/img/tv1.svg
RU KZ
Қазақ бағынған заң – дүнгенге де, басқаға да ортақ – Бақытбек Смағұл

Қазақ бағынған заң – дүнгенге де, басқаға да ортақ – Бақытбек Смағұл

ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты Бақытбек Смағұл Қордай ауданындағы қазақ пен дүнген арасындағы мәселелерге пікір білдірді.  

22:02 11 Ақпан 2020 3504

Қазақ бағынған заң – дүнгенге де, басқаға да ортақ – Бақытбек Смағұл

Автор:

ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты, Қордайға байланысты құрылған Үкіметтік комиссия мүшесі Бақытбек Смағұл өзінің facebook парақшасында қазақ пен дүңген арасындағы жанжалдың себеп салдарын жазды. Мәжіліс депутаты көпшілік біле бермейтін, бірақ ең өзекті деген мәселеге тоқталған екен.

«Есебім болсын, айта отырайын. Үкіметтік комиссия құрамында жүріп, жете зерттеп, жұртшылықпен әңгімелесе келе, бір жарым ғасырдан артық қордаланған біраз мәселе қатпары ашылды. Жеке-жеке тоқтала кетейін.

1. Екі жақтан ақсақалдарды шақырып, кеңес құрдық. Бес ауылдың бәрінен өкілдерін жинадық. Дүнген жағынан қариялар басын иіп тұрып, жастардың бұзақылығы, үлкендердің тәрбиеде жіберген олқылығы үшін қазақтардан кешірім сұрады. Тараптар қол алысып, мәмілеге келді. Дүнген қариялары қазақтарды мешіт жанында мұсылман болып бас қосып, мал сойып сыйлап, татуласуға шақырды.

Татулық керек. Ұлттық ұлан кейін кетеді. Демек, жергілікті жұртшылық өзара бітіспей, келісімде өмір сүрмей болмайды.

2. Жолдың жағдайы нашар. Басты жол Масаншы ауылының орталық көшесі арқылы өтеді. Жергілікті тұрғындар оған жақын үй салып тастаған, аула көріп, жолға кесе-көлденең машиналарын қойып қояды да, қазақтардың өтуіне кедергі келтіреді. Кикілжіңнің тууының бір себебі де жолға қатысты қақтығыстар.

Дүнген көлігімен келе жатса, қазақтың көлігіне жол беруін талап ететін көрінеді.

Жергілікті қазақтар жағы: «Басқа жол салып беріңіздерші, бұл жолды дүңгендер алып қойды, өткізбейді» деген шағым айтты. Оған ашына айқай салуға тура келді: «Қай жерде отырсың? Сен қазақ, өз жеріңдесің! Күре жолды басқаға беріп, қымсына айналып жүретін құл ма едің?». Қосымша жол ашылмайды. Дүнгенлерге көлігін жолға қоюға тыйым салынады. Қара жол қалпына келтіріліп, баршаның ортақ игілігіне айналуға тиіс.

3. Дүнгендердің балаларының бірде біреуі Қазақстанның Қарулы күштеріне бармайды, әскери борышын өтемейді. Наным-сенімі солай. Осыған орай құқық қорғау органдарына нақты талап қойдық: егер сол жігіттері ерігіп, есіріп, өзгеге қол көтерсе, басынса, құқық пен тәртіпке қарсы әрекет қылса, қатаң жазалау керек. Қолы артына қайырылып, кісен салынып, түрмеге тоғытылсын. Елге қорған болмай, қорлаушы болса, торда отырсын.

4. Біз жиын өткізгенде қазақ жастары жасы үлкендерді үнсіз тыңдады. Сөзді арсыздықпен бөлмеді. Дүнген жастары арасында қазақша сөйлейтін белсенділері болды. Бірақ оларға инабаттылықты үйренген жөн секілді. Дүнген ауылдарына да шектен шыққанды қалыпқа қайтаратын, тентекті тойтаратын ақсақалдар кеңесі секілді беделді, құрметті адамдар алқасы керек екенін айттық. Ол кеңес құрылатын болды. Қазақстан халқының бір бөлігі болғысы келсе, тәртіпке көнуі міндет!

5. Дүнгендерге тәрбиенің басым бөлігі мешітте беріледі. Ал оның басты уағызшысын Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасы сайламайды.

Дүнген тілінде уағыз айтылып жатады. Ол не айтып жатыр? Бәлкім, бізге қарсы үгіт жүргізіп жатқан болар?!

Дүнгендер тек Құранды ғана емес, қоғамды сыйлай білуі шарт.

Сондықтан мен еліміздің бас мүфтиі, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы Наурызбай қажы Тағанұлымен сөйлестім. Ол облыстық имамды Қордай ауданына жіберді. «Діни бағыттағы сала бақылауда болады. Жұмыс жасаймыз. Әр шараны қадағалап отырмын», – деді маған жаңа бас мүфтиіміз.

6. Әділін айтайық, дүнгендер жер емген, өте шаруақор, еңбексүгіш халық. Ауылдарын өздері абаттандырып, көгалдандырып қояды. Арақ сатылмайды, оны ішпейді. Ал жиынға сылқия тойып келген бір-екі қазағымыз болды. Оларды: «Ұлтымызды масқараламай, үйіңде отыр!» деп үйіне жібердім.

Бірақ дүнгендердің жаман жері – Нью-Йорктегі және басқа елдер қалаларындағы «Чайна-таун» сияқты жинақы әрі жеке тұрады, араларына өзге этностарды көп жібере қоймайды. Бірақ біз қазақ елінде біреудің отау ішінен отау тігуіне жол бере алмаймыз.

Олар мемлекеттік тілді білуі, салтын сыйлауы шарт. Салтымызды сыйламаса, халқымызды балағаттаса, қартымызды тепкілеп жатса, оған қалай бей-жай қарап отырамыз? Осыған байланысты қойылуға және орындалуға тиісті талаптардың барлығын айттық. Бұл бағытта да үлкен жұмыс істелуі қажет.

7. Көрші Қытайда әртүрлі ұлыстарды қоғамға кіріктірудің түрлі тәжірибесі мен тәсілі бар. Мысалы, егер сен қазақ болсаң, қалайсың ба, қаламайсың ба, ешкім сұрамайды, міндетті түрде қытайдан досың, жолдасың болуға тиіс. Дүркін-дүркін, жетісіне бір рет қонаққа шақырып, үйіңде қондырасың және оған қонаққа барасың. Осыған мәжбүрлейтін бұйрық бар. Халықтарды араластыру осылай жүзеге асырылады. Біз олай мәжбүрлеп отырған жоқпыз. Екі ортада көпір тұр, сонымен араласып, оны «достық көпіріне» айналдыруға болады. Қазақ қариялары да бұл жағы кемшін болғанын мойындап, қарым-қатынасты жолға қоюға келісті.

Дүнгендердің қазақ еліне үдере көшіп келгеніне бір жарым ғасырдай уақыт өтіпті. Алайда іргедегі қазақтармен аралас-құраластығы үзілген. Екі ортада көпір тұр. Пайдаланбайды. Бұл мәселелердің барлығы өткен ғасырдан бері қордаланған. Енді оны тәуелсіздік аясында толық шешу аса маңызды. Жалғыз дүнген ғана емес, басқа барлық этностар мемлекет құрушы қазақ халқымен бірге бір ұлт болып ұйысуы керек. Әйтпесе, әрқайсысы әр жаққа тартып, жерімізді ту-талақай ету қаупі бар.

8. Дүнгендер әз-Наурыз секілді ұлттық мерекелерімізді тойламайды. Олар үшін бұл жат. Әкімдіктің ішкі саясат бөлімі «ұрпағы көз үйретсін» деп Ұлыстың ұлы күнін атап өтуді талап етеді, мәжбүрлейді. Бірақ бұлар ондай мерекеге шақырғанға келмейді. Тек Ораза мен Құрбан айтты ғана мейрам санайды.

9. Мектеп директорымен тілдестім. «Ауқатты» ауылдық округінің білім ордасында 1,5 мың оқушы оқиды. Соның 1300-і – дүнген, ал 200-і – қазақ балалары. Көпшілік азшылыққа әлімжеттік жасайды дейді. Мұғалімнің тілін алмайды екен. Дүнгендер ертелі-кеш үлкенінен кішісіне дейін жермен жұмыс жасайды, егін салады. Мұғалім балаларын мектепке келтірмек болса, «Сабақ бергің келсе, егіндікке кел!» деп айтады екен. Тіпті науқан кезінде егістікке барып сабақ беріп жүргендері де бар көрінеді. Бұл әрине, өрескел дүние. Мұның дұрыс емес екені жөнінде ескерту жасадық.

Мектеп ауласындағы дәретханада жас қыздың зорлануына қатысты сорақы оқиғадан кейін бар жердегі білім ордалары ауласына бөгде адамдардың кіруіне тыйым салынды. Бірде осы мектеп ауласында кезекшілік етіп жүрген мұғалімдер бөтен жігіттердің жүргенін байқап, сыртқа шығып кетуін сұрайды. Олар екі ұстазды ауладан аулақ шақырып алып, тепкілеп ұрып кеткен. Артынан араға ақсақалдар түсіп, екі жақты бітістірген.

10. Сортөбе ауылдық округіндегі 24 мың халықтың басым көпшілігі, яғни 23 мыңы – дүнген. Біразының үйінде қару-жарақ бар деген мәлімет айтылды. Неге қазақтардан тәркіленген қару олардан тәркіленбейді? Олар қаруды заңды алған ба, әлде заңсыз жолмен иеленген бе? Міне, осы салада да жұмыстар қолға алынуы керек.

Жамбыл облысының Қордай ауданына Парламенттен, Үкіметтен, Бас прокуратурадан, Ұлттық қауіпсіздік қызметінен және басқасынан өкілдер келді. Жергілікті халықты мазалаған әлеуметтік-экономикалық мәселелерді анықтап, жазып алды. Мектеп, аурухана, жол мәселелерін шешіп беруді сұрайды. Алдағы уақытта ол бойынша үлкен жұмыс жасалуға тиіс. Жұртшылық төбелестің қайталануын емес, жылдар бойы қордаланған түйткілдердің нақты шешілгенін қалайды.

Бізді қазақ жағы жақсы қабылдады, келгенімізге шын жүректен қуанды.

Қазақтың қанымен келген жер заңымен қорғалады.

Қазақ бағынған заң дүңгенге де, басқасына да ортақ. Мемлекет ішінен мемлекет құру деген қарау пиғылдың тамырына балта шабылуға тиіс!»

Бақытбек Смағұл

Биыл тұмауға қарсы егу шаралары неге ерте басталды?

Ал ел ішінде «Тұмауға қарсы екпе дегені – короновирусқа қарсы вакцина екен, осылайша еріксіз сынама жүргізбек болып жатыр» деген дақпырт тарап, онсыз да үрейі ұшқан жұрттың тынышы қашырып жүр.  

23 Қыркүйек 2020 21:09 842

Жыл сайын елімізде тұмауға қарсы екпе науқаны 1 қазаннан басталатын. Маусымдық жедел респираторлы инфекциялардың алдын алуды 15 қыркүйектен бастап кетудің бір ғана себебі бар екенін көпшілік жақсы біледі. Әйтсе де, халық арасында таралған түрлі алып-қашпа әңгіме жұртты әрі-сәрі күйге түсіріп тұр.

Індетке шалдығып, бір қатерді басынан өткергендер коронавирус пен тұмаудың ұқсас белгілері барына көздері жеткен. Сондықтан, жедел респираторлы инфекциялардың алдын алып, иммунитетті сақтаудың аса маңызды екенін түсініп отыр. Дәрігерлер мен вирусолог мамандар да осыны айтып, ескертіп жатыр. Алайда, тұмаудың түрлі штамы болатыны секілді, екпенің де түрлері көп.

Екпе алғанда қайсысын салғызған жөн? Еліміз бойынша тұмауға қарсы вакцинаның қай түрі егілуде? Ол COVID-19 вирусынан қорғай ма? Дүдәмәл ойға беріліп, екпе салғызуға батыл шешім қабылдай алмай отырғандардың көкейіндегі көп сұраққа Жамбыл облыстық денсаулық сақтау басқармасының басшысы Әсет Қалиев жауап берді.  

«Біз бірнәрсені ұмытпауымыз керек. Екпе талай жылдан бері көптеген әлеуметтік мәні бар түрлі жұқпалы аурулардың таралуына тосқауыл болып келді. Жұқпалы аурулардың елдің әлеуметтік-экономикалық ахуалына тигізер әсері көп. Еңбекке деген қабілеттілік төмендейді, өнімділік азаяды. Мұны, әсіресе, жұмыс берушілер жақсы түсінуі тиіс. Әйтсе де, пандемия жағдайында көпшіліктің көңілінде үрейдің болуы да заңдылық. Бірақ, жел сөзге ерік бермей, ресми ақпараттарға ғана құлақ асқан жөн. Жедел респираторлы вирустық инфекциялар таралып, тұмауратқан тұрғындар коронавирус жұқтырса, аса қауіпті. Сол үшін тұмауға қарсы вакцинация жасау керек», – деді Әсет Әскербекұлы.

Тұмаудың түрлі шта мы болатыны белгілі. Соған қарай екпенің де түр-түрі бар. Дәл қазір соның қандай түрін салғызған жөн? Бұл мәселені облыстың Бас дәрігері былай түсіндірді:

«Жылда тұмау таралатын маусымда еліміздің вирусолог мамандары алдын ала талдау жүргізеді. Жедел репираторлы вирустық инфекциялардың қай түрі ауыр соғуы мүмкін екенін саралайды. Соған қарай вакцинаға тапсырыс беріледі. Биыл да елімізде құрамында тұмаудың бірнеше штаммына қарсы препараттары бар Ресейде өндірілген «ГРИППОЛ» екпесі егілуде. Бұл вакцина алдыңғы жылдары да салынған. Екпеден кейін кейбір адамдарда ине салған орны қызарып, дене қызуы көтерілуі мүмкін. Бірақ одан қорықпау керек. Ол қалыпты жағдай».

Тұмауға қарсы екпе алу-алмау әркімнің өз еркінде. Дәргіеолердің сөзінше, екпе алған жан тұмауратпайтынына сенімді болады. Әрі екпенің бағасы қолжетімді. Қазақстандық азамат таңдау құқы бойынша тіркелген емханасына барып,  800-1500 теңге аралығында ақысын төлеп, вакцина салғыза алады. Әлеуметтік желіде жазылып жатқан «тұмауға қарсы екпенің бағасы 5000 теңгеден кем емес» деген сөз де – алып-қашпа әңгіме көрінеді. Жамбыл облыстық денсаулық сақтау басқармасы мұндай қауесеттің таралуына ненің негіз болғанын саралауға уәде берді.

Әсел Мұратбекқызы

Қатты қалдықтар полигонының 65-і қоршаусыз жатыр

Жамбыл облысы аумағында 163 полигон бар. Оларда 3 миллион тоннаға жуық қатты тұрмыстық қалдық жинақталған.

29 Тамыз 2020 09:36 928

Бұл – өңірдегі Табиғат қорғау бағдарламаларын зерттеу бөлімінің басшысы Нағима Темірбекованың берген мәліметі.

«Биылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша тағы 21,6 мың тонна қалдық жиналса, оның небәрі 11,9 пайызы ғана сұрыпталды. Еліміздің экологиялық кодексіне сәйкес 2016 жылдан бастап құрамында сынабы бар шамдар мен құрылғыларды, металл сынықтарын, қалдық майлар мен сұйықтықтарды, батареяларды, электрондық қалдықтарды полигондарға көмуге тыйым салынады. Ал былтырдан бастап пластмасса, макулатура, картон және қағаз, шыны қалдықтарын көмуге тыйым салу туралы заң күшіне енді. 2021 жылдан бастап құрылыс және тамақ қалдықтарын көмуге жол берілмейді», – дейді ол.

Еліміз бойынша жыл сайын 5 миллион тоннадан астам қатты тұрмыстық қалдық шығады екен. Алайда, олардың ел бойынша қайта өңдеу үлесі тек – 15 пайыз. Десе де сала маманы айтқан нормаларды енгізу қалдықтарды өңдеу саласында шағын және орта бизнесті ынталандыруға және дамытуға мүмкіндік бермеді деген үміт бар. Бірақ Жамбыл облысындағы аудандардың көпшілігінде бөлек жинау жүйесі әлі күнге дамымай отыр. Қалдықтар жүйесіз жиналғанымен қоймай, түрлері бойынша сұрыптау да жүргізілмейді.

Нағима Темірбекованың сөзіне қарағанда, аймақта қалдықтарды бөлек жинауға контейнерлердің үш түрі орнатылған. Торлы контейнерлер пластмасса және пластикалық қалдықтарды жинауға арналса (659 дана), жабық контейнерлер пайдаланылған шамдарды (құрамында сынап бар), химиялық қоректендіру көздері мен батареяларды жинауға арналған (106 дана), сондай-ақ қатты тұрмыстық қалдықтарды жинауға арналған контейнерлер (3249 дана) бар. Енді тұрғындарды қалдықтарды бөлек жинауға үйрету және оған жағдай жасау қажет.

«Айналамыздың тұрмыстық қалдықтармен ретсіз ластануы жайлы бүгінде әлеуметтік желілерде, бұқаралық ақпарат құралдарында көптеп талқыланатынына қарамастан, әлі өзекті күйінде. Бұған бірден-бір себеп тұрғындарда экологиялық мәдениеттің жетіспеуі деп ойлаймын. Бүгінде қоқыстар мен тұрмыстық қалдықтардың ретсіздігі елдік деңгейде қарастырылуда. Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі түйткілді мәселе бойынша мониторинг жүргізу үшін елімізде арнайы жедел желіні (+7 775 952 49 00) іске қосты. Бұл желіге Қазақстанның кез келген тұрғыны өз қаласында немесе ауылында аузы-мұрнынан шығып жатқан үйінділер туралы, оның ішінде фото, видео растайтын ақпарат жібере алады. Өтініштер одан әрі шаралар қабылдау үшін елдің облыстары бойынша топтарға бөлінеді», – деді жауапты маман.

Жамбыл облысы аумағындағы заңсыз күл-қоқыс пен тұрмыстық қалдықтардың көбейіп кеткендігі жөніндегі мәселе әкімінің кезекті мәжілісінде де қаралғаны есімізде. Онда контейнерлерді тазалап, босатып отыратын тиісті ұйымдардың жұмысы сын тезіне алынған. Олар қоқыс үйінділерін күніне екі рет тазартып отыруы тиістігі де айтылған. Бір ғана Тараз қаласында осы іспен айналысатын 8 кәсіпорын бар екен. Олар 150 мыңнан астам абонентке қызмет көрсетеді. Ал облыс бойынша мұндай 23 кәсіпорын жұмыс істейді. Бірақ 3,5 мыңнан астам контейнер жетіспеушілігі орын алуда. Бұл бағытта Тараз қаласы әкімдігі тарапынан 700 контейнер алуға өтініш берілсе, қазірге дейін 200-і ғана келіпті. Арнайы техникалардың жетіспеушілігі де бар.

«Жасыл ел-Тараз» мекемесінің көлік жүргізушісі Ерлан Құрмановтың сөзінше, арнайы техниканың сыйымдылығы сексен контейнерге арналған. Бірақ қоқыстың көптігіне байланысты одан көп салынады. Себебі, техника аз.

«Біз өзімізге тиесілі нысандарды екі мезгіл тазартып үлгеруге тиіспіз. Тұрғындардың көпшілігі «сендер тазалап кеткеннен кейін де қоқыс шашылып қалады» деп ренжиді. Өздерінің күл-қоқысты жүйесіз төгетінін ескермейді. Контейнерлердің өзі арнасынан асып жатады», – дейді ол.

Мамандардың пікірінше айналамыздың күл-қоқысқа толуына кездейсоқ қоқыс орындарының пайда болуы да кері әсерін тигізуде. Қазір қалада да, далада да түрлі құрылыс қарқын алған. Олардан қаншама құрылыс қалдықтары қалады. Арнайы полигондар болмағандықтан, олардың барлығы қала немесе елдімекендердің сыртында тау болып үйліп қала береді. Сондықтан 2018 жылы тұрмыстық қатты қалдықтарды жинаудың ыңғайлы және экологиялық тиімді тәсілдерін қолданысқа енгізу үшін Энергетика министрлігі мен «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ жерді қашықтықтан зондтаудың ғарыштық түсірілімі қызметін көрсету жөнінде келісім жасаған екен. Ресми ақпаратқа сүйенсек, биыл Тараз қаласына жақын орналасқан аудандар аумағында 168 кездейсоқ қоқыс орны анықталыпты. Шұғыл әрекеттің нәтижесінде оның 97-сі жойылған.

Айта кетерлігі, бүгінде ел Үкіметі Таразды қоқыс өртейтін зауыт құрылысы басталатын 6 қаланың тізіміне енгізген. Халықаралық жасыл технологиялар мен инвестициялық жобалар орталығының мамандары жергілікті қатты қалдықтар мен олардың морфологиялық құрамын өлшеп, геологиялық зерттеулер жүргізіп те үлгерді. Жоба бойынша зауыт 50 мың тонна қоқысты өртеп, бір уақытта 3 МВт электр қуатын өндіреді. Инвестиция көлемі шамамен 5 миллиард теңгені құрайды. Жергілікті билік полигонның жанынан бес гектар жер бөліп, инфрақұрылым тартуды көздеп отыр.

Қысқасы, әзірге елімізде қоқысты өңдеу ісі енді-енді дамып келеді. Экология, геология және табиғи ресурстар министрі М.Мырзағалиевтің мына пікірі де осыған саяды: «Бізде орта есеппен еліміз бойынша қалдықтарды өңдеу үлесі өте төмен, небәрі 15 пайыз. Ал Еуропа елдерінде бұл көрсеткіш 2 есе көп – орта есеппен 30 пайыз. Жасыл экономика тұжырымдамасына сәйкес, біз бұл көрсеткішті 2030 жылға қарай 40 пайызға жеткізуіміз керек».

Әсел Мұратбекқызы