DOW J 24 580,91 Hang Seng 24 266,06
FTSE 100 6 045,69 РТС 1 215,69
KASE 2 286,33 Brent 36,55
Қытай инвестициясынан қауіптену керек пе?

Қытай инвестициясынан қауіптену керек пе?

Қытай Қазақстанға ең ірі инвестиция салушы емес. Бірақ қоғам бұған неге қауіппен қарайды?  Сарапшылар пікірін білген едік.

02 Қазан 2019 18:45 8119

Қытай инвестициясынан қауіптену керек пе?

Автор:

Құралай Құдайберген

Қазақстанға тікелей инвестицияның басым бөлігін Еуроодақ елдері мен АҚШ құйған.  Көш басында Нидерланды, одан кейінгі орында АҚШ, Швейцария, Ресей тұр. Ал бұл бестікті Қытай түйіндейді.

2018 жылы Қазақстан экономикасына құйылған жалпы инвестиция көлемі 24 276 млн доллар. Оның ішінде Қытайдың үлесі 14 89,4 млн доллар, яғни 6,1%. 2019 жылдың бірінші тоқсан қорытындысына сәйкес ҚХР жалпы инвестиция көлемінен 6% көрсеткішін сақтап қалды. Бұл көрші елдің Қазақстанның ең ірі инвесторы еместігін дәлелдейді. Соған қарамастан қоғам тарапынан көрші елдің «инвестициясына» теріс көзқарас байқалады. Оған Жаңаөзен, Алматы қалаларында өткен митингілер дәлел. Осы орайда inbusiness.kz тілшісі бұл мәселеге қатысты сарапшылардың пікірін білді.

Экономист Мақсат Сералы, қазіргі кезде қоғамда Қытайға деген дұрыс стереотип қалыптаспағанын айтады. Оның пікірінше, инвестиция құюды біздің елді жаулап алу деп түсінбеу керек.

«Егер Қытай қандайда бір елді жаулау мақсатын көздесе, ол Қазақстанды емес, ар жағында тұрған Тайваньды жаулап алар еді. Қазіргі таңда қытай экономикалық дамудың жоғары деңгейіне жеткен мемлекет. Оның ары қарай дамуы үшін қарапайым экономикалық процесстер негізінде ішкі нарықтан шығып, сыртқы нарықты қаржыландыруы керек. Сондықтан олар көршілес мемлекеттерге инвестиция салуға мәжбүр. Бұл  –  заңды механизм. Олар біздің елімізден бөлек, «Бір белдеу, бір жол» бағдарламасы бойынша Өзбекстан, Ресей, Әзірбайжан экономикасын да қаржыландыруда. Бұл  – экономикалық фактор, яғни, ақша бір орында тұрмауға тиіс. Ол  айналымда жүруі қажет», – дейді Мақсат Сералы.

Экономистің пікірінше, қытайлық инвесторлардың бізге қызығып отырған себебі аталмыш елде экологиялық, экономикалық көрсеткіштер бойынша зауыт салатын орын жоқ. Ал ел үкіметі сыртқа инвестиция салған кәсіпкерлерді қолдайды. Тіпті салықтан босатып, пайызсыз несие береді. Сонымен қатар Мақсат Сералы Қытайдан келетін қаржыны ақылмен пайдаланып, экономикамызды күшейтіп алуымыз керек екенін айтады.

«Көршілеріміз үйрететін технологияларды меңгеріп алуымыз керек. Мәселен, Қытайдан мықты инженер келсе, біздің бір адам жанында тұрып, барлығын түсініп, мамандануы қажет. Олар салған қаржысын қайтарып алады. Ал технология мен зауыттар бізге қалады», – деді экономист.

Сарапшы қытайлық инвесторлардың Қазақстанға қызығып отыруының тағы бір себебі – өз халқын жұмыспен қамту деп есептейді. Сондықтан осы мәселеге келгенде сақ болу керек екенін ескертеді.

«Инвестициядан қорқудың қажеті жоқ. Ал жұмыс істеуге келетін халықтан қауіп бар. Олар болашақта қоныстанады, сіңісе бастайды. Сол себепті бұған қатысты арнайы шарттар болуы керек. Инвестициялық заңдарда мұның барлығы бекітіліп, қадағалануға тиіс», – деп атап өтті экономист.

Ал саясаттанушы Мақсат Жақау көрші елге деген халықтың наразылығы жер мәселесінен туындағанын айтады. Саясаттанушының пікірінше, қытайлық инвесторлар еліміздің табиғи байлығына көз салып отыр.

«Қытай тек Қазақстанға ғана емес, Африканың тең жартысына инвестиция құйды. Ал Қазақстанға көз салып отырған себебі олардың табиғи байлығы, ішкі қоры сарқыла бастады. Қытай АҚШ сияқты қорларын сақтап, жинамайды. Сондықтан көршілеріміз Орта Азияның табиғи шикізат көздерін игеруге ұмтылуда», – дейді саясаттанушы. 

Мақсат Жақаудың пікірінше, Қытай сауда қатынастары арқылы басымдылық көрсететін ел. Сондықтан халықаралық келісімшарт жасасу маңызды.

«Қытай – алып мемлекет, ал біз оның «жемтігі» болып кетпеуіміз керек. Ол үшін бірінші кезекте халықаралық келісімшарт жасалуы қажет. Ал бұл парламентте талқыланып, ашық жүзеге асырылуға тиіс. Халықтың бұдан хабардар болуы маңызды. Ал бастысы бұл құжатта  ұлттық мүддеміз ұмыт қалмау керек», – деді саясаттанушы.

Бір айта кетерлігі, finprom.kz мәліметтеріне сәйкес, ел аумағында жалпы құны 27 млрд доллар тұратын 51 Қазақстан-Қытай жобасы жүзеге асырылуда. Одан бөлек 2018–2019 жылдары 20 мың адамды жұмыспен қамтитын тағы 11 жобаның тұсауын кесу көзделген. Ал қытайлық инвесторлар ең көп қаржыны  көлік және қоймалар, тау-кен өндірісі, қаржы және сақтандыру, құрылыс пен өңдеуші өнеркәсіп салаларына құйған.

Құралай Құдайберген

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Қытайда 100 миллионнан астам адам карантинге қайта жабылды

Қауіпті инфекцияның жаңа ошағы Ресеймен шекаралас аймақтан табылып отыр.

19 Мамыр 2020 17:23 416

Қытайда 100 миллионнан астам адам карантинге қайта жабылды

Қытайдың солтүстік-шығысында 108 миллиондай адам қайтадан карантинге оралып жатыр. Себебі аймақта инфекция ошақтары тағы да табыла бастаған. Мұны мамырдың 18-інде «Блумберг» хабарлады. Америкалық агенттіктің дерегінше, бүкіл елде экономика қайта ашылып жатқанда, Цзилинь провинциясының қалаларында пойыздар мен автобустар тоқтап, мектептерде сабақ доғарылып, ондаған мың адам карантинге жабылды. Қатаң шектеу шаралары «эпидемия артта қалды» деп, арқаны кеңге салған халықтың көңілін су сепкендей басқан.

«Адамдар қайтадан сақтана бастады. Далада ойнайтын балалар да маска тағуға міндеттелді.  Дәрігерлер вирустан қорғайтын киімді қайта киді. Өкінішті. Себебі мұның бәрі қашан аяқталатынын білмейсің», – дейді Ляонинь провинциясының Шэньян қаласының тұрғыны Фань Пай «Блумбергке» берген сұхбатында.

Цзилинь провинциясының Шулан қаласының үкіметі WeChat әлеуметтік желісі арқылы мәлімдегендей, ол өз аймағында вирустың тарауын тоқтату үшін өте қатаң шара қолдануға әзір. Бұнда дауасы жоқ ауру табылған тұрғын үй кешендері жабылып, әр отбасынан бір адамға ғана ең қажетті тауарларды сатып алу үшін екі күнде бір мәрте үйден екі сағатқа шығуға уақыт берілмек.

Цзилинь қаласының өзінде де әлеуметтік алшақтау мен карантин күшейтіліп жатыр. Жалпы алғанда, ақпан-наурыз айларында - эпидемия өршіген шақта, Цзилинь провинциясында тек 127, Хубэйде 68 мың адамнан коронавирус табылды. Осындай айырмашылыққа қарамастан, бүкіл Қытайда карантиндік шектеулер бірдей күшейтілді.

Қазір Цзилиньде тура сол кездегідей ахуал. Тауар жеткізу компаниялары тоқтап, дәріханаларда лихорадкаға қарсы препараттарды сатуға тыйым салынған. Себебі бұл дәріні адамдар коронавирустың симптомын жасыру үшін ішуі мүмкін.

«Блумбергтің» өзге бір дерегінше, коронавирус жұқтыру оқиғалары тіркелмеген аудандарда да жергілікті халық қайта оралған карантинге өкпелі. 

«Жұрттың бәрінен қайта маза кетті. Бүкіл елдегі жағдай қалпына келіп жатқанда, Цзилинь провинциясы ең қатты зардап шеккен ауданға айналады деп еш ойламаппын»,– дейді Ван Юемей.

«Қытай өткен жылдың соңында Уханьда басталған эпидемияға тым кешігіп жауап берді», – деп әлемде үлкен сынға ұшырады. Сондай сындарға енді жол бермеу үшін президент Си Цзиньпин әкімшілігі солтүстік-шығыста коронавирустың тез тарауын тоқтатуға ерте қамданды деген болжам бар. Орталық үкіметтің Уханьдағы эпидемиямен күреске жауапты өкілі – вице-премьер Сунь Чунлань 13 мамырда Цзилиньге барды. Содан кейін Шулань қаласының жоғары лауазымды компартия өкілі өзге бес кадрмен бірге отставкаға жіберілген.

Кейбір бақылаушының ойынша, осы аптада Бейжіңде жыл сайын өтетін саяси кездесу басталады. Соның қарсаңында Қытайда инфекцияны тоқтатуға қысым күшейе түспек. Ол съезд наурызда ашылуы керек еді. Бірақ эпидемияға байланысты сессияны кейінге қалдыруға тура келді. Алқалы жиынға елдің түкпір-түкпірінен мыңдаған делегат жиналып, үкіметтің күн тәртібінде тұрған жоспарларын мақұлдауға тиіс және орталықтағы басшылық сол кездесу кезінде елде тұрақтылық пен тыныштық орнағанына мүдделі.

Жергілікті дәрігерлер эпидемияның жаңа ошағының қайдан пайда болғанын әзірге нақты білмейді. Дегенмен, болжамдарға қарағанда, қауіпті инфекцияны бұл аймаққа Ресейден оралғандар жеткізуі мүмкін. Айта кетсе, РФ бүгінде Еуропада COVID-19 эпидемиясы ең қатты өршіген елдердің бірі атанып отыр.

«Вирус жұқтыруы мүмкін шетелден оралғандарды карантин орталықтарына орналастыруға жауапты тұлғалар жақсы жұмыс істеуі керек. Өзге мемлекеттерден инфекция тасушылар мен жергілікті індет ошақтары эпидемияны тоқтату жолындағы күреске салмақты еселеп түсіріп отыр», –дейді Қытай Ұлттық денсаулық сақтау комиссиясының өкілі Ван Бинь жексенбі күні өткен брифингте.

Жаңа табылған індет ошақтары Қытайдың көп бөлігінің вирус алдында осалдығын ескертетіндей. Айта кетсек, бұл мемлекетте эпидемияның бірінші толқыны негізінен Хубэй провинциясымен шарпығаны белгілі.

«Қытайлықтардың көбі бүгінде COVID-19 инфекциясын жұқтыруға бейім. Себебі олардың иммунитеті бұл аурумен күреске жеткіліксіз. Еліміз үлкен проблемаға тап болып отыр. Біздегі жағдай өзге мемлекеттердегі ахуалдан жақсы емес», – дейді CNN телекомпаниясына берген сұқбатында Қытайдың бас эпидемиологы Чжун Наньшань.

Арыс Әділбекұлы

Мұрат Әуез: Қытайға жолдаған тұңғыш нота – есейген сыртқы саясаттың белгісі

Sohu.com сайты Қазақстан туралы мақаласын алып тастауға мәжбүр болды.  

15 Сәуір 2020 19:45 7810

Мұрат Әуез: Қытайға жолдаған тұңғыш нота – есейген сыртқы саясаттың белгісі

Өткен апта Қазақстан мен Қытай арасындағы сан қатпарлы қарым-қатынастың бір қырын ашқандай болды. Коронавируспен күресіп жатқан отанымызға көрші тараптан гуманитарлық көмекпен қоса медицина мамандары келген болатын. Осы тұста сол елдің Sohu.com сайтына 2019 жылдың желтоқсанында жарияланған «Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін неге Қытайға оралмады» деген мақала қызу талқыға түсті. Бейнелеп айтсақ, оңтүстіктегі көршіміз бір қолымен бетімізге шапалақ ұрып тұрып,  екінші қолымен гуманитарлық көмек ұсынғандай еді бұл.

Көптен күткен қадам

Ол шапалақты қытай тіліне жүйрік, сондағы ақпараттық саясатты қалт жібермей қарап отыратын қырағы азаматтар бірінші болып қабылдады. Қоғам белсендісі Тұрсынхан Зәкенұлы, Смағұл Елубай, Серікжан Біләш, Қуандық Шамахайұлы, Құл-Керім Елемес бастаған зиялы қауым өкілдері өре түрегеліп, Сыртқы істер министрлігінен ұшқары мақалаға қатысты нота жолдауды талап етті. Абырой болғанда министрлік халық үніне құлақ асатын мемлекеттің органы ретінде ол талапты ескерусіз қалдырмады. Кеше біздің министрлікке Қытайдың Қазақстандағы төтенше және өкілетті елшісі шақыртылып, Қытайдағы Қазақстан елшісі сол елдің Сыртқы істер министрлігіне қарсылық нота тапсырды. Көп өтпей әлгі сайттағы атышулы мақала өшірілді.

Аталмыш материалды терең талдап мақала жазған Тұрсынхан Зәкенұлы министрліктің қарсылық нота жіберуін ерекше ықыласпен қабылдап, тәуелсіз Қазақстан тарихында Қытай тарабына жолданған тұңғыш нота деп атады. 

1992-1995 жылдары Қазақстанның Қытайдағы тұңғыш елшісі болып қызмет атқарған қытайтанушы Мұрат Әуез расымен де Қазақстан билігі бұған дейін Қытайға ешқандай нота жолдамағанын айтады. Inbusiness.kz тілшісіне берген сұхбатында экс-дипломат Қазақстан билігі тарапынан осындай шешімтал қадамды талай жыл күтіп келгенін жасырмады.

«Бұл енді баяғыдан айтылып келе жатқан мәселе еді. Тек қана мен емес, Қытай туралы аз да болса білері бар, елдің нағыз азаматтары шырылдап көтеріп жүрген мәселе ғой. Өкінішке қарай, біздің Сыртқы істер министрлігі оған көп мән бермей келген еді. Жалпы Қытайдың астарлы стратегиясын түсіну үшін ерекше бір көрегендіктің қажеті жоқ. Кімде-кім Қытайдың осы күнгі жағдайын, стратегиялық жоспарын зерттесе, әрине, ең жақын көршісіне осы саясатының салқыны тиетінін түсінеді. Әлемдегі ірі қалалардың бәрінде  China Town феноменінің болуы да Қытай саясатының бір қыры. Кезінде оны да деректерге сүйеніп айтқанбыз. Шетелде тұратын қытайлықтар, тіпті сол елдің азаматтығын алған этникалық қытайлар да өздерінің адами, азаматтық борышы ретінде «ұлы отандарына» жүйелі түрде қаржы жіберіп отырған. Жетпісінші жылдардан бастап Қытай экономикасының аяққа тұруына бұл үлкен септігін тигізді. Біздің олигархтардың, сыртта жүрген қазақтардың айырмашылығы  ондай көмек жібермейді. Осындай қолдауы тұрғанда Қытай өз бетінен таймайды. Біз оны жақсы білуіміз керек», – дейді шығыстанушы.

Оның ойынша, қытайлық сайттың Қазақстан туралы ғылыми негізі жоқ ұшқары мақала жариялауы – үлкен белгі.

«Мұндай тамыр басу тәсілдеріне тиісті деңгейде жауап қатпасақ, біткеніміз деуге болады. Оқулықтарына Балқашқа дейінгі аумақты Қытай жері ретінде енгізгені туралы айтылып жүр ғой. Сол ақпарат жалған емес. Шынымен солай енгізіп қойған. Оларда «батыс жер» деген ұғым бар. Еш уақытта сол «батыс жердің» қай тұстан аяқталатынын ашып айтпайды. Өйткені 1,5 миллиардтан астам халқын сыйғызу үлкен проблемаға айналып отыр. Ал өз жері картада үлкен болып көрінгенімен меңіреу таулар мен бедеу шөлдер көп. Адамның жайлы тұрмысына жарамды жері аз.  Өз басым Қазақстанның Қытайдағы елшісі болып тұрған кезде ресми түрде трансшекаралық өзендер проблемасын көтерген едік. Сонда Қазақстан Үкіметі ресми түрде жолдаған ең бірінші ұсыныс Іле мен Ертіс сияқты трансшекаралық өзендерді келісе отырып пайдалану мәселесі болды. 1992 жылы сол құжатты тапсырған едім. Содан бері ондаған жылдар өтті. Олар бізді мазақ қылғандай «Қытай бұл мәселені зерттеп жатыр» деген жауап беріп келеді», – деп қынжылады ғалым.

751 жылдың шындығы

 Мұрат Әуез Қазақстан билігінің бұл жолы жағдайға бірден назар аударып, тиісті шара қабылдауын есейген сыртқы саясаттың белгісі деп бағалап отыр.

«Бұл нота – бір-бірімізден сүйінші сұрауға болатын оқиға. Қаншама жыл үндемей келген қазақтың бірінші рет «Бұлай болмайды» деген ұстанымын танытқаны өте жақсы белгі. Әрине, бұл оңай болмайды. Бірақ тек осындай қадамдардан есейген сыртқы саясатымыз қалыптасады. Әйтпесе біздің сыртқы саясатымыз тәлтіректеген, бір көзі жұмулы сәби сияқты болатын. Осыдан бастап біз есейген ұлты, есейген сыртқы саясаты бар, өзінің болашағы туралы дұрыс ойлана білетін мемлекет екенімізді көрсете аламыз», – деген сарапшы «Бір белдеу – бір жол» сияқты стратегиялық жоба аясындағы әріптесі туралы осындай мақаланың жарық көруіне жол берген Қытай билігінің бұл әрекетін жай ғана жауапсыздық деп қарауға болмайтынын айтады.

«Қытай халықаралық сахнада өте тәжірибелі ойыншы. Керек болса, арамдығы да көп. Арамдық екен-ау деп өздері бас қатырмайды. Өйткені халқына кеңістік, жер керек. Арам саясатын іске қосқанда олардың өтірікке өтірік жамайтын әдеті бар. «Қытайға қосылуға талпынады» дегендері де сол. Қытайға нота жолдауға атсалысқан азаматтарға алғыс айтқым келеді. Бұл біз үшін жаңа дәстүр. Жалғасын тапсын. Сонда біз өзгелермен терезесі тең, есейген мемлекетке айналамыз», – дейді ол.

Сөзінің соңында Мұрат Әуез қазақ қоғамына сәлемін жолдады.

«Қазақ қоғамының есіне мына бір тарихи деректерді салғым келеді. 751 жыл біздің ресми тарихтың назарынан тыс қалып келеді. Қытайлардың  өздері де сегізінші ғасырдан бастап біздің аумақтан  кері ығысып, шегінгендерін айтып отыр. Ал енді біз Қытайдың өзі мойындаған 751 жылғы бабаларымыздың тарихи жеңісін болмағандай етіп, атаусыз қалдырып жүрміз. Біздің қазақтың шығыс саясатта ең биікке көтеріп, ерекше атап өтетін датасы осы 751 жыл болуы керек. Ол кезде біздің бабаларымыз арабтар және соғдиялықтармен бірігіп Талас өзенінің жағасында қытайларға ес жимайтындай етіп соққы берген. Ал таң дәуірінде түргеш бабаларымыз Қытайға ішкерілей кіріп, төрінен орын алған. Қытайлар оны жақсы біледі, ал біздікілер есіне алғысы келмейді», –  деді ғалым.

Есімжан Нақтыбайұлы

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: