/img/tv1.svg
RU KZ
DOW J 23 724,20 РТС 1 155,49
Hang Seng 24 275,22 FTSE 100 5 842,66
KASE 2 249,30 Өнеркәсібі 1 484,00
«Фермердің шығынынан кірісі үш есе көп»

«Фермердің шығынынан кірісі үш есе көп»

Сарапшы егін шаруашылығындағы мәселелерге тоқталды.  

11 Наурыз 2020 16:32 1963

«Фермердің шығынынан кірісі үш есе көп»

Автор:

Нұржан Көшкін

Елордада 15-ші халықаралық мамандандырылған ауылшаруашылық көрмесі өтуде. Көрмеде өсімдік өсіруші фермерлердің мүддесін қорғайтын «Қазақстан егіншілер одағы» атты жеке кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар бірлестігінің жаңа жетекшісі Виктор Аслановты кездестірдік. Ол inbusiness.kz-ке еліміздің егіншілік саласындағы өзекті мәселелері жайлы айтып берді.

«Біз фермерлердің адал ережеге сүйеніп, өнімін әділ бағаға сатуына, тиімді агробизнес жүргізуіне ықпал еткіміз келеді. Мысалы, біз арпаны азырақ егуге кеңес бердік. Алайда кейбір фермер «арпа, арпа» деп арпаны көп екті де, бағасы бидайдан да арзан болып қалды. Артық өнімді өткізе алмай қиналды. Тиімді агробизнес – фермерлердің өндіріс, агрономия және сауда-саттық жасау  саласында білімін жетілдіруі әрі алған білімін іс жүзінде пайдалануы. Ал әділ баға – аналитикалық деректерге сүйене отырып, тауардың қазіргі бағасы мен оның болашақтағы өзгеруінен хабардар болып отыруы», – деп түсіндірді Виктор Асланов.

Өсімдік өсіруші фермерлерге арналған ұсыныстар әлі де болса әзірлену үстінде екенін айтып өткен сарапшы, ауа райын болжауда қиындықтар бар екенін алға тартты.

«Өткен жылғы ұсынысты ауыл шаруашылығы маусымы басталардың алдында жасадық. Егер диқандар егінін аналитикалық есептерге сүйене отырып өсірер болса, табысы әр 100 гектардан 1000 долларға дейін молырақ болар еді. Биылғы жылға арналған ұсыныстар әзірленіп жатыр. Жалпы, кейбір адамдар биыл құрғақшылық болады десе, енді бірі қар көп жауғандықтан, егін мол шығады дейді. Ауа райы дәл болжанбай отыр. Сол себепті ауа райын болжауды да қолға алғалы жатырмыз. Өйткені біз қазір күз түгілі, басталып кеткен көктемнің қалай болатынын білмейміз», – деді ол.

Бірлестік басшысы қазіргі кездегі ауыл шаруашылығында қандай өнім сұранысқа ие екеніне де тоқталды.

«Бүгінгі күнгі зығыр трендте екені белгілі. Бес жыл бойы баға тұрақты тұрды да, соңғы бір жылда биржа тілімен айтқанда «скайрокет» болды, яғни баға «аспанға бір-ақ шықты». Зығыр бағасы бес жылдық максимумға жетті. Тоннасы 160 мың теңге көлемінде саудалануда. АҚШ ақшасымен есептесек, зығырдың  бір тоннасы 450 долларға дейін жетті. Кіріс пен табыс деген ұғым бар. Табыстылық яғни, рентабельдік жағына тереңірек үңілер болсақ, рапс, қыша немесе басқа бір өнім бірінші орынға шығуы әбден мүмкін. Жалпы, қатты бидайдың табыстылығы 200%-дан артық. Ал кірістілігі орташа алғанда – 300%. Демек, қатты бидай өсірген фермердің шығынынан кірісі үш есе көп. Сондай-ақ, біздің ел мақсары, зығыр өсіруден әлемдік көшбасшы. Мақсарыдан жақсы қаражат табуға болады. Бүгінгі көрмеде сабан өңдеу жөнінде іс-шара өтеді. Шарада ауыл шаруашылығы өнімінен қосымша табыс табу көздері сөз болады. Жалпы, ауыл шаруашылығында қосымша табыс табу көздері өте көп», – деді Виктор Асланов.

Бірлестік басшысы егін алқабы мөлшерін есептеген кезде статистикалық мәліметтердің дәл берілуі өте маңызды екенін айтты.

«Мынадай мәселе бар – есеп берген кезде кейбір шенеунік егін алқабының көлемін тым артық жазып қояды. Ондай әрекеттер нарықты бұзады. Шетелдіктер статистикалық мәліметтерімізге сенбейді. Біз өз нарығымызды өзіміз аяусыз бұздық. Дегенмен биыл статистика комитеті тамаша жұмыс істеп тұр. Мәліметтері біздің зерттеулердегі деректермен сәйкес келуде. Кімде қанша өнім бар екенін әлем білуі керек. Бұл – нарық заңы», – деп сөзін түіндеді ол.

Еске сала кетейік, елордада AgriTek/FarmTek Astana 2020 атты 15-ші халықаралық мамандандырылған ауылшаруашылық көрмесі өтуде. Көрмеде отандық және шетелдік компаниялар тракторлар, жүк машиналары тәрізді ауылшаруашылық техникаcын, бау-бақша жабдықтарын, мал өсіруде қажетті технологиялар мен инновациялық өнімдерін жұртшылық назарына ұсынып, тәжірибесімен бөлісуде.

Нұржан Көшкін

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

«Жоғары пайызбен несие беріп, ауыл шаруашылығының көсегесін көгерту мүмкін емес»

Мемлекеттік бағдарламалардың бағытын ауыстыра бергеннен пайда жоқ.

30 Шілде 2018 09:36 2387

«Жоғары пайызбен несие беріп, ауыл шаруашылығының көсегесін көгерту мүмкін емес»

Экономика ғылымының докторы, профессор Атамұрат Шәменов abctv.kz-ке сұхбат берді. 

– Атамұрат Мөрәліұлы, соңғы уақытта теңге бағамы құлдырап, азық-түлік пен жанармай бағасы қымбаттай бастады. Қалай ойлайсыз, бұл жағдайдан отандық өнімнің үлесін арттыру құтқара ма?

– Әлбетте, отандық өнім үлесін арттыру керек. Оған қай салада болмасын мүмкіндік бар. Мысалы біз өзімізге жеткілікті жанармай шығарсақ, Ресейге тәуелді болмаймыз. Аграрлық саланы ішкі сұранысқа бағыттасақ, сырттан тағам тасуды азайтып, доллардың бағамына байланбас едік.

– Отандық өнім бәсекеге қабілетті болуы үшін не істеу керек?

– Біріншіден, отандық өнім сапалы, екіншіден, арзан болуы шарт. Тауар озық технологияларға сүйеніп дайындалуы керек. Оның органикалық жағына, яғни экологиялық тазалығына қатты мән берген жөн. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің әлеуеті артуға тиіс. Қазақстан – аграрлы ел. Сондықтан агроөнімдердің молынанөндірілуіне басымдық берген абзал.

Біздің агросаясатымызға жаңа бағыт  ұстанатын кез жеткен тәрізді. Бұған қатысты қандай ұсыныс айтар едіңіз?  

– Бізде ауыл тұрғындары түсінетін аграрлық саясат жоқ. Конституциямыздың 9 бабында: «Республика үкiметi мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының, оның қорғаныс қабілетінің, кауіпсіздігінің, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуінің негізгі бағыттарын әзірлейді және олардың жүзеге асырылуын ұйымдастырады» делінген. Жылда Ұлттық банк пен үкімет қаржы-экономикалық саясатын жариялайды. Басқа салалар бойынша жарияланып жатқан саясат жоқ. Үкіметте бір-бірінен туындап жатқан бағдарламалар көп. Бір министр келіп, бір бағытты айтады, екіншісі басқа бағытқа сүйрейді. Ал ауылдағы көпшілік дүбәрә қалыпта. Мысалы министр Асылжан Мамытбековтың кезінде «Агробизнес-2020» қолға алынды. Жайылымдық мал шаруашылығын өркендетуге басымдық берілді. Мал суару үшін республикада 4 мың құдық қазу жоспарланды. Ветеринарияны дамыту қажеттілігі айтылды. Нәтижесі не болды?! Құдықтар құрдымға кетті. Жұрт құдық қазып, оның ақшасын ала алмай зар иледі.

Министр Асқар Мырзахметов келгенде фермерлердің басын қосып, оны ауыл шаруашылығы кооперативтеріне біріктіру науқаны жүрді. Жақсы ұстаным еді. Өткен жылы республика бойынша 467 кооператив құрылып, олар 220 сүт қабылдау және 103 мал сою пунктерінің, оған қоса 12 мың отбасылық мал бордақылау алаңдарының басын қоспақшы болған. Оның қорытындысы бойынша 135 мың жеке үй шаруашылықтары мен шаруа қожалықтары жұмыспен қамтылатын болған. Бірақ қорытындысы күткендей болмады. Өйткені құрылған кооперативтердің өндірісін ұйымдастыру, қаржы көздерін алу тетіктері, өнімдерін сақтау, сату жұмыстары толық шешімін таппады. Бұл іске жергілікті басқару органдары жұмылдырылмады. Оларға жауапкершілік арттырылған жоқ. Қағаз жүзінде науқаншылдықпен құрылған кооперативтер өміршең болмай шықты. Ал жаңа министр, премьер-министрдің орынбасары Өмірзақ Шөкеев келген соң мақсат тағы өзгерді. Оның ұстанған бағыты бес жыл ішінде еңбек өнімділігі мен өңделген өнім экспортын 2,5 есе ұлғайту болды. Еңбек өнімділігі өндіріс шоғырланған үлкен кешендерде немесе өнім шығаратын зауыттарда маңызды. Макроэкономикалық көрсеткіштер нарық кезінде негізі ішкі жалпы өніммен өлшенеді. Бірақ біздің ауыл шаруашылығы министрлігі көрсеткіштерді жалпы өнім мөлшерімен бағалайды. «Жалпы өнім» және «Ішкі жалпы өнім» деген түсініктің айырмашылығы бар. Жалпы өнім экономика саласында бір кезеңде өндірілген өнімнің (шығыстар мен шығындар шегерілмеген) ақшаға шаққандағы көлемі, ал ішкі жалпы өнім белгілі бір уақытта елдің территориясында өндірілген тауарлардың жалпы нарықтық құны. Жалпы өнім кеңестік дәуірдің пайдаланған статистикалық көрсеткіші, ал нарықтық кезеңде өлшем ішкі жалпы өнім болуы керек. Ауыл шаруашылығы министрлігі «бес жылдан кейін еңбек өнімділігі артығымен орындалды» дейді. Оны тексеру мүмкін емес. Сол сияқты «өңделген өнімдер экспорты он есеге көбейді» дейді. Ал халықтың дастарханы экспорттың үлесін арттыру арқылы толмайды.  Әр елдің басты мақсаты елдің азық-түлік қауіпсіздігін сақтау. Біліп отырсыз, осы күнге дейін Қазақстаннан экспортқа шығып жатқан өнім – бидай, аздаған ұн және ет. Терең өнделген өнімдердің экспортталып жатқанын естімейміз. Мысалы  Италияға пицца жасауға сапалы әрі дәмді бидайдан жасалған дайын жайма неге шығармасқа?! Қазы, шұжық Францияға неге жөнелтілмейді?  Емдік қасиеті бар қымыз, шұбат неге Еуропа елдерінде емес?! Оның орнына Алматыда Германиядан әкелінетін бір бөлкесі 1500 теңге тұратын нан сатылуда. Міне, ауыл шаруашылығы саясатын ұстанғанда бізге де өзге елдер тәрізді ең соңғы дайын өнімге дейін жұмыс істеуге әзір болу қажет. Шикі өнімді экспорттап, мемлекеттік бағдарламалардың бағытын ауыстыра бергеннен пайда жоқ. Осыны қаперден шығармау қажет.

Қоғамда «агробанк  ашу керек» деген пікір бар. Жалпы, ауылдағы ағайынды несиеге тәуеді ету дұрыс па?

– Бүгінде жергілікті жерлерге банктердің филиалдары бара бастады. Бұл ретте айтарым, жоғары пайызбен несие беріп, ауыл шаруашылығының көсегесін көгерту мүмкін емес. Көбінесе микрокредиттік ұйымдар арқылы ауылдағылар қаржы алып жатады. Бірақ оның да салмағы ауыр. Соңғы уақытта насихатталып жүрген үкіметтің бағдарламасы тиімді, бірақ олардың іске асуына екінші деңгейлі банктер тосқауыл болуда. Қазақстан банктері әбден құныққан. Шетелде банктер төмен пайызбен-ақ халықпен жұмыс істеп жатыр. Ал біздегі банктерің пайыздық үстемесі жиырмадан аспаса ұйқылары бұзылады. Жалпы, мен «арнайы агробанк ашу керек» дегенді аса қолдамаймын. Өйткені олар да сол ескі сарынмен жүретін болады. Меніңше, ислам банкі принциптерін ауыл шаруашылығына барынша енгізіп көрген дұрыс. Қазіргі жағдайда банктерді үкімет ұлттық қордан миллиардтап ақша бөліп жарылқамай, кәсіпкерлерге несие беру шығындарын өтеп отырғаны жеткілікті болар еді.

– Субсидия мәселесі ше? Банктер арқылы ауылдағы шаруаларға арзан субсидия жеткізу жайын шеше аламыз ба?

Субсидия бар жерде ұрлық бар. Ол коррупцияға жол ашады. Тегін қаражат бөлуді тоқтату керек, бәрінің қайтарымы бар. Мүмкіндігінше ұзақмерзімге, «каникулмен» берілгеннің жауапкершілігі бар және ол тиімді болмақ. Бұл ретте фъючерлік келісімнің келешегі бар. Аграрлық саясат тағам өндіруге бағытталуға тиіс. Салмақты жергілікті әкімдерге салу керек. Сағым қуғанды қойып, өлшемі бар талаптар қойылуы керек. Ол – халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету. Бұл ретте жаңа инвестициялық қадамға бару қажет.

– Экономист-ғалым ретінде үкімет деңгейде атқарылып жатқан реформаларға көліңіз тола ма?

– Жоқ, толмайды. Әсіресе аграрлық сала, жұмыспен қамту, өңірлердің экономикалық-әлеуметтік дамуы. Қазір экономиканың жауы әсірелеу статистикасы болып тұр. Біз болашақта шетелге шикізат емес, тауар шығаруымыз керек. Тым болмаса жартылай дайын өнім, мысалы ұн, ең дұрысы нан өнімдері, макарон тағы басқа өнімер. Шикізатқа байланған мемлекеттің келешегі бұлыңғыр. Доллармен күресу дұрыс емес, қайта теңгені нығайтумен айналасқан дұрыс. Теңгені нығайтатын тек өндіріс, өнім шығару. Алыпсатарлық экономика әр уақытта импортталған тауарға тәуелді болмақ. Ал импортқа жүгіну, импорттың тасқынын көбейту бұл экономиканың әлеуетін көтеретін жол емес.

Жалпы, экономикаға қатысты қандайда бір бағдарламаларды үкімет ғалымдармен бірлесіп талқылауы керек деген пікірмен келісесіз бе? Бұған қатысты тікелей президентке ғана бағынатын «Экономикалық кеңес» құрылуы керек дейтіндер де бар ғой...

– Әрине, «келісіп пішкен тон келте болмайды». Премьер-министр жанында қоғамдық кеңестер бар. Бірақ жұмыстарында ашықтық жоқ. Қазір әр салаға шетелден сарапшы алдыру сән болып тұр. Оларға қыруар қаржы шашылады. Мысалы ауыл шаруашылығы министрлігі эксперттік кеңес құрып, оған БҰҰ-ның азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (FAO), Азия даму банкі, Еуразиялық даму банкінің сарапшыларын шақыруда. Бұған сұмдық қаражат жұмсалады. Осы қажет пе, ойлану керек.

– Жуырда 2007-2011 жылдар аралығындағы дағдарысты ең алғаш болжаған Нью-Йорк университетінің қаржыгер-сарапшысы Ноуриел Рубини: «Қазақстанның болашағы кемел. Ел экономикасы алдағы бес жылда тегеурінді бола түседі» деді. Мұндай оптимистік болжамға көзқарасыңыз қандай?

– Ноуриел Рубинидің болжамымен келісімен. Қазақстанның мүмкіндігі мол. Бізге сілкініс қажет, мұны биологиялық тұрғыдан түсіндірейін. Егемендігімізге 26 жыл толды. Бұл екінші мүшел. Мүшелде қан өзгереді, Бізде де Конституциялық реформа жасалды. Елбасы Конституциялық реформаға сәйкес салмақты үш билікке салды. Бірақ солардың жұлқына жұмыс істеп жатқанын көрмей тұрмыз. Әсіресе парламент тарапынан үкімет жұмысын бақылау жоқтың қасы. Бар болса да жариялық жоқ. Сондықтан осы мәселелерге барынша мән берілуі керек. Әр салада ашықтық, талдау, тиянақтылық болғанда елдің де болашағы жарқын болмақ. Ендеше атқарушы билік осы мәселелерге мән беріп халықпен етене араласып жұмыс істеуі тиіс деп есептеймін. Сонда халық та болашағына сеніммен қарайды. 

Әңгімеңізге рахмет.

Сұхбаттасқан Қарлығаш Зарыққанқызы

«Ауыл тұрғындарының несие портфеліндегі үлесі 10 пайыздан аспайды»

Ауылға қандай маман қажет екенін Астанадағы атқамінерлер емес, жергілікті жердегі басшылар біледі.

24 Қаңтар 2018 12:23 1168

«Ауыл тұрғындарының несие портфеліндегі үлесі 10 пайыздан аспайды»

Алматыда  отандық сарапшылар мен агросектор өкілдері  «Азық түлік қауіпсіздігі, отандық  ауыл шаруашылығы өнімдерінің бәсекеге қабілеттілік деңгейін көтерудегі мемлекеттің рөлі» деген тақырыпта өткен форумда бас қосты.

Модератор-сарапшы Жарас Ахметовтың cөзінше, ІЖӨ-дегі  агросектордың үлесі жыл өткен сайын төмендеп келеді.

«Агросекторға қатысты мәселелерді кешенді түрде шешу керек. Бұл мәселе мемлекеттің дамыту стратегиясының құрамдас бөлігіне айналуы тиіс. Агросекторды кешенді түрде дамытудан бас тартудың түбі жақсылыққа апармайды, бұл тарихтан белгілі»,   деді ол.

1993-2010 жылдары үкіметтің экономикалық блогына қарасты министрліктердің бірінде жауапты қызметте болған Шәміл Дәуренов үкіметтік деңгейде қолға алған бастамаларды аяғына дейін жеткізуге жауапты тұлғалардың құлықсыздық танытқан кездері көп болған. Мысалы, 2000 жылдары ауыл шаруашылығы саласына  тамшылатып суару жүйесін енгізу мәселесі көтерілген. Тиісті қаржы да бөлінген. Арада уақыт өткен кезде бұл жүйенің тиімсіз екені айтылған.  

«Сол кезде тамшылатып суару  жүйесін бізбен бірге  Өзбекстан да қолға алған болатын. Кейін жұмыс бабымен  Өзбекстанға талай бардым. Олар бізбен бірдей бастаған бизнес-жобасының қызығын көріп отырды», деді Шәміл Дәуренов.     

2017 жылдың қорытындысы тілге тиек етілгенде сарапшылар бұл жылдың ауылды дамытуға айтарлықтай өзгеріс әкелмегенін айтты.

«Ауылды көтеру туралы әңгіме мемлекеттік деңгейде 1994 жылдан бері қозғалып жүр. Бар болғаны осы. Өткенде ауылға бардым,  1994 жылдан бері ештеңе өзгермепті. Ауылда саны көп, сапасы жоқ жеке шаруа қожалықтары бар, бұдан басқа ешнәрсе жоқ», деді Жарас Ахметов.

Сөз арасында ол ауыл шаруашылығы кооперативтерін қайта жаңғырту  мәселесінің мемлекеттік деңгейде көтеріліп жатқанын айтты.

«Билік «ауыл шаруашылығы коперативтері ауылды дамытудың драйверіне айналу керек» дейді. Бірақ осының нақты механизмі белгісіз. Ауыл  шаруашылығы коперативі өткенге оралу десек, баяғы колхоз, совхозға қайта келу керек болады. Бұл дәл қазір мүмкін емес жағдай. Өйткені қазір кез келген секторда мемлекеттің қатысуын азайту жүзеге асырылып жатыр»,  деді Жарас Ахметов.

Кәсіпкер Әділхан Нұржан ауыл шаруашылығын кооператив жүйесіне көшіру ұсақ ойыншылардың бірігуіне, сөйтіп олардың үлкен күшке айналуына ұйытқы болатынын баяндады.

«Бұл жүйе осыдан біраз бұрын ДСҰ немесе ЕАЭО -ға мүше болмай тұрғанда қабылданғанда әлдеқайда тиімді болар еді», деді кәсіпкер.

Оның ойынша, биотехнологияның мүмкіндіктерін ауылға апаруға мемлекеттің мүмкіндігі жетеді. Бірақ оны ары қарай алып кететін маман жоқ.  Кәсіпкер-инвестор Асқар Елемесовтың пікірінше, бізге ауыл шаруашылығы саласын қаржыландырудың жаңа жүйесі қажет.

«Субсидия жүйесі ауылдың көшін алға жылжыта алмады. Бүгінде ауыл тұрғындарының несие портфеліндегі үлесі 10 пайыздан аспайды. Бұрын КСРО кезінде  агросектор дотациямен жұмыс істеді. Дотация шығынға батты  деп КСРО одан бас тартқан жоқ. Қаржыландырудың  жаңа жүйесін ойлап тапты. Әрбір колхоз бен совхоздың табысының бір пайызын арнайы қорда сақтап, оны ауылды дамытуға жұмсады.  Мүмкін бізге сақтандыру компанияларының жұмысын агросектордың табиғатына бейімдеп, сақтандыру компанияларының жұмысын ауылға бағыттаудың механизмін қарастыру қажет шығар», деді  кәсіпкер.

Әділхан  Нұржанов  азық-түлік өнімдерін өндірумен айналысатын ірі шаруашылықтар жанынан арнайы оқу орталықтарын ашатын  кез келгенін айтты. Себебі ауылға қандай маман қажет екенін Астанадағы атқамінерлер емес, жергілікті жердегі басшылар біледі.

«Білім және ғылым министрлігі  ірі шаруашылықтардың  жанынан қысқа мерзімде маман даярлау мәселесін қолға алуы керек. Біздіңше мамандарды Астана, Алматы қалаларында  4 жыл оқытудың қажеті жоқ. Оларды  3-5 айда жергілікті жердегі оқу орталықтарында даярлауға болады»,   деді  кәсіпкер.

Гүлбаршын Сабаева 

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: