DOW J 24 580,91 Hang Seng 24 266,06
FTSE 100 6 045,69 РТС 1 215,69
KASE 2 304,04 Brent 36,55
Жемқорлыққа қарсымыз, бірақ жол береміз

Жемқорлыққа қарсымыз, бірақ жол береміз

Дүниежүзілік банк Қазақстандағы жемқорлық деңгейіне баға берді. 

07 Қараша 2019 17:43 1659

Жемқорлыққа қарсымыз, бірақ жол береміз

Автор:

Есімжан Нақтыбайұлы

Қазақстандағы сыбайлас жемқорлық мемлекеттің бақылауында. Бірақ оған әсер етудің тиімді тетігі қолданылмай отыр. Қалың индекстер мен индикаторлардан құралған рейтингті жалпақ пайымға салса, осындай қорытынды шығады. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі ұйымдастырған баспасөз мәслихатында  халықаралық ұйымдардың Қазақстандағы жемқорлық деңгейіне берген бағасы туралы ақпарат айтылған болатын. Агенттік мамандары қаптаған қалың ұйымның ішінде ең беделді саналатын Дүниежүзілік банк пен Transparency International ұйымының зерттеулерін басшылыққа алып, сырт көздің Қазақстан туралы пікірін пайымдапты.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелерін зерделеу жөніндегі зияткер орталық  басшысының орынбасары Ержан Жаров кейінгі екі жылда елдегі «сыбайлас жемқорлықты қабылдау» индексі өзгермегенін айтады.

«Transparency International ұйымының зерттеулері «Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі» деп аталады. Аталмыш индекс кәсіпкерлер мен сарапшылардың сауалнамада берген жауабына негізделген. Индекс 0-ден 100 балға дейін өлшенеді. Яғни 0 балл алған елде жемқорлық өте жоғары,100 балл алған елде сыбайлас жемқорлық атымен жоқ деген сөз. 2018 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан 31 балл жинаған болатын.  Осылайша бір жыл бұрынғы ұпайларын сақтап қалды», – деген агенттік өкілі БАҚ өкілдерінің аталмыш рейтингте нешінші орында тұрғанымыз туралы сауалына сырғыта жауап берді.

«Ең бастысы, 31 балды сақтап қалдық. Ал рейтингте біраз төмендедік. Бұл жерде рейтингтегі орын аса маңызды емес. Өйткені зерттеу елдердің орнын емес, индексін анықтайды. Мұнда тұрған орыннан гөрі жинаған балл маңызды. Одан кейін бұл индекске қатысатын елдердің саны әр жылы әрқалай болады. Сондықтан Қазақстанның орналасу реті нақты жағдайды көрсетпеуі мүмкін», –деді ол.

Бұл мәліметті агенттік өкілдері нақтылап айтпағанымен, интернеттегі ашық ақпарат көздерінде сайрап тұр. «Transparency International ұйымының ресми сайтында  әлемдегі 180 елдің жинаған индексі де, соған сай рейтингтегі орны да аттың қасқасындай анық жазылған. Қазақстан мұнда Джибут, Габон, Мальдив аралдары және Непал мемлекеттерімен бірге 124-орында тұр.

Ал Дүниежүзілік банктің рейтингінде Қазақстанға қосымша ұпай сыйлаған көрсеткіш «Сыбайлас жемқорлықты бақылау индикаторының пайыздық рангы» деп аталады.  Бұл көрсеткіш бойынша Қазақстан бір жылдың ішінде 19,9%-дан 36,6%-ға секіріп, Ресей мен Украинаны артқа тастаған көрінеді.

«Дүниежүзілік банк жыл сайын әлемдегі 214 елдің сыбайлас жемқорлықты басқару индикаторын бағалайды. Бұл шама мемлекеттік басқарудың «сыбайлас жемқорлықты бақылау», «Үкіметтің тиімділігі», «заңның үстемдігі», «реттеуші ортаның сапасы», «саяси тұрақтылық», «мемлекеттің есеп беруі» атты алты индикаторы бойынша есептеледі. Сонымен бірге 13 іргелі дереккөзден мәлімет жинайды. Сондықтан оның рейтинг түзу нәтижесі «Transparency International ұйымының зерттеулерінен өзгеше болып жатады. Мысалы, Қазақстан Дүниежүзілік банктің сыбайлас жемқорлықты басқару индексі бойынша өз көрсеткіштерін біршама жақсартса, «Transparency International ұйымының сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі бойынша бір жыл бұрынғы көрсеткішін жақсарта алмаған. Transparency International түзген рейтинг бойынша Қазақстаннан жоғары тұрған Украина, Египет және Филиппин сияқты елдер Дүниежүзілік банктің рейтингінде бізден бірнеше саты төмен қалған», – деді  Ержан Жаров.

Есімжан Нақтыбайұлы

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Парақорды әшкерелегендерге 10 млн теңге төленуі мүмкін

Қазақстандықтар 2019 жылы 1424 нөміріне 4584 шағым түсірген.

10 Қаңтар 2020 14:49 1363

Парақорды әшкерелегендерге 10 млн теңге төленуі мүмкін

Елімізде жемқорлық туралы ақпарат берушілердің саны артып келеді. Осы тенденцияны әрі қарай ынталандыру үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет өкілдері хабар берушілердің сыйақысын арттыруды ұсынып отыр. Құзырлы орган ұсынған жоба бойынша ондай сыйақы көлемі 10,5 млн теңгеге дейін жетуі мүмкін. Бұл туралы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің стратегиялар және жедел әрекет ету департаменті басшысының міндетін атқарушы Ринат Қабиев айтты.

«Біз қазір жемқорлықты әшкерелеген азаматтарды көтермелеу тәртібін қайта қарап жатырмыз. Агенттіктің бастамасымен көтермелеудің дифференциалды тәсілін енгізу көзделген. Біз пара мен келтірілген шығынның көлемі 1000 АЕК-тен аспаса, қазіргі тәртіппен көтермелеуді ұсынып отырмыз. Ал  шығын мен пара көлемі 1000 АЕК-тен асатын болса,  аталмыш соманың 10%-ы көлемінде бюджет есебінен сыйақы төлеу тәжірибесін енгізбекшіміз. Бірақ көтермелеу ақысы 4000 АЕК-тен аспауы керек. Бұл ақшаға шаққанда 10,5 млн теңгенің айналасы. Жоба мемлекеттік органдардың мақұлдауына жіберілді», – деді ол БАҚ өкілдерімен өткен брифингте.

2019 жылы 1424 Call-орталығына ел азаматтарынан 4584 шағым түскен екен. Бірақ соның төрттен бірі ғана дәлелденген. Ал  қылмыстық іс қозғалған шағымдардың саны одан да аз. 
Агенттіктің серіктестік департаментінің бас сарапшысы Сымбат Исрафилованың сөзіне қарағанда Call-орталыққа түскен шағымдар бойынша бар-жоғы 66 қылмыстық іс қозғалып, 18-і сотқа жеткен. 

«Расталған фактілер бойынша 66 қылмыстық іс тіркеліп,  бүгінде 18 іс сотқа жіберілді. 2018 жылы 353 қоңырау ғана түскен болатын. Оның 32-сі ғана тіркелген. Бұл біздің Call-орталыққа деген сенімнің артқанын көрсетеді. Орталықта арнайы офицерлер тәулік бойы қоңырауларды қабылдайды. Әрбір қоңырау дереу аумақтық департамент басшыларына жолданады. Мысалы, Батыс Қазақстан облысында 1424 нөміріне келіп түскен өтініш бойынша «Охотзоопром» өңірлік басқармасының  филиал басшысына 1 млн теңге айыппұл салынды. Ол өзінің бағыныштысын жұмыстан шығармағаны үшін 50 мың теңге пара алған», – дейді агенттік өкілі.

Агенттік өкілдерінің айтуынша, 1424 нөмірі арқылы ең үлкен жемқорлық фактісі Шымкент қаласының әкімдігінде тіркеліпті. 

«Шымкент қаласында жұмысқа орналастыру үшін 450 мың теңге пара алған Статистика департаментінің персоналды басқару қызметінің маманы  1,8 млн теңге айыппұл арқалады», - дейді Сымбат Исрафилова.

Өңірлер арасында шағым түсіру көрсеткіші бойынша Түркістан облысы көш бастап тұр. 
«Түркістан облысынан – 148, Алматы  облысынан – 137, Алматы қаласынан – 112 қоңырау түскен. Ал Қостанай, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан, Қызылорда, Атырау облыстарында 20-дан аз қоңырау шалынған», – дейді агенттік сарапшысы.
Түскен шағымдардың мазмұны әртүрлі көрінеді. Дегенмен, ішкі істер саласы қызметкерлерінің әрекктеріне шағымданушылар тым көп.

«Шағымдардың көбі ішкі істер өкілдерінің үстінен түскен. 329 адам осы сала қызметкерлерінің әрекетіне немесе әрекетсіздігіне қатысты қоңырау шалған. Оның көбі лауазымдық өкілеттіліктерін асыра пайдалану дерегіне қатысты», – дейді Сымбат Исрафилова.
Екінші орында білім беру саласы тұр. Агенттік өкілінің сөзіне қарағанда мектептерде ата-аналардан ақша жинау әлі тыйылмай тұр.

«Білім саласы қызметкерлерінің әрекетіне наразылық ретінде 136 қоңырау шалынған. Оның көбі жұмысқа орналастырғаны үшін пара сұрау және ата-аналардан «мектепке қажет» деген сылтаумен алым-салық жинауға қатысты», – дейді агенттік маманы.

Парақор органдар үштігінде әлеуеметтік қорғау саласы тұр. Мұнда 135 қоңырау тіркелген. Оның көбі атаулы әлеуметтік көмекті тағайындаумен байланысты. Яғни, көмек тағайындағаны үшін заңсыз сыйақы сұрату деректері бойынша көптеген шағым түскен. 

Кеден саласы төртінші орында. Мұнда 97 қоңырау  тіркелген. Арызданушылар кедендік рәсімдеуден өту кезінде заңсыз сыйақы  талап етуге наразылық білдірген. Бесінші орында жергілікті әкімдіктер тұр. Олардың үстінен 112 қоңырау түскен. Мемлекеттік сатып алу кезіндегі заңсыздықтарға, балабақшаға орналастыру бойынша заңсыз сыйақы сұрау оқиғаларына қатысты шағымдар түскен.

Шалған қоңырауы босқа кетпей, қылмыстың бетін ашқан азаматтарға жыл көлемінде 1,5 млн теңге сыйақы төленіпті. 

«Call-орталыққа түскен қоңыраулар бойынша сот шешімі шыққан, қылмыстық істер бойынша  9 азамат жалпы сомасы 1,5 млн теңгеге дейін ақшалай сыйақы алған. Оның мөлшері 126 250 теңгеден 176 750 теңге көлемінде»», – дейді сарапшы.

Аталмыш  Call-орталық арқылы агенттіктің өз қызметкерлерінің үстінен де шағымдар түскен көрінеді. Алайда оның ешбірі бойынша қылмыстық іс қозғалмаған.

«Агенттік қызметкерлерінің үстінен Call-орталыққа 22 қоңырау түсті. Ол шағымдар ішкі қауіпсіздік департаментіне жолданып, тексеріледі. Негізінен адвокаттар тергеу кезінде уақтылы кіргізбегені үшін шағымданған. Бірақ олардың ешбірі дәлелденбеді. Яғни, Call-орталық арқылы түскен шағымдар бойынша агенттік қызметкерлердің үстінен бір де бір қылмысты іс қозғалған жоқ», – деді Ринат Қабиев.  

Есімжан Нақтыбайұлы

Қазақстан «заңсыз баю үшін жауапкершілік» енгізеді

Алда министрлер мен әкімдерді жазаның жаңа түрі күтеді. 

30 Желтоқсан 2019 11:32 4188

Қазақстан «заңсыз баю үшін жауапкершілік» енгізеді

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің төрағасы Алик Шпекбаевтың мәліметінше, ұсынылып отырған бастамалар мүдделі барлық мемлекеттік органның келісімінен өткен.

«Заңсыз баю үшін жауапкершілікті енгізу – БҰҰ-ның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясының тұғырлы талабы. Қазақстан оны 2008 жылы ратификациялаған. Бұл институт АҚШ, Австралия, Сингапур, Гонконг, Қырғызстан, Армения және басқа елдерде енгізілді. Заңсыз баю үшін жауапкершілік жалпыға бірдей декларациялау рәсімінің ажырамас бөлігі, оны біз 2021 жылдан бастап енгізе бастаймыз», – дейді агенттік басшысы.

Шенеуніктің заңсыз байығаны оның өзінің және туыстарының «тапқан табыстары мен жұмсаған шығындары арасында үлкен алшақтық пайда болғанда» анықталады. Басқаша айтқанда, егер лауазымды тұлға немесе оның отбасы мүшелері және жақындары ресми табыстарының соған жетпейтініне қарамастан, шалқып өмір сүрсе, кең сарайдай пәтер, аса қымбат көлік және өзге сән-салтанат заттарын сатып алса, олардың өміріне салықшылар ғана емес, енді коррупциямен күрес органы қызығушылық таныта бастайды.

Бұл күреске қоғам кеңінен тартылмақ. Осы орайда ақпарат құралдары, қоғам белсенділері және блогерлер көптеген тың әрі қызықты деректерге қол жеткізеді. Алик Жатқамбайұлының түсіндіруінше, «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заңына сәйкес, 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап, саяси мемқызметшілер, министрлер мен әкімдер, «А» копусының мемлекеттік қызметкерлері және басқа да бірқатар тұлғалар өздерінің табыс және шығыс декларацияларын жыл сайын жариялап тұруға міндеттеледі.

Бұған қоса, 2014 жылғы 26 желтоқсанда Елбасы қабылдаған №986 жарлығына түзету енгізетін Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жаңа жарлығының жобасы әзірленіп отыр. Ол Қазақстанның 2025 жылға дейінгі «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиясына» өзгерістер мен толықтырулар енгізеді. Ол шенеуніктер декларациясын, дүние-мүлкі тізімін қазақстандықтардың талқыға салуына жол ашады. Бұл биліктегілердің әл-ауқатының жыл сайын қалай өзгергеніне қоғамдық бақылау жасау үшін керек екен.

«Мемлекеттік қызметшілердің тек кірістерін ғана емес, сондай-ақ шығыстарын да декларациялауы маңызды шара. Ол декларацияларды ашық дереккөздерде жариялау азаматтарға лауазымды тұлғалардың материалдық әл-ауқатының өзгеруіне мониторинг жүргізуге және олардағы алшақтықтар туралы құзыретті органдарға хабарлауға мүмкіндік береді», – делінген құжатта.

Жаңаратын антикоррупциялық стратегия жобасында айтылғандай, заңсыз баю үшін жазамен қатар, шенділердің байлығын қоғамдық талқылау «мемлекеттік қызметшілердің парасаттылығын қамтамасыз етудің пәрменді құралына» айналуға тиіс.

Жақында, 2019 жылғы 26 қарашада қабылданған «ҚР кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік қызмет және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңы бойынша бағыныштылары жемқорлық қылмыс жасаса, оның басшысы, соның ішінде министр не әкім отставкаға кетуі қажет. Агенттіктің байламынша, бұл басшыларды «кандидаттардың моральдық-этикалық қасиеттеріне баса назар аудара отырып, мұқият іріктеу өткізуге» итермелеуге тиіс.

Бұдан бөлек, жаңа стратегия бойынша «меморган қызметінің тиімділігінің көрсеткіші ретінде сыбайлас жемқорлық динамикасы анықталады». Яғни, ведомствосы мен оның бөлімшелерінде жыл сайын жемқорлық деректері көп анықталып, осы көрсеткіші нашар болса, бірінші басшының қызметі «тиімсіз» деп танылады.

Демек, шенеуніктерді енді тыныш жатқызбайды. Жаңа стратегиялық құжатқа сәйкес, коррупциямен күресушілер мемқызметшілерді «жемқорлыққа арандатумен» де шұғылданбақ. Мысалға, қоғам өкілі немесе бизнесмен бейнесінде пара ұсынуы мүмкін.

«Мемлекеттік қызметшілердің сатылмауы және олардың қызметінің ашықтығы жемқорлыққа қарсы саясаттың табыстылығының негізі. Бұл тұрғыда жемқорлыққа бейім тұлғаларды анықтау құралдары әзірленеді, өзіндік «диагностика» енгізіледі. Қылмыстық жауапкершілікке тартусыз тексерулер жемқорлық деңгейін төмендетудің тиімді құралына айнала алады. Аталған институт АҚШ, Ұлыбритания, Австралия, Чехия, Венгрия, Грузия, Румыния және басқа да елдерде енгізілді», – делінген құжат жобасында.

Бұл ретте тексеру кезінде жоқ параға келісіп қойып, абыройы аймандай болған шенеунік парақор ретінде темір торға қамалмайды, тек жұмысынан қуылуы ықтимал. Халықаралық тәжірибе сондай екен.

Алда ұлттық компаниялар мен холдингтердегі жемқорларды әшкерелеу шаралары да жаңаша қарқын алмақ. Күреске мемлекетке қарасты компанияларда құрылатын жеке қызметтер тартылады. Стратегияда «бюджеті мемлекеттік сатып алу көлемінен асып түсетін» квазимемлекеттік секторда жариялылықтың жоқтығы атап өтіледі. 

«Осы секторда шешімдер қабылдау рәсімдерінің ашықтығын, бақылануын және есептілігін қамтамасыз ететін ұйымдық, құқықтық тетіктер қажет. Квазимемлекеттік секторда парасаттылықты нығайтуға комплаенс-қызметтер ықпал етеді. Олар қызметі жемқорлыққа қарсы заңнаманың сақталуын бақылауға, тәуекелдерді бағалауға, билікті теріс пайдаланушылықты болдырмауға, мүдделер қақтығысын анықтауға шоғырланады», – делінген жаңа стратегия жобасында.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің мәліметінше, жыл сайын квазимемлекеттік сектордың жүздеген қызметкері жемқорлық қылмысымен қолға түседі. Оларға қатысты 2017 жылы – 189, ал 2018 жылы – 133 іс қозғалған. Тек соңғы екі жылда мұндай қылмыстардан келген шығын 2,6 млрд теңгені құрады.

Жалпы, елімізде жемқорлықпен күреске Ұлттық қауіпсіздік комитеті, Қаржы министрлігі, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі және басқа да құрылымдар жұмылдырылуда.

Соның ішінде мысалы, агенттік жыл басынан бері 2 мың 121 жемқорды әшкерелеген. Оның 75%-ы немесе 1590 іс – сыбайлас жемқорлық деректері. Соның ішінде жартысынан көбі парақорлық (850 немесе 40%) және қаржы жымқыру (714 немесе 34%) фактілері.

Осы коррупционерлер мемлекетке 23,1 миллиард теңге залал келтірген. Оның 21,7 млрд теңгесі немесе 94%-ы өндіріп алынды.

Алайда сотқа тек 1 мың 923 қылмыстық іс немесе 47,3%-ы ғана жіберіліпті. Өйткені агенттік қазір «қылмыстық сот ісін жүргізуде репрессивтілікті төмендетуге ерекше көңіл бөлуде». Сол себепті тергеу барысында қоғамнан оқшаулауға байланысты емес балама бұлтартпау шараларын қолдануға басымдық беретін көрінеді. Мысалы, дүниеқоңыз шендіден ешқайда кетпейтіні және тиісті мінез-құлық танытатыны туралы қолхат алады, жеке кепілгерлік тетігі қолданылады, кепіл алынады. Не үй қамағында ұсталады.

Сөйтіп, былтырмен салыстырғанда, ұсталғандарының саны 164-тен 118-ге дейін, ал қамауға алынғандары  122-ден 88-ге дейін, яғни үштен бірге азайды.

2019 жылы жемқорлығымен қолға түскендер арасында 23 республикалық дәрежедегі басшы, 86 облыстық деңгейдегі, 97 қалалық және аудандық деңгейдегі басшылар бар.

Жанат Ардақ

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: