Асқар Мырзахметов, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Біржан Нұрымбетов, Қазақстан халқы Ассамблеясы төрағасының орынбасары Жансейіт Түймебаев, Парламент Мәжілісінің депутаты Шакир Хахазов, "Дүнген қазақстандық қоғамы" қоғамдық бірлестігінің төрағасы Абубакир Воинце және Қаржы, Индустрия және инфрақұрылымдық даму бірінші вице-министрлері, Ақпарат және қоғамдық даму, Ұлттық экономика, Денсаулық сақтау, Білім және ғылым вице-министрлері, Ішкі істер, Қорғаныс министрлерінің орынбасарлары, Бас прокурор мен Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасарлары кірген.

Кеше, яғни 8 ақпан күні Үкіметтік комиссияның төрағасы Бердібек Сапарбаев Қордайдағы төбелестен бас сүйек-ми жарақаттарын алған және тапанша оғынан зардап шеккен бірнеше ауыр науқастың Алматы қаласындағы екі емханаға жеткізілгенін мәлімдеді.

«Жаппай төбелестен соң 38 азамат Қордай аудандық ауруханасына түскен еді. Негізі басым көпшілігі оқ жарақаттарын алған. 8 науқастың халі ауыр жағдайда. Жетеуіне ота жасалған, бесеуі бүгін Алматыға жіберілді. Үш адам әрі-бері тасымалдауға жарамсыз. Бір адам қайтыс болды. Қазіргі уақытта Кордай ауруханасында 32 науқас жатыр», – деді Бердібек Сапарбаев.

Ал кеше түнгі уақытта Үкіметтік комиссия мүшелері жанжал болған Сортөбе, Масаншы, Қаракемер, Қарасу елді мекендерін аралады. Вице-премьер бастаған топ Қарасу және Сортөбе шекара пункттерінің, оның ішінде сантариялық-эпидемиологиялық қызметтердің жұмыс барысымен танысқан.

Бердібек Сапарбаев Қордай ауданындағы қауіпсіздікті бақылауға алған құқық қорғау органдарының жеке құрамымен де әңгімелесті. Елді мекендердегі жағдай әзірге бірқалыпты. Күндіз жергілікті тұрғындарға енді тәртіпсіздік орын алмайтыны, ахуал барынша жіті бақылауда болатыны айтылған.

Кеше түнгі мезгілде біз де аталған төрт ауылдың көшелерін аралап, көріп шықтық. Қарасу, Қаракемер ауылдарының арасында бірнеше нүктеге бақылау бекеттері қойылған. Кірген-шыққан көліктер жіті тексеріліп жатыр. Әскерилер, төтенше жағдай саласының қызметкерлері, өрт сөндірушілер, полицейлер түні бойы жұмыс істеп, тыныштықты күзетуде.

Масаншы ауылындағы көптеген үйлер мен сауда орындары, базарлар өртенген. Кейбір тұрғын үйлердің терезелері сындырылған. Көшелерде адамдар да, көліктер де жоқ, еш қозғалыс байқалмайды. Ресми ақпаратқа сүйенсек, от қоюдың салдарынан 30 жекеменшік үй, 15 сауда нысаны және 23 көлік өрт құшағында қалған.

Нұр-Сұлтан қаласынан келген Үкіметтік комиссия мүшелері келесі күндері жергілікті жердегі жағдайды бақылау үшін Қордай ауданына кеткен.

 Айта кетейік, жанжалдың негізгі ошағы болған Масаншы ауылында 2009 жылғы халық санағы бойынша 13 606 адам тұрады. Соның ішінде 90 %-ы – дүнген ұлтының өкілдері болса, 5 %-ы – қазақтар, тағы 5 %-ы  – орыс диаспорасы екен.

Әсел Мұратбекқызы,

Жамбыл облысы

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: