/img/tv1.svg
RU KZ
DOW J 23 724,20 РТС 1 155,49
Hang Seng 24 275,22 FTSE 100 5 842,66
KASE 2 249,79 Өнеркәсібі 1 484,00
Өзбекстан сатқан уранды Жапонияға Қазақстан неге сата алмайды?

Өзбекстан сатқан уранды Жапонияға Қазақстан неге сата алмайды?

Британиялық компания Қазақстаннан 30 млн доллардың уранын сатып алған.  

06 Наурыз 2020 18:42 4645

Өзбекстан сатқан уранды Жапонияға Қазақстан неге сата алмайды?

Автор:

Есімжан Нақтыбайұлы

«Қазатомөнеркәсіп» ұлттық атом компаниясының басқарма төрағасы Ғалымжан Пірматов БАҚ өкілдерімен бірге 2019 жылдың нәтиежелерін талдады. Әлемдегі уран өндірісінің көшбасышысы болып отырған «Қазатомөнеркәсіп» компаниясы өндіріс көлемін қысқарту арқылы бағаны неге көтермейді? Өзбекстан сатқан уранды Жапонияға Қазақстан неге сата алмайды? АҚШ Конгерсінде қаралып жатқан құжат Қазақстанның уран экспортына қатысты жоспарларын бұзбай ма? Ұлыбританиялық компания Қазақстан уранын сатып алудан неге тартынып қалды? Журналистер компания басшысына осы мәндегі сұрақтарды қарша боратты.

Ғалымжан Пірматовтың айтуынша, «Қазатомпром» онсыз да уран өндірісін 20% қысқартқан. Нарықта көшбасшы болып отыруымыздың өзі біздегі өнімнің өндірістік құны арзан болуымен байланысты көрінеді.

 «2019 жылы біз 22800 тонна уран өндірдік. Бұл келісімшарттардағы көлемнен 20% төмен. Егер қысқартпасақ, жыл сайын 28,5 мың тонна уран өндіріп отыратын едік. Ал есесіне нарықтағы ұсыныс көлемі артады.  Ал жер қойнауын пайдалану келісімшартына өзгеріс енгізу жағына келсек, біріншіден, әлемдегі өзіндік құны ең төмен уран өндіретін ойыншы ретінде жеткілікті деңгейде тәртіппен жұмыс істеп отырмыз деп есептеймін. Егер 2018-2021 жылдарға арналған жоспар мен нақты өндірістің көлемін салыстырсақ, 4 жылда шегерілген өндіріс көлемі 2016 жылы өндірілген уранның жалпы көлемімен шамалас болады екен. Естеріңізде болса, 2016 жыл уран өндірісінің ең жоғарғы көрсеткіші тіркеліп, 24 мың тоннаға жеткен еді. Яғни, біз баға теңдігін сақтау үшін қажетті деңгейде шара қолданып отырмыз деп ойлаймын», – деген маман кейбір компаниялармен келісімшарттардың мәні өзгеруі мүмкін деген де дерек айтты. 

«Келісімшарттардың өзгеруі мүмкін. Ол үшін құзіретті органдармен, үкіметпен ақылдасамыз. Бірақ біздің өндірістегі 13 кәсіпорынның 10-ы бірлескен кәсіпорын екенін ұмытпауымыз керек.  Яғни, құзіретті органдармен келіссөзге бармай тұрып сол серіктестермен келісіп алуымыз қажет. Аталмыш серіктестер Қазақстандағы уран өндірісіне өзіндік құны әуел баста төмен болғандықтан кіргенін ескерген жөн. Олар өзге елдердегі қымбат кеніштерден гөрі Қазақстанда жұмыс істегенді қалайды. Сондықтан, баға үшін өндіріс көлемін қысқарта салу оңай мәселе емес. Оның үстіне біздің нақты бір серіктесімізбен өндіріс келісімшартын төмендету бойынша ортақ шешімге келген тәжірибеміз бар», – деді ол.

Былтыр 1 фунт уран өндірудің ақшаға шаққандағы орташа өзіндік құны  9,3 доллар болған. Ал оған өндірісті күтіп ұстау шығындарын қоссақ, 1 фунт уран 12 долларға өндірілді деп айтуға болады. Нарықтағы сұранысты ескерген «Қазатомөнеркәсіп» басшылығы биыл өндіріс көлемін былтырғыдай 20% қысқарту қажет емес деп шешкен көрінеді.

«Биылға уран өндіру жоспары былтырғы деңгейде қалып отыр. 2019 жылы 22800 тонна өндірсек, биыл да сол маңайда болады», – дейді Ғалымжан Пірматов.

Былтыр ұлыбританиялық Yellow Cake компаниясы «Қазавтомөнеркәсіптен» 30 млн доллардың уранын сатып алғанын кейбір сарапшылар экспорттағы жаңа көкжиек деп бағалаған болатын. Компания басшысының сөзіне қарағанда, екі арадағы келісімде сауда көлемінің ауқымы бұдан да жоғары деп көрсетілген екен. Бірақ оны толық орындау үшін ағылшын компаниясы инвестиция таппай отыр.

«Yellow Cake компаниясымен шектік келісім жасаған болатынбыз. Сол мәміле бойынша олардың бізден жылына 100 млн доллардан аспайтын сомаға уран сатып алуға құқығы бар. Егер аталмыш көлемді биыл пайдаланбаса, игерілмеген сома келесі жылға көшпейді. Ал баға сатылым кезінде белгіленеді. Яғни, бұл оларды міндеттемейді, тек құқық береді.  Сондықтан біз уран сату  жоспарын жасағанда ұлыбританиялық компанияны есепке алмаймыз.  Былтыр олар бізден 30 млн долларға уран сатып алған болатын. Биыл қандай да бір болжам айту қиын. Олар инвесторлардан қанша ақша тарта алады, бәрі соған байланысты», – деді ол.

Өткен жылы америкалық уран өндіруші шағын компаниялар АҚШ Президентінің әкімшілігінен уран импортын шектеуді талап етіп, шағым түсірген болатын. Кездесу барысында сол шағымның уран нарығына қаншалықты әсер етіп жатқаны да айтылды.

«Екі шағын өндіруші жергілікті компанияларға қолдау көрсету үшін импортты шектеуді талап еткен болатын. Трамп әкімшілігі ондай шара қабылдамау туралы шешім шығарды. Осыдан кейін Трамп салаға реакторлық отынға дейінгі циклдердің бәрін қамтитын толыққанды талдау жүргізу үшін жұмыс тобын құрды. Оның ішінде біз сатып отырған табиғи уранмен бірге байытылған уран да бар. Біз қазір сол жұмыс тобының есебі шыққанын күтіп отырмыз. Конгресте 10 жыл бойы жыл сайын 150 млн долларға америкалық уранды мемлекеттік сатып алу мәселесі қаралып жатыр. Бұл шешім біздің нарыққа әсер етпейді. Тіпті біздің мүддемізге оңтайлы шешім деуге болады. Олар мемлекеттік қорға уран сатып алу арқылы өз өндірушілерін қолдамақшы. Бұл электр энергиясын өндіретін атом стансаларына сатылатын уранның көлеміне әсер етпейді», – деді Ғалымжан Пірматов.

Табиғи уран тұтынушы елдердің қатарында Канаданың аты жиі аталады. Бірақ «Қазатомөнеркәсіп» әзірге бұл нарыққа да бас сұқпайтын тәрізді.

«Cameco компаниясының тендерлеріне қатыспаймыз. Бұл іспен біздің Швейцариядағы еншілес сауда компаниямыз айналыса алады. Бұл жерде баға саясаты мен өзімізге қаншалықты тиімді деген мәселе бар. Ол тендерге қатыспасақ, қандай да бір принциппен тартындық деген сөз емес. Әзірге ол тендерге қатысудың қажеттілігі шамалы»,  – деп түйді «Қазатомөнеркәсіп» басшысы.

Ол, сондай-ақ, Өзбекстан уранына құда түскен жапониялық компаниялар туралы өз ойын айтты.

«Өзбекстан Жапонияға уран сатып жатыр деген ақпарат тарағаны белгілі. Егер олардың кіммен келісім жасағанын оқысаңыздар, трейдерлер екенін көресіздер. Біз 2017 жылы трейдерлерге уран сатуды тоқтатқанбыз. Біз өнімімізді нақты тұтынушыларға ғана сатамыз. Өйткені, бұл нарықта трейдерлердің бәрі әрқашан жауапкершілікпен жұмыс істей бермейді. Олар өздері тұтынбайды ғой, бізден алып басқаларға сатады. Сондықтан трейдерлерге уран сату біздің мүддемізде жоқ. Әрине, Жапонияға уран сату деген әдемі естіледі. Бірақ келісімнің ар жағында сауда компаниялары тұр. Жалпы Жапонияда қазір уранмен жұмыс істеп тұрған 9 реактор ғана бар. Бұл қарқынмен Жапония көпке дейін өз реакторларына сырттан уран сатып ала қоймайды», – деді төраға.

Есімжан Нақтыбайұлы

 

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Уран өндірушілерден бонустық төлем алу тоқтатылады

Инвесторлар уран кеніштерін қосымша барлауға мүмкіндік алмақ.  

12 Ақпан 2020 19:12 3331

Уран өндірушілерден бонустық төлем алу тоқтатылады

Әділет министрлігінде жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану кодексіне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулар талқыланды. Бұл жолғы өзгертулер нақты уран өндірісіне бағытталып отыр. Заң жобасын таныстырған Мәжіліс депутаты Ирина Унжакова жаңа талаптар инвесторларға икемделіп дайындалғанын айтады.

«Бірінші кезекте бұл заңнамалық өзгерістер уран өндірісін жобалау, жоспарлау процесін ашық ете түседі. Өйткені уран өндіретін компаниялардың бәрі Ресей, Франция, Жапония сияқты елдердің халықаралық компанияларымен еншілес. Біз уран қоры бойынша әлемдік көш басындамыз. Сондықтан инвесторлар келгенде заңнамалық талаптардың айқын  реттелгені маңызды. Уран өндіру келісімшартының мерзімін ұзарту мәселесі инвесторлар үшін тіптен маңызды. Бірақ келісімшарт мерзімін ұзарту инвестициялық міндеттемелер аясында іске асады деген талап қойып отырмыз. Өйткені инвесторлар уран өндірілетін өңірдердегі халықтың радиациялық қауіпсіздігі мен қоршаған орта тазалығына ғана емес, өңір экономикасының дамуына, қосымша жұмыс орындарының ашылып, әлеуметтік инфрақұрылым қалыптасуына көңіл бөлуі керек», – дейді депутат.

2019 жылдың 1 қаңтарындағы заң талабы бойынша жер қойнауын пайдаланушылар уран қоры алғашқы көрсетілген мөлшерден көп болса, коммерциялық бонус ретінде артық қордың бір пайызына тең төлем аударуы керек болған. Жаңа заң бұл талапты алып тастауды көздейтін көрінеді.

«Бұрын уран кенішінен қосымша қор табылса, салық органдары коммерциялық бонус талап ететін. Ал қосымша кен қоры дәлелденбесе, жаңағы бонус шегерілмейтін. Яғни, шығын қайтарылмайтын. Енді барлау компаниядарын ынталандыру үшін бұл бонусты алып тастадық. Оның орнына елеулі мөлшерде қосымша кен табылса, белгілі бір пайызын жергілікті өлкенің дамуына бағыттайтын болады. Осыған байланысты енді инвестор өз жобасымен бірге өңірді дамытуға қатысты жоспарларын да ұсынуға міндеттеледі», – дейді энергетика вице-министрі Әсет Мағауов.

Депутат Ирина Унжакова аталмыш өзгертулер инвесторларды ынталандыру үшін қажет болғанын айтады.

«Біз ұсынатын заң талабында бұл бонус әлі нақтыланған жоқ. Бірақ бұл талап уран қоры бастапқы мөлшерден 30% пайыз артық болғанда ғана аударылады. Бұл өзгеріске бірінші кезекте мемлекет мүдделі. Өйткені қолданыстағы уран кеніштерінің бәрі кеңес дәуірінде анықталған. Кен барлау іс кенже қалып отыр. Заң жобасында уран өндіруші компаниялар өзі жұмыс істеп жатқан аумақта өздігінен қосымша барлау жұмыстарын жүргізе  алады. Бұл іс қазір тоқтап тұр. Осылайша инвесторларға кеннің жаңа қорын ашуға мүмкіндік беріліп отыр, – деді ол.

Есімжан Нақтыбайұлы

​Қазақстан уран сатудан қанша табыс тапты

Әлемде сұраныстың төмендеуі салдарынан Қазақстанда уран өндірісі алысқа құлаш ұра алмауда.

28 Қаңтар 2019 16:19 2068

​Қазақстан уран сатудан қанша табыс тапты

Фото: kapital.kz

Соған қарамастан, ел үкіметі алда, биылғы жылы «Қазатомөнеркәсіптің» тағы 10% акциясын саудаға шығаруды жоспарлауда.

Өткен жылғы 14 қарашада Астана халықаралық қаржы орталығының биржасы мен Лондон биржасында «Қазатомөнеркәсіп» ұлттық атом компаниясының акцияларының 15%-ы сатуға қойылған болатын. Нәтижесінде, мәмілелер сомасы 451 миллион долларды құрады.

«Қазатомөнеркәсіптің» 2019 жылы күшіне енген дивидендтік саясатына сәйкес, оның еркін қаржы ағынының ең кем дегенде 50-75%-ы соның құнды қағаздарын сатып алғандар арасында бөліске салынбақ.

Қазіргі кезде қазақстандық уран өткізілетін ең басты үш ірі нарық бар, бұлар – Қытай, Канада және Ресей. Алайда солардың арасында тек Канада ғана сатып алу көлемін арттырған.

Сұраныстың төмендеуі өндірістің адымын аштырмай отыр. Рас, «Қазатомөнеркәсіп» өз тарапынан уран саудасының көлемі жыл қорытындысында алдыңғы үш жылдың орташа көрсеткіштерінен жоғары болады деп күтуде.

2018 жылдың үшінші тоқсанында Қазақстан 14,2 мың тонна уран экспорттаған. Бұдан ұлттық компания 699,1 миллион доллар табыс тауыпты.

Дегенмен, 2017 жылдың ұқсас мерзімімен салыстырғанда, уран эскпортының көлемі бір жыл ішінде 18,8%-ға, ал ақшалай түрде 17%-ға құлдыраған.

Қазақстандық осы шикізаттың ең көп бөлігі – жартысынан астамы немесе 57%-ы Қытайға жөнелтіледі. Өткен жылы шың елі 8 мың тоннасын 422,6 миллион долларға сатып алды. Сөйтіп, 2017 жылмен салыстырғанда, елімізден таситын уранды бірден 31,7 пайызға азайтып тастады.

Екінші орында Канада тұр, оның еншісіне 18,2% тиесілі: 2 мың 574,4 тоннасын 108,2 миллион долларға сатып алды. Рас, алдыңғы жылы 1 мың 540,8 тоннаны небары 56 миллион 369,3 мың долларға алған. Осылайша, Атлант мұхитының ар жағындағы осы елге жеткізілім тоннаға шаққанда – 67,1 пайызға, ал ақшалай көлемде 91,9 пайызға ұлғайды. 

«Үштікті» Ресей тұйықтайды. Солтүстік көрші отандық уранның 2 мың 353 тоннасын тұтынған, бірақ ол үшін канадалықтарға қарағанда сәл көбірек, 113,6 миллион доллар төледі. Оның үлесі 16,6% ғана. Оның үстіне сатып алатын көлемін тоннада 8,8 пайызға, ал ақшалай көлемде 3,7 пайызға азайтқан.

Әлемдегі қалған елдерге Қазақстаннан 11 мың 800 тонна уран жөнелтіледі. Осы орайда еліміз Аустрия нарығын жоғалта бастағанға ұқсайды: бұл еуропалық ел былтыр 1,6 мың долларға уран сатып алса, биыл бұл көрсеткіш 93,8 пайызға немесе 0,1 мың долларға дейін құлдырап, жоққа теңескен.

АҚШ та Қазақстаннан уран жеткізу көлемін 1 мың 238,1 тоннадан 385,4 тоннаға дейін, яғни бірден 68,9 пайызға азайтты.

Энергетика министрі Қанат Бозымбаев алғаш рет 2017 жылы Қазақстанда уран өндірісінің төмендеуі (5%-дайға) тіркелгенін айтады. Оның байламынша, бұған жаһандық уран нарығындағы төмен бағалардың тұрақты түрде сақталуы ықпал етіп отырған көрінеді.

Сонымен қатар өткен жылы «Қазатомөнеркәсіп» нарықта уран өнімдерінің ұсынысы сұраныстан асып кетуіне және бұл жағдайдың ұзақ сақталуына байланысты уран өндірісін алдағы үш жыл бойы 20%-ға кемітуге ниетті екенін хабарлады.

Дегенмен, ұлттық компания өз өнімін өткізудің жаңа нарықтарын іздеуге тырысып бағуда. Атап айтқанда, осы жылы ол Бразилияның Indústrias nucleares do Brasil (INB) компаниясына табиғи уран концентраттарын жеткізу бойынша халықаралық тендерді жеңіп алды және тапсырысты уақытында орындаған.

Бұдан бөлек, Швецияға табиғи уран жеткізу бойынша контракт бекітті: шведтердің атом электр стансаларының қажеттіліктерін өтеу үшін ядролық отын сатып алу бойынша тендер қорытындысында Vattenfall AB мен «Қазатомөнеркәсіп» арасында келісімге қол қойылды.

Сондай-ақ 2018 жылдың 20 қарашасында халықаралық атом агенттігі (МАГАТЭ) «Қазатомөнеркәсіп» ұлттық атом компаниясын Өскеменде орналасқан «Төменбайытылған уран банкіне» өнім жеткізушілердің бірі ретінде таңдап алды.

Мұның сыртында, Қазақстан Ұлыбританияның да сұранысын өтеуге тырысуда. Елімізден британдық Yellow Cake Plc компаниясына бастапқы жеткізілім ретінде 3100 тоннадан асатын ауқымда табиғи уран бағытталды. Бұл келісім ұзақ мерзімді сипатқа ие, оның шарттарына сәйкес, ағылшын компаниясы кем дегенде 9 жыл бойы нарықтық бағамен сомасы 100 миллион долларға дейінгі мөлшерде табиғи уран алып тұрмақ.

Айта кету керек, сұраныс пен өндірістің құлдырауына қарамастан, бүгінде бәрібір Қазақстан уран өндіру көлемі бойынша әлемдік көшбасшы болып табылады. Дәл қазір дүниежүзінде өндірілетін барлық уранның 39,3 пайызы еліміздің еншісінде. Екінші орындағы Канадаға тек 22 пайыз тиесілі. Ал Аустралия 9,9 пайызбен үшінші орынға сырғыды.

Осы «үштік» бүкіл уран өндірісінің 71,2%-ын иеленеді.

«Қазатомөнеркәсіптің» соңғы жарияланған жылдық есебіне жүгінсек, мемлекетімізде үш негізгі уран аймағы отандық жалпы уран өндірісінің 92,7%-ын қамтамасыз етеді. Олардың ішінде бірінші тұғырда Шу-Сарысу аймағы (60,2%), екінші орында — Солтүстікқазақстандық аймақ (17,3%), үшінші орында — Сырдария аймағы (15,2%) орналасқан.

Бұған қоса, Іле аймағы (үлесі – 4,7%), Каспий жағалауы аймағы (1,8 пайыз), Балқаш жағалауы аймағы (0,8 пайыз) бар.

Есепке сәйкес, ұлттық атом компаниясы өзінің еншілес кәсіпорны – «Үлбі металлургиялық зауыты» базасында уранды тазартатын аффинаждық зауыт салуды жоспарлауда. Зауыттың құрылыс-монтаждау жұмыстары 2019 жылдың басына белгіленген. Оның құрылысында канадалық Cameco компаниясының озық технологиялары қолданылатыны айтылды.

Өткен жылдың соңында «Қазатомөнеркәсіп» азиялық Energy Asia (BVI) Limited компаниясының 40,05%-дық акциялар пакетін, сондай-ақ «Хорасан-U» бірлескен кәсіпорындағы 16,02%-дық үлесті Energy Asia Holdings (BVI) Limited компаниясынан сатып алды.

Мәміле нәтижесінде  «Байкен-U» ЖШС, «Қызылқұм» ЖШС  және «Хорасан-U» бірлескен кәсіпорнындағы «Қазатомөнеркәсіптің»еншісі сәйкесінше 52,5%, 50% және 50%-ға жетті.  

Жапондық энергетикалық компаниялар консорциумы 2009 жылы Қазақстанда «Солтүстік Хорасан» уран кенішін іске қосқан болатын. «Күншығыс елі» осылайша, өз атом электр стансалары үшін қажетті энергетикалық отынға қол жеткізбекші болды. Теріскейдегі «Хорасанды» игеруге «Қазатомөнеракәсіп» пен Toshiba корпорациясының Energy Asia (B.V.I.) Limited компаниясы белсене кіріскен болатын.

Алайда ізінше көп жайт өзгерді. 2011 жылдың наурызында жер сілкінісі мен одан кейін басталған қуатты цунами кесірінен Жапонияның «Фукусима-1» АЭС-інде алапат апат болып, ақыры бұл ел атомнан қуат өндіруден бас тартты. Жалпы шығыны 189 миллиард долларға бағаланған «Фукусима» апатының салдарларын жою шаралары қазір де жалғасып жатыр. Сондықтан жапондық компаниялар бұл саладан кетуде. 

Жалпы, Хорасанның барланған қазынасының қоры 80 мың тоннадан асады. Бұл ретте одан өндірілетін уранның үлкен бөлігі – шамамен 2 мың тоннасы Жапонияның атом энергетикасының қажеттіліктерін өтеуге ұзақ жыл тасымалдануға тиіс-тін. Алайда қазір бұл нарық жабық.

Бақыт Көмекбайұлы

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: