/img/tv1.svg
RU KZ
DOW J 23 724,20 РТС 1 155,49
Hang Seng 24 275,22 FTSE 100 5 842,66
KASE 2 260,65 Өнеркәсібі 1 484,00
Кәсіпкерлердің экономикадағы үлесін 50%-ға жеткізуге 25 жыл қажет

Кәсіпкерлердің экономикадағы үлесін 50%-ға жеткізуге 25 жыл қажет

Өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды бизнесмен деуге болмайды.

15 Наурыз 2020 14:01 1207

Кәсіпкерлердің экономикадағы үлесін 50%-ға жеткізуге 25 жыл қажет

Автор:

Абылай Бейбарыс

Елімізде 1 млн 600 мың микро және шағын бизнес субьектісі тіркелген. Оның 1 млн 308 мыңы экономикалық белсенді, яғни табыс тауып, салық төлейді.

Былтыр ресми мәлімделгендей, қазір шағын және орта бизнестің экономикадағы үлесі 28,5%-ды құрап отыр. Үкімет 2025 жылға дейін бұл көрсеткішті 35%-ға, 2050 жылға қарай 50%-ға жеткізбекші. Осы мақсатта «Бизнестің жол картасы – 2025» бизнесті қолдау мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы қабылданды. Оған экономиканың шикізаттық емес секторындағы өңірлік кәсіпкерліктің тұрақты және теңгерімді өсуін қамтамасыз ету, жұмыс орындарын сақтау және тұрақты жұмыс істейтін жаңа жұмыс орындарын ашу міндеті жүктелді. Бағдарлама

аясында алдағы 5 жылда шағын  және орта бизнесті дамытуға 421 млрд теңге бөлінеді.

Ауызша айтқанда барлығы жақсы, іс жүзінде қалай болады, оны уақыт көрсетеді. Бұлай деуге осыған дейін қолданыста болған «Бизнестің жол картасы – 2020» мемлекеттік бағдарламасына айтылған сын-пікір дәлел.

Осы турасында «Талап» қолданбалы зерттеу орталығының директоры Рахым Ошақбаев: «Бизнестің жол картасы-2020» мемлекеттік бағдарламасы ұлттық экономика мен шағын және орта бизнестің әлеуетін арттыра алмады. Мемлекеттік бағдарламаның нысаналы индикаторлары тиісінше жүзеге асырылмады. Өңдеу өнеркәсібі мен шикізаттық емес экспорттың көрсеткіші көбейген жоқ. Республикалық бюджеттен мемлекеттік бағдарламаға 247,1 млрд теңге бөлінді. Алайда еліміздің жалпы ішкі өнімінің көрсеткіші жақсармады. Бұл – шағын және орта бизнестің экономикадағы үлесі болжанғандай өскен жоқ деген сөз», – деді.

Айта кетейік, қолданыстағы «Бизнестің жол картасы-2025» мемлекеттік бағдарламасы бұған дейінгі бағдарламаның жалғасы саналады.

2018 жылы шағын және орта бизнестің экономикадағы үлесі - 26%, 2019  жылы - 28,5% болды. Бір жылдағы өсім - 2,5%. Алдағы 5 жылда үкімет бұл көрсеткішті 35%-ға жеткізбекші. Сонда 5 жылдағы өсім көрсетіші 6,5%-ды құрайды. Бұл жыл сайынғы өсім 1,3% деген сөз. Яғни 2018-2019 жылдармен салыстырғанда, шағын және орта бизнестің экономикадағы үлесінің даму  қарқыны баялайды.

Қызықтың көкесі 2025 жылдан кейін басталатын сияқты. Себебі үкімет 2050 жылға дейін шағын және орта бизнестің экономикадағы 35% үлесін 50%-ға жеткізудің қамына кіріседі. Яғни 35% бен 50% арасындағы 15%-ға қол жеткізу үшін 25 жыл жұмсайды. Осылай болса, шағын және орта бизнестің экономикадағы үлесі 2025-2050 жылдар аралығында әр жыл сайын 1,6%-ға ғана ұлғайып отырады.

Мемлекеттік бағдарламаға мәжіліс депутаты Айқын Қоңыров та күмәнмен қарайды. Оның пікірінше, статистикада сәйкессіздік көп. Әдемі сандардың соңында үнемі жалған ақпарат тұрады.

«Ресми дерек бойынша, елімізде бизнестің тасы өрге домалап тұр.

Бірақ экономикада түбегейлі құрылымдық өзгеріс жоқ. Бұл қалай? – деді депутат.

Мәжілісменнің пікірінше, жалпыға ортақ дамудың оң көрінісі тек статистикалық мәліметтерге ғана негізделген

«Өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды жеке кәсіпкер ретінде қайта тіркеу туралы статистикалық мәліметтерді жинау арқылы біз кімді алдамақпыз? Біз өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың кім екенін жақсы білеміз. Бұлар кездейсоқ жағдайда ғана ақша тауып жүрген қазақстандықтар. Шын мәнінде, олардың көпшілігі кедейлік шегінде өмір сүреді. Оларды кәсіпкер деп атау мазақ қылғанмен бірдей, – дейді Айқын Қоңыров.

Нақты есептеулерге көз жүгіртсек, жағдай өте аянышты. Қайта өңдеудегі ШОБ-тың үлесі ары кеткенде ішкі жалпы өнімнің 5-6%-ын құрайды. «Бизнестің жол картасы-2025» бағдарламасындағы бұл көрсеткіш алдағы 5 жылда 35%-ға жеткізілетіні айтылады. Бұл межені әзірше арман күйінде қалдырған дұрыс. Себебі бұған қағаз жүзінде ғана қол жеткізілуі мүмкін.

«Біз кәсіпкерлікті дамыту саласындағы мемлекеттік саясаттың міндеті ШОБ үлесін және статистикалық кәсіпкерлер санының механикалық өсуіне дейін төмендетілмеуі керек деп санаймыз. Бұл бизнестің өркендеуіне еліктеу ғана. Тапсырма түбегейлі өзгеше болуы керек. Яғни қоғамдағы тұрақтылық факторы ретінде орта таптың тірегіне айналатын бәсекеге қабілетті кәсіпорын қалыптастыру қажет, – деді депутат.

Мемлекеттік қолдаусыз, мысалы, «Даму» қоры болмаса, шағын және орта бизнес үшін өмір сүрудың өзі қиын болатынын ашық мойындау керек. Бұл жерде бәсекелестік туралы сөз қозғаудың өзі артық.

«Бизнестің жол картасы-2025» бағдарламасы бұрынғы бағдарламамен бірдей құралдарды ұсынады. Бұл кәсіпкерліктің нақты дамуы үшін емес, алдағы кәсіпорындарды қолдау үшін ғана қажет» – деді Айқын Қоңыров.

Әрине, ШОБ-ты қолдау, жұмыс орындарын сақтау және сол арқылы мыңдаған отбасыларды қамтамасыз ету маңызды. Бірақ шын мәнінде дамып келе жатқан кәсіпорындарды дамыту одан да маңыздырақ.

«Бюджет кәсіпкерлерге бұрынғыдай көлемде қолдау көрсете алмаса, мыңдаған кәсіпорын жұмысын қысқартады, – деді халық қалаулысы.

Оның ойынша, мәселені шешу үшін бизнесті қолдау институттарының қызметін қайта қарау керек.

Абылай Бейбарыс

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Экономикада ақша аз – Ұлттық экономика министрі

ШОБ-тың корпоративтік табыс салығын жергілікті бюджетке беру талқыланды. 

06 Қараша 2019 18:16 2002

Экономикада ақша аз – Ұлттық экономика министрі

Ұлттық экономика министрі Руслан Дәленов Парламент Мәжілісінің жалпы отырысында жасаған баяндамасында шағын және орта бизнестен (ШОБ) түсетін корпоративтік табыс салығының (КТС) түсімдерін жергілікті бюджетке беруді ұсынды. Ұлттық экономика министрі мәжіліс отырысы барысында депутаттарының бірқатар сұрағына да жауап берді.

Депутаттар тарапынан:«Егер ірі кәсіпорын орта кәсіпорын санатына өтсе, корпоративтік табыс салығын республикалық бюджетке төлеуін жалғастыра бере ме әлде жерілікті бюджетке төлей ме?»,– деген сұрақ қойылды.

«Республикалық бюджетке корпоративтік табыс салығын төлейтін ірі кәсіпорындардың тізбесі жасалып, үш жылға бекітіледі. Егер ірі бизнес осы үш жылдық мерзім ішінде орта бизнес санатына көшсе, оның корпоративтік табыс салығы республикалық бюджетке түсуін жалғастыра береді. Ол үшін арнайы тетіктер бар», – деді Ұлттық экономика министрі.

Депутаттардың сұрақтарына жауап бере отырып, Руслан Дәленов шағын және микробизнестің табыс салығынан босатылуы себебінен бюджетке қаржының қандай көлемде түсетінін хабарлады.

«Мемлекет басшысының жолдауына сәйкес, келер жылы шағын және микро бизнестен түсетін салықтар азаяды. Жалпы шығындар 109 млрд болады. Оның ішінде 2020 жылы корпоративтік табыс салығы 17 млрд теңге, 2021 жылы 18 млрд теңге және 2022 жылы 20 млрд теңге болады. Шығындар жалпы сипаттағы трансферттерде ескерілуде. Осы шығындарды ескере отырып, жергілікті бюджеттерге түсетін корпоративтік табыс салығының көлемі анықталды. Жергілікті бюджеттерге 2020 жылы 380 млрд теңге, 2021 жылы 430 млрд теңге, 2022 жылы 480 млрд теңге корпоративтік табыс салығы түсуі тиіс», – деді Руслан Дәленов.

Ұлттық экономика министріне өндіріс өсімдерінің нақты көрсеткішінің болмауы жайлы, жұмыс орнының жеткілікті мөлшерде ашылмауы және кәсіпкерлікті дамытуға бөлінетін қомақы қаржының экономикалық әсерінің төмендігіне қатысты айтылған сынға жауап беруге тура келді.

«Шағын және микробизнесті дамыту – кешенді түрде жұмыс істеуді талап етеді. Осы орайда әртүрлі бағдарламалар жүзеге асуда. Алдағы бесжылдықта «Бизнестің жол картасы – 2025» бағдарламасына бөлінетін қаржы өткен бесжылдықпен салыстырғанда екі есеге артады. Келесі жылы субсидиялар, оқыту және кеңес беруге 420 млрд теңге бөлініп, қаржылай қолдау көрсетіледі. Нақты сандарға келсек, орта және шағын бизнестің үлесі 2025 жылға қарай ЖІӨ-нің 35%-ына тең болады деп күтілуде. Бұл көрсеткіш қазір өткен жылдың қорытындысы бойынша 28,4%. Сәйкесінше, орта және шағын бизнес өндіретін өнімге қосылатын құн 23 трлн теңгеге өседі. ШОБ үлесінің өсуінен түсетін салықтық қосымша табыс 4,3 трлн теңге көлемінде болады. Тұрақты жұмыс орындары 2025 жылға қарай 700 мыңға артады. Орта және шағын бизнестің корпоративтік табыс салығын жергілікті бюджетке беру – аймақтардағы экономиканы белсенді дамытуға серпін береді»,- деді Ұлттық экономика министрі.

Нормативті облыстық мәслихат жасайтындықтан, корпоративтік табыс салығынан түсетін қаржыны аудандарға бермей, 100%-ға дейін облыс өздерінде ұстап қалуы мүмкін. Ондай жағдайда қалалар мен аудандар бизнесінің дамуы қалай серпін алады деген депутат сұрағына министр түсініктеме берді.

«ШОБ корпоративтік табыс салығын жергілікті жерлерге берудегі негізгі мақсат – өңірлердің экономикасын дамыту. Жергілікті экономикаға серпін беру. Сол себепті қаржы бөлуді үйлестіру үшін әдістемелік нұсқаулық әзірледік. Нұсқаулықта «жиналған корпоративтік табыс салығының 30%-дан кем емес мөлшері аудандық бюджетке кетуі керек» делінген. Жыл бойы моноторинг жасаймыз, нәтижесіне қарап өзгерістер ұсынуымыз мүмкін», – деді Руслан Дәленов.

Заң жобасын талқылау барысында ҚР Парламенті Мәжілісінің Төрағасы Нұрлан Нығматулиннің бүгінгі күні шағын және орта бизнес экономикасы үшін бюджетте ақша жеткілікті ме деген сұрағына Ұлттық экономика министрі Руслан Дәленов: «Экономикада ақша аз», – деп жауап берді.

Сондай-ақ  Ұлттық экономика министрі орта кәсіпорындар салықты азырақ төлеу үшін ұсақталып, шағын бизнес санатына өтуге қауіптенбейтінін айтты.

«Салықтық жеңілдікті тек патент, жеңілдетілген декларация тәрізді арнайы салық режимінде жұмыс істейтіндер ғана алады. Мөлшерлеме қазір 3%. Орта бизнес  20%  КТС төлейді. Шектеу болғандықтан, олар шағын бизнес санатына өте алмайды. Орта кәсіпорындар ұсақталып, шағын бизнес санатына өтетінінен қауіптенбеймін»,– деді Ұлттық экономика министрі.

Еске сала кетейік, «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы, мемлекеттік басқару жүйесін және бюджетаралық қатынастарды жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасы Парламент Мәжілісінің жалпы отырысының бірінші оқылымында мақұлданды.

Нұржан Көшкін

Қазақстан Президентінің алдында жаңа экономикалық драйвер табу міндеті тұр

Сарапшылар экономиканы, бизнесті және қаржы нарығын қалай жаңғыртуға болатынын айтты.

18 Маусым 2019 14:52 902

Қазақстан Президентінің алдында жаңа экономикалық драйвер табу міндеті тұр

Жаңа Президенттің алдында қандай экономикалық сын-тегеурін бар? Мемлекет басшысы күн тәртібіне қандай мәселелерді қоюы мүмкін? Inbusiness.kz экономикаға, бизнеске және қаржы секторына қатысты бар сарапшылардан мемлекет басшысы қандай экономикалық реформа жүргізеді, бизнеске қолдау көрсету үшін қандай шаралар қабылдануы керек және қаржы нарығында қандай мәселелер шешілуге тиіс деген сұрақтарға жауап алды.

Жарас Ахметов, экономист:

– Қазақстан әлемнің ең озық 30 елінің қатарына қосылу үшін ІЖӨ өсімін 5-5,5%-ға жеткізуді жоспарлап отыр. Қазіргі көрсеткіш шамамен 4%-ды құрайды. (Наурыз айында ұлттық экономика министрі Руслан Даленов биылғы жылға макроэкономикалық болжам жасағанда ІЖӨ 3,8% өсім болатынын баяндаған. Ал Halyk Finance сарапшылары нақты өсім 3,6%-ды құрайтынын алға тартуда. - редакция). Менімше, қазір экономикалық өсімнің қарқынын күшейтуге екпін түсіру қажет. Бәсекеге қабілетті орта қалыптастырып, кәсіпкерлікті, оның ішінде шағын және орта бизнесті дамытқан дұрыс. Себебі микро және шағын бизнес мүмкіндігінің шектеулі болуына байланысты орта және үлкен бизнестен ұтылып жатыр. Әдетте біз бәсекелестік туралы сөз қозғағанда арзанға өндіру, қымбатқа сату туралы сөз қозғаймыз. Микро және шағын бизнес өкілдері тапсырыс көлемі аз болғандықтан көтерме саудада жеңілдікке қол жеткізе алмай қалады. Есесіне ірі бизнес өкілдері «майшелпекке» ие болады. Мұндай мысалдарды тізбектей беруге болады. Бәсекелестікке қойылатын талапты реттеу – мемлекеттің жұмысы. Алайда дәл қазір бұған назар аударып жатқан ешкім жоқ. Қолдау бағдарламалары шектен тыс бюрократияланған және көпшілікке қолжетімсіз. Қаржы нарығын дамыту үшін банк жүйесін тұрақтандыру және несиелендіру көлемін арттыру қажет.

Арман Бейсембаев, FXPrimus сарапшысы:

– Ресурстық рентаны бөлуге негізделген экономика тиімсіз. Ол өсімге жұмыс істемейді. Осыдан дағдарыс басталады.  Біз мұны 2012 жылы түсіндік. Дағдарыстан кейінгі кезеңде экономиканың даму көрсеткіші тежеле бастады. Ал 2014 жылғы мұнай бағасы ІЖӨ бұрынғыдай өспейтінін көрсетті. 2015 жыл теңгенің құнсыздануымен есте қалды. Еңбек өнімділігінің қарқыны мен экономикалық өсімнің қазіргі 3-3,5% деген көрсеткіші жоспарланған нәтижеге жеткізбейді. Осы көрсеткіш сақталатын болса, қазіргі көрсеткіш құлдырап кетуі мүмкін. Сондықтан шикізатқа негізделген экономикалық драйверден бас тартып, басқа амалға жүгіну керек.

Қандай? Міне осы сұраққа Президент жауап беруге тиіс. Кәсіпкерлікті дамыту қажет болса, кез келген бизнес өзін жайлы сезінуі үшін қандай болмасын нақты «ойын ережесін» бекітіп алу қажет. Сосын соған икемделіп, даму керек. Осылай болғанда бизнес бірнеше жылға стратегиялық жоспар құрып, алаңсыз жұмыс істейді. Сондықтан ШОБ-қа – кедергі келтірмеу керек. 

ШОБ-пен жұмыс істейтін барлық органдар, оның ішінде салық органдарының өкілдері осы ұстанымды ұстануға тиіс. Мемлекеттің жеке секторда ойыншы болмағаны абзал. Ол заңның сақталуын қадағалап, жеке ойыншылардың нарықты монополиялауына жол бермей, жоғарғы  арбитр дәрежесінде отыруы керек.

Қаржы нарығындағы басты міндет  – оның пайда болуына жағдай жасау. Қазіргі қаржы нарығы көз алдымызға нақты экономикадан тыс жерде орналасқан немесе параллель әлемде жатқан, бір-бірімен жолықпайтын  секторды елестетеді.

Қаржы нарығы дегеніміз – банк немесе биржа ғана емес. Бұл – нақты сектормен байланыс орнататын инвестициялық үдерістер мен институттардың кешені. Нақты сектордан қаржы нарығына инвестиция алу,

тәуекелдерді болғызбау, артық капиталды айналдыру үшін келеді. Стартаптар мен инновациялық жобалар идеялары үшін венчурлық инвестиция сұрайды. Осының барлығын үйлестіру, шешу қаржы нарығының базалық міндеті. Осындай нарықтың бізде пайда болғаны, қалыптасқаны және дамығаны маңызды.

Саян Комбаров, сертификатталған бухгалтерлер қауымдастығының мүшесі:

 – Президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа осыған дейінгі экономикалық мәселелерді шешу қажет деп ойлаймын. Бұл – нарық механизмдерінің жетілдірілуі және Қазақстанда қолданысқа енгізілуі. Біз Мемлекет басшысының  әлеуметтік әділдік орнатуға, Қазақстан халқының ұлттық мүддесін қорғауға басымдық беріп отырғанын назарға алуымыз керек. Өз кезегінде Президент 5 институционалдық реформаны жандандырып, Тұңғыш Президенттің цифрландыру бағытындағы жұмысын жалғастыру сонымен қатар үкіметтің халыққа есеп беруін қадағалауы және ШОБ-ты дамытуға

серпін беруі тиіс деп ойлаймын.

Менім ойымша, ШОБ-ты ілгерілету үшін оны салықтан босату қажет. Мұндай көмекті ШОБ-қа ғана емес, барлық халыққа және бизнеске бағыттаған жөн. Бұл бастама үкімет пен мемлекеттік бюджеттің шығынын қысқартуды талап етеді.

Осы жерде монетарлық және бюджеттік саясат нарықтық қарым-қатынасты бұзуға себепші болатынын айта кетуге тиіспіз.Әкімшіл-әміршіл жүйе ерікті-мәжбүрлі түрде нарық қатысушыларының құқығына қайшы әрекеттерге барады. Бізге осының алдын алу қажет.

Осы жерде Президент айтқан әлеуметтік әділдік туралы сөз қозғайтын болсақ, жемқорлыққа жол бермеуіміз керек. Қоғам бюрократияға тәуелді болмауға тиіс. Кәсіпкерлерді алалауға, біреуге жеңілдік жасап, екіншісіне жеңілдік жасамауға болмайды. Талап, тәртіп, міндет ортақ болуы керек.

ШОБ-қа қолдау көрсетуді нарықтың есебінен емес, үкіметтің немесе банктердің есебінен жүргізу қажет.

Үкімет мөлшерлемелерді  субсидиялауға,  несиелендіруге, баға белгілеуге тиісті емес.

«Мемлекеттік ынталандыру» деген әдемі естілетін сөз, алайда іс жүзінде нақты нәтижеге жеткізетін жол емес. Көбінесе ол тұрақты дамуға, тепе-теңдікке, әлеуметтік әділдікке кері әсерін тигізеді.

Қаржы нарығында Президент нарықтық қарым-қатынасты реттеуге, банктердің тұрақтылығы мен төлем жүйесін жүйелеуі тиіс деп ойлаймын.

Өкінішке қарай, бұған Ұлттық банктің өзі кедергі келтіріп тұр. Оның экономиканы дамытуға қосып отырған үлесі мардымсыз. Бұл – нарықтық қарым-қатынасты бұзып, инфляция қалыптастырушы. Ұлттық банк

тұрақты несиелендіру мен бағаның қалыптасуын да реттеп отырға тиіс. Ол девальвацияға да жауапты.

Жалпы, халықаралық саудадағы іркілістер мен қаржылық тұрақсыздыққа, өзін ақтамаған қарыздарға орталық банктер кінәлі.

Қаржы реттеушісінің қаржы нарығындағы үдерістерге киліге беруі жақсылыққа апармайды. Банктер берген несиелерінің қайтарылуына өздері жауапты болуға тиіс. Қоғамды жікке бөлетін әлеуметтік, экономикалық бассыздықтардың тамырына балта шабу қажет. Банктер нарықтағы жинақтаушының есебінен несиелендірілуі керек. Ұлттық банк олардың қамқоршысы болуға тиіс емес.

Қанат Махамбет

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: