/img/tv1.svg
RU KZ
Hang Seng 23 372,43 KASE 2 155,58
РТС 955,34 FTSE 100 5 510,33
DOW J 21 641,19 Өнеркәсібі 1 552,50
Еуропаға барар жолда қазақтың жүздеген мың тонна мұнайы ластанды

Еуропаға барар жолда қазақтың жүздеген мың тонна мұнайы ластанды

Беларусьтен Германияға дейінгі құбырда былғанған миллиондаған баррель мұнайдың құны миллиард доллардан асты.

19 Мамыр 2019 10:35 3043

Еуропаға барар жолда қазақтың жүздеген мың тонна мұнайы ластанды

Автор:

Арыстан Рысбек

Ресейдің ластанған миллиондаған баррель мұнайы бірнеше апта бойы Беларусьтен Германияға дейінгі құбырда қалды. Оның құнын біреу өтеу керек. Бірақ әзірге ешкім ниет білдірген жоқ.

Батыс мұнай компаниялары мен Еуропаның өңдеуші зауыттары бұл мұнайдың жарамсыздығын білмей тұрып, бір ай бұрын сатып алып қойған. Дегенмен сол кәсіпорындар төлемдерді тоқтатқанын әлі жариялаған жоқ. Өйткені олар әлемнің екінші экспортері – Ресеймен жақсы әрі ұзақмерзімді байланыстарын бұзғысы келмейді. Оның үстіне Мәскеумен айлар, тіпті, жылдар бойы соттасу оңай шаруа емес.

Есесіне, Ресей мұнайын саудалаумен айналысатын төрт трейдер «Рейтер» агенттігіне мәлімдегендей, батыстың бірнеше компаниясы сатып алушылар мен сатушы жақ шығынды бөліп төлеу және «былықты» жою туралы келіссөздер аяқталғанша, бүлінген мұнай үшін төлемдерді тоқтата тұру туралы Мәскеуге ұсыныс жасаған.

Жалпы алғанда, батыст компаниялары 1,2 миллиард долларға шамамен 19 миллион баррельдің мұнайын сатып алған. Көмірсутегі апталап құбырда жатқаннан кейін танкерлерге жүктеле бастады.

Сатып алушылар ластану дағдарысы аяқталғанша, төлемдерді ресейлік өндірушілер банк кепілдігі арқылы кейінге қалдырғанын қалап отыр.

«Беларусь пен Германия арасындағы құбырда шамамен 0,8-0,9 миллион тонна мұнай бар. Ешқандай өңдеуші зауыт оларды қабылдағысы келмейді. Ластанған мұнайды эвакуациялап, құбырды қайта іске қосу қажет. Дегенмен Ресей барлық шығындарды еуропалық мұнай өңдеушілер өз мойнына алады деп ойласа - қатты қателеседі», – дейді «Рейтерге» берген сұхбатында есімін атамаған еуропалық мұнай маманы.

Ресейдің мемлекеттік «Роснефть» компаниясы да, «Лукойл» да бұл мәселеге қатысты түсініктеме бермей отыр. Сонымен қатар құбыр монополисі – «Транснефть» те өтемақы проблемасын қозғаудан бас тартқан. Оның айтуынша, мұнайды органикалық хлоридпен өндірушілердің өздері былғаса керек. Халықаралық мұнай компаниялары мен сауда үйлері де осы дағдарысқа қатысты ашық сөйлемей, үнсіз отыр.

Мамырдағы дедлайн

Беларусь Еуропаның мұнай өңдеуші кәсіпорындары мен құбыр операторларына 5500 шақырымдық «Дружба» құбыры арқылы бара жатқан мұнайдың қатты былғанғанын үш аптадан астам уақыт бұрын хабарлады.

Cодан кейін Ресей мұнайының «Дружбадағы» ағыны тоқтап, бір баррель «қара алтынның» бағасы 75 доллардан асты. Бұл – соңғы жарты жылдағы максимум.

Ресей мұнайды біреулердің әдейі ластағанын мәлімдесе, Беларусь жағы «Дружба» арқылы Еуропаға энергетикалық шикізат жеткізу жұмыстарын қалпына келтіру үшін айлар қажет болатынын ескертіп отыр.

Органикалық хлорид әдетте мұнай құбырларын тазартуға және мұнайдың ағынын жылдамдату үшін қолданылады. Бірақ  сол құбырды мұнай жеткенше, хлоридтан тазартып үлгеру қажет. Әйтпесе, хлорид өңдеуші зауыттардың жабдықтарына зиян келуі мүмкін.

Ресейден алынған мұнайдың ақысы мамырдың ортасына дейін төленуге тиіс еді. Берілген мерзім сондай. Бірақ шикізат бүлінді. Сонда оның құнын кім өтеуі керек? Бұл сауалға әлі жауап жоқ. 

19 миллион баррель

Ресейлік өндірушілер өз мұнайын «Дружба» құбыры арқылы Германия, Польша, Словакия, Венгрия, Чехия мұнай өңдеу зауыттарына сатады. Ол зауыттар - PKN Orlen, Grupa Lotos, MOL, Total, Eni, Shell және тағы басқа компаниялардың иелігінде.

Поляктың PERN және словактың Transpetrol сияқты компаниялары «Транснефттен» мұнай сатып алғанын растағаннан кейін сол шикізат ресейлік сатушылардан еуропалық сатып алушылардың меншігіне өтеді. Алайда мұнайдың ақшасы дереу бір қолдан екіншісіне өтпейді. Яғни Ресей сәуірде сатқан көмірсутегінің құнын мамырдың ортасында ғана ала алады. Демек оған 19 миллион баррель мұнай үшін төлем әлі жеткен жоқ. Ал ресейлік өндірушілер сәуірде сатылған, бірақ ақшасы әлі төленбеген мұнай үшін мемлекетке салық төлеп үлгерген.

Қазақтың 590 мың тонна мұнайы ластанған

Қазақстаннан Ресей арқылы өтіп, Балтық теңізі жағалауындағы Усть-Луга портында танкерлерге жүктелуі тиіс 590 мың тоннаға жуық мұнайдың «Дружба» құбырында ластанғанын мамырдың 17-сінде еліміздің энергетика министрінің орынбасары Әсет Мағауов мәлімдеді.  Осыған байланысты Қазақстан Ресейдің «Транснефть» компаниясынан өтемақы талап етуді жоспарлап отыр.  

«Ең алдымен мұнайды сатқан компаниялар сатып алушылармен бағаны түсіру туралы сөйлеседі. Содан кейін «Қазтрансойл» «Транснефтпен» жеке келіссөз жүргізеді», – деп хабарлайды «Рейтер» Әсет Мағауовтың сөзіне сілтеме жасап.

Әзірге не «Транснефть», не Ресей энергетика министрлігі бұл мәселеге қатысты түсініктеме берген жоқ.

Ресей өкілдері мәлімдегендей, «Дружба» құбырының бір тармағын тазарту үшін 22 күн, өзгесін тазалауға жеті күн кетуі мүмкін.

Арыстан Рысбек

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Мұнайдың арзандауы әлеуметтік міндеттемелерден бас тартуға сылтау бола алмайды – Арыстанбеков

Экономикалық саясат институтының директоры, экономика ғылымдарының докторы Қайырбек Арыстанбеков доллардың қымбаттап, мұнайдың арзандауы әлеуметтік міндеттемелерден бас тартуға сылтау бола алмайтынын айтады.   

09 Наурыз 2020 23:23 1833

Мұнайдың арзандауы әлеуметтік міндеттемелерден бас тартуға сылтау бола алмайды – Арыстанбеков

Мұнай бағасының теңге бағамын шайқалтып кетуі әдеттегідей елдің көңілін күпті қылып, ертеңіміз не болады деген сауалдың қара бұлтын қоюлатып жіберді. Inbusiness.kz  жұрт ішінде ең көп тараған 7 сауалды іріктеп,  сарапшыларға қойып көрді. 

1. Мұнайдың бір баррелі  20 долларға дейін түседі деп жатыр. Мұндай жағдайда доллардың біздің валютаға шаққандағы реалды бағамы  900 теңгеден асады деген болжамдар айтыла бастады. Біздің мемлекет, соның ішінде Үкімет пен Ұлттық банк мұндай сценариге қаншалықты дайын деп ойлайсыз?

2. Бұл жолы теңге бағамын мемлекеттік тетіктермен реттеу әрекеттері қолға алына ма? Валюта бағамы алдағы 3 айда қандай дәлізде болады деп ойлайсыз? Осы мерзімде теңге бағамын реттеу мемлекет қазынасы үшін қаншаға түседі?

3. 2020 жыл – көптеген мемлекеттік бағдарламаларды түйіндейтін жыл. Индустриялы-инновациялық дамудың жаңа бесжылдығына өтер тұста мұнай бағасының құбылуы Қазақстанның экономикалық даму жоспарын қанша уақытқа тежейді немесе артқа лақтырып тастайды?

4. Атаулы әлеуметтік көмек, педагогтердің айлығын көтеру, 2022 жылға қарай дәрігерлердің орташа еңбекақысын 500 мың теңгеге жеткізу, зейнетақы реформасы, шағын және микробизнесті салықтан босату, МӘМС бойынша қабылданған жоспарлар не болады?

5. Осы аталған әлеуметтік міндеттемелер мен уәделерді орындау үшін қосымша қаржы қажет болса, қай көздерден алынуы мүмкін?  Неден үнемдеу тиімді? Қай жобалар мен бағдарламаларды шегере тұруға болады деп ойлайсыз? LRT  сияқты жобаларды кері қайырып қою орынды емес пе?

6. Бұл жолғы мұнай бағасының құлдырауын немен түсіндіруге болады? Сіздіңше қанша уақытқа созылуы мүмкін?

7. Бұл дағдарыс мұнайға тәуелді емес секторларға мемлекеттік қолдауды күшейтіп, ұлттық холдинг,  компанияларды жекешелендіруді жылдамдатуы мүмкін бе?

  Қайырбек Арыстанбеков мұнай бағасының төмендегенін қарапайым халық қуана қабылдауы керек деп есептейді. Бұл ойының бірнеше себебі бар көрінеді.

1. «Мұнайдың бір бөшкесі 20 долларға төмендейді, ұлттық валютаның бағамы 900 теңгеге дейін түседі деген болжамдар негізсіз. Менің ойымша, мұнай бағасы қысқа мерзімге ғана 20 долларға түсуі ықтимал. Ал орта мерзімде ондай болмайды деп есептейміз.  Ал Үкімет пен Ұлттық банк ықтималды түрде осындай сценарий болса, оған дайын емес деп ойлаймын. Өйткені мемлекеттің бюджеттік саясаты, мемлекеттің валюталық саясаты, ақша-несие саясаты, барлығы басқа сценариге бағытталған.

2. «Біз мынаны ашық айтып алуымыз керек. Ұлттық банк, яғни, регулятор осыған дейін «Еркін айырбас бағам саясаты жүргізіліп отыр» деп мәлімдеп келді. Шын мәніне келсек, статистика көрсеткендей, регулятор қиын ауытқу болған кезде валюталық интервенция жасағаны байқалып тұр. Өткендегі бір деректер бойынша 85 млн АҚШ доллары интервенцияға жұмсалған. Сондықтан, бізде еркін айырбас саясаты жоқ деуге болады.  Ал жалпы дәліз 380-410 теңгенің ортасында сақталады деп ойлаймын. Таяудағы 3 айда валюта бағамын ұстап тұру үшін мемлекет қазынасынан қанша ақша жұмсалады дегенде біз мынаны түсінуіміз керек. Ұлттық банкте қандай активтер бар? Бірінші, әрине мемлекеттік алтын валюта резеві. Екінші, Ұлттық қордан тиісті валюта активтерін пайдалану көзделген. Яғни, валюта бағамын реттеуге көмектесетін қазынаның екі қайнар көзі бар. Соны пайдалануы мүмкін. Ал тікелей реттеуге келетін болсақ, бұл интервенцияға байланысты. Мысалы 1 доллар 400-420 теңге болып,  күрт төмендеп кетсе, Ұлттық банк жағдайды реттеу үшін валюталық интервенция жасауы ықтимал. Яғни, валюталарды нарыққа сата бастайды. Бұл жерде, әрине қазынаға жүк түседі. Екіншіден, бұл жүк алтын валюта резервіне түседі. Үшіншіден, бұл мұнайдан түсіп жатқан Ұлттық қорға қол салуы өте ықтимал».

3. «Әрине мұнай бағасының бұл жолғы құбылуы осы жоспарларға ықпал етеді. Әлемде индустриялы-инновациялық даму стратегиясы ұлттық валюта бағамына сәйкестендіріледі екен. Өкінішке қарай, бізде ондай сәйкестендіру жоқ. Халықаралық тәжірибеде индустриялы-инновациялық бағдарламаның басты-басты 4 сатысы болады. Бірінші сатысы импортты алмастыруға, екіншісі экспортқа бағытталған.  Дүниежүзінде бағдарламаның бірінші сатысында валюта бағамы өте төмен есеппен алынған. Мысалы, бір доллар 380 теңге емес, 300 доллар болуы керек екен. Мемлекет 1-2 жыл шетелден технологияны алып, ішкі нарықты дамытқасын, экспортқа дайындалады. Осы кезде валюта бағамына өзгеріс енгізілуі керек екен. Яғни, 1 доллар 300 теңге емес, 400 теңге болуға тиіс. Осылайша валюталық бағам саясаты экспортты ынталандыруға бағытталуы керек. Өкінішке қарай, тәуелсіздік жылдары Ұлттық банктің валюта бағамы саясаты мен мемлекеттің индустриялы-иннвалциялық даму стратегиясы арасында осындай сәйкестілік, орындылық, тепе-теңдік сақталмады, еш уақытта болмады. Бұрын болмаған сәйкестік  мынандай жағдайда тіптен болмайды деп ойлаймын».

4. «Бізде бюджеттік шығындар тұрғысынан мемлекеттің 3 функциясы бар. Дәстүрлі функцияға қорғаныс, мемлекеттік аппарат, сот, құқық қорғау органдарына жұмсалатын қаражат көздері жатады. Екінші, әлеуметтік функцияға денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қолдаулар кіреді. Үшінші, заманауи функцияға индустриялы-инновациялық бағдарламаны қаржыландыру, сыртқы қарыздарды өтеу сияқты шығындар кіреді».

5. «Менің ойымша, әлеуметтік шығындарға бұл жолғы мұнай бағасының құлдырауы түбегейлі әрі дереу ықпал ете қоймайды. Өйткені жаңағы 3 функцияны салыстырсақ, бізде дәстрүлі функция бойынша қыруар қаражат көзделген. Ең алдымен соларды қысқарту керек. Бұл – мемлекеттік аппарат, бұл – құқық қорғау органдары, бұл – қорғаныс саласы. Бұдан басқа да қаражат көп жұмсалып жатқан баптар бар. Соларды қысқарту қажет. Екіншіден, мемлекеттің көлемін қысқарту керек. Мемлекеттің көлемі деген, макроэкономикалық тұрғыдан, елдің аумағы немесе халқының саны емес.  Бұл – Ұлттық банк, Үкімет және жергілікті бюджеттердің барлық шығындарының жиынтығы. Соны қысқарту керек.  Егер осындай жауапты бюджеттік саясат жүргізілсе, манағы айтылған әлеуметтік міндеттер, әлеуметтік нысандарды қаржыландыру мәселесі болмайды».

6. «Мұнай бағасының төмендеуі ең алдымен геосаяси факторлармен түсіндіріледі. Екіншіден, мұнай және мұнайға ұқсас тақтатас сияқты өнімдердің нарыққа көп шығарылуына байланысты. Үшінші себебі – энергияның балама көздерінің үлесі артып отыр. Тағы бір қосымша себеп ретінде ОПЕК пен ірі өндірушілер арасындағы түсініспеушілікті де     айтуға болады. Дегенмен, ОПЕК-тің әлемдік мұнай нарығындағы үлес салмағы біздің есептеуіміз бойынша 36-37 пайыз ғана екен. Қалғаны оған мүше емес елдердің үлесіне тиесілі.

Мұнай бағасының түсуі бізге қалай әсер етеді? Жақсы ма, жаман ба дегенге келетін болсақ, мен айтар едім, бұл бізге жақсы. Мұнай бағасының  түскені бізге өте пайдалы. Егер мұнай бағасы түссе, халық Үкіметке, биліктегі басшыларға экономикалық саясаттың сапасына қатысты талап қоя бастайды. Біздің есептеуіміз бойынша, мұнай бағасы 20 доллар болғанда да  жақсы дамыған мемлекеттер бар. Ондай 2000 жылдардың басында бізде де болған. Мұнай бағасы 20 доллар болғанда біз жақсы дамыдық. Бұл жерде мұнай бағасының төмен болуы Үкіметке қатаң шарттар қояды. Яғни экономикалық саясаттың сапасын арттыруға итермелейді. Сондықтан мұнай бағасының төмендегенін қуанып, қуанышпен қарсы алу керек.

7. «Ұлттық холдингтерді, квазимемлекеттік секторды, меніңше, қазір жекешелендіру онша қолайлы емес. Оларды жекешелендіру үшін нарықта еркін ақша айналымы болуы керек. Жеке секторда ақша өте көп емес. Жекешелендірудің басты – мақсаты мемлекеттік секторды азайту ғана емес, сонымен қатар, бюджетке кірістер енгізуі керек.  Ал біздің кәсіпорындарды сатып алатын нақты жеке сектордың ірі  ойыншылары жоқ. Әйтпесе, шетелден тарту керек. Ал  шетелден көп тартсаңыз, бұл экономикалық қауіпсіздікке тәуекелдер туындатады.  Жалпы жекешелендіру керек. Бірақ қазір оның уақыты емес сияқты.

Дайындаған –Есімжан Нақтыбайұлы

Мұнай 25 долларға дейін арзандауы мүмкін

Вирус қаупі әлемдік сұранысты төмендетіп жатса да, ОПЕК пен Ресей энергетикалық шикізат өндірісін қысқартуға келісе алмай отыр.  

08 Наурыз 2020 12:12 1872

Мұнай 25 долларға дейін арзандауы мүмкін

Жұма күні әлем нарығында мұнай құны әрі қарай қарай құлдырап, 50 доллардан төмендеді. Бұл – 2017 жылдың шілдесінен бергі ең төменгі баға. Энергетикалық шикізаттың мұнша арзандауына ОПЕК пен Ресейдің Вена конференциясында коронавирус эпидемиясына байланысты өндірісті қысқартуға келісе алмауы себеп болды.

ОПЕК өндірісті 2020 жылдың соңына дейін тәулігіне тағы 1,5 миллион баррельге азайтуды ұсынып отыр. Себебі, дүниежүзінің авиация мен транспорт салалары тарапынан отынға сұраныс азайып барады. Және де трейдерлер мұнай тұтыну деңгейі 2008 жылғы қаржылық дағдарыстан бері алғаш рет түседі деген болжам айтып отыр.

ОПЕК+ тобына  осы картельге (ОПЕК-ке) мүше емес Ресей, Қазақстан тәрізді ірі өндірушілер де кіреді. Олар Австрия астанасында пәтуа жасасқанда, мұнай өндірісі жалпы алғанда тәулігіне 3,6 миллион баррельге азайып, соңғы онжылдықтағы ең үлкен қысқартуға жол ашылар еді. Бірақ, бұған ОПЕК-тің іс жүзіндегі лидері Сауд Арабиясымен төрт жыл бойы мұнай нарқы бойынша одақтасқан Ресей де, Қазақстан да келісімдерін бермеді.

Жұма күні «Рейтер» агенттігі хабарлағандай, Мәскеу өндірісті тағы 1,5 миллион баррельге кемітуге қарсылық білдіріп, осыған дейінгі уағдаластықты әрі қарай жалғастыруға ғана келісе алады. Бейсенбі күні РФ қаржы министрі Антон Силуанов мәлімдегендей, Мәскеу мұнай бағасының түсуіне дайын. Сонымен қатар, ОПЕК-ке мүше емес Қазақстан энергетика министрі Нұрлан Ноғаев та өндірісті қысқарту туралы бұрынғы келісімді маусымға дейін созу туралы келіссөздерге ғана мән берілетінін атап өтті. 

Жұма күнгі сессияда Brent маркалы шикізат бағасы бірден 5 пайызға арзандап, 47.02 долларға дейін төмендеді. Ал, америкалық WTI-дың бөшкесі  $43.28-ден саудаланды.

Ресей коронавирустың экономикаға әсері толық анықталмай, асығыс шешім қабылдағысы келмейтінін мәлімдеп отыр. Алайда, бірқатар сарапшылардың ескертуінше, ОПЕК+ өндірісті шектеуге келіспесе, мұнай бағасы әрі қарай да төмендей бермек. Айта кетсек, көмірсутегі жыл басынан бері өз құнының үштен бірін жоғалтты.

Boston Consulting Group-тың Энегетикалық ықпал орталығының сарапшысы Джейми Вебстер айтқандай, егер ОПЕК пен оның одақтастары айтарлықтай қысқартуға уағдаласпаса, баға 2016 жылдағыдай 30 доллардан төмендеп кетуі мүмкін.

«Олар дереу шешім қабылдауы керек, болмаса, мұнай арзандай береді», – дейді Вебстер.

Black Gold Investors компаниясының негізін қалаған Гари Россқа сенсек, Ресеймен келісе алмаған Сауд Арабиясы мұнайды бұрынғыдай толық өндіруге кірісетін болса, дүниежүзілік нарықта шикізат құны тіпті 25 долларға дейін түсіп кетпек.  Бұл – ең жағымсыз сценарий. Оның зардабын ОПЕК қана емес, Ресейдің өзі де тартады. Өйткені, РФ өз бюджетіндегі балансты мұнай 40 долларға дейін құнсызданғанда ғана сақтауға қауқарлы.

«ОПЕК-те вирусқа байланысты сұраныс азайғандықтан, өндірісті төмендеткеннен басқа амал қалған жоқ. Бұған өзінің экономикалық мүддесін ескеріп, Ресей бәрібір қосылуы мүмкін», – дейді Росс «Рейтерге» берген сұқбатында.

Financial times газеті Wood Mackenzie консалтингтік компаниясының болжамына жүгініп хабарлағандай, мұнайға тәуліктік сұраныс бірінші тоқсанда 2,7 миллион баррельге азаюы ықтимал. Себебі, әлемнің АҚШ-тан кейінгі екінші ірі энергетикалық ресурс тұтынушысы – Қытайда вирустық эпидемияны тоқтату мақсатында экономикалық белсенділік күрт төмендеп барады. Және де коронавирус пандемияға жақындап қалғандықтан, шикізат трейдерлері АҚШ пен Еуропада да сұраныс қатты зардап шегеді деп алаңдап отыр.

Wood Mackenzie-дің сарапшысы Энн-Луиза Хиттлдың есебінше, алдағы бірнеше айда Covid-19 инфекциясына айтарлықтай тосқауыл қойылса ғана мұнайға сұраныс биылғы жылдың екінші жартысында қалпына келуі мүмкін.

Бірқатар сарапшылардың ойынша, мұнай өндірісін тежеу туралы келісім жасалады деген үміт өшпеуі керек. Бірақ, Ресей бұған келісім бермесе, Саудияның жаңа энергетика министрі  – принц Әбдулазин бин Салман, өндірісті қысқарту туралы әуелгі пәтуадан шығып кетуі ғажап емес.

Болжамдарға қарағанда, Ресейге өндірісті Сауд Арабиясы тәрізді мол мөлшерде азайтатпау туралы ұсыныс жасалып, ОПЕК+ тобы қандай да бір уағдаластыққа қол жеткізуі де мүмкін. Айта кету керек, Мәскеу әр-Риядпен одақтаса отырып, кейінгі жылдары өзінің Таяу Шығыстағы ықпалын күшейтіп алғаны белгілі.

АҚШ-та тақтатастан мұнай алу саласының өркендеуіне байланысты ОПЕК+  2016 жылдан бері өз өндірісін кеміте отырып, бағаны күйреуден сақтап келеді. 

«Ассоушиэйтид пресс» агенттігінің хабарлауынша, ОПЕК пен оның одақтастары алдағы күндері немесе апталарда энергетикалық шикізатты аз шығару жайында бір ұйғарымға келсе де, бағаның соншалықты көтерілуі екіталай. Себебі, қазір ғалам экономикасының қарқыны жедел бәсеңдеп барады. Оның үстіне, ОПЕК-ке кірмейтін АҚШ  Ресей тәрізді халықаралық энергетикалық картельдің үдесінен шығатын шешім қабылдамай, нарықты мұнайға толтырып, оның құнын әрі қарай түсіреді деген қауіп бар.  Америка үшін энергетикалық ресрустардың арзандығы тиімді, ал оның бюджеті шикізат бағасына тәуелді емес.

Арыс Әділбекұлы

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: