/img/tv1.svg
RU KZ
Hang Seng 23 182,08 KASE 2 209,51
FTSE 100 5 415,50 РТС 1 049,88
DOW J 21 056,82 Бидай 551,40
Доллар бағамы шарықтай бере ме?

Доллар бағамы шарықтай бере ме?

Сарапшылар теңге қайта қымбаттамайтынын айтуда.  

19 Наурыз 2020 18:53 1850

Доллар бағамы шарықтай бере ме?

Автор:

Құралай Құдайберген

Апта басынан бері құлдыраған теңге тағы құнсыздануын жалғастырды. Ақша айырбастау пункттерінде 1 доллар – 480 теңге рекордтық көрсеткішке жетті. Ал Қазақстан қор биржасында 19 наурызда өткен кешкі саудада 1 доллар – 448,50 теңгеге тұрақтады. Яғни наурыз айының басынан теңге 17%-ға құлдыраған.

Осы жайттарды ескерген Ұлттық банк Қазақстан қор биржасымен бірлесіп мәлімдеме жасады.

«Өткен тәулікте жаһандық қаржы нарығындағы валютаның құбылуы айтарлықтай артты. Brent маркалы мұнай бағасы барреліне 25 долларға төмендеп, бір тәуліктің ішінде 14%-ға, жыл басынан бері 60%-дан астамға құлдырады. Әлемдік қор және валюта нарықтары құлдырауын жалғастыру үстінде. Ресей рублі бір күннің ішінде 7,3%-ға, ал жылдың басынан бері 30%-ға әлсіреді. Осы жағдайлар бас банк пен қор биржасының шұғыл шешім қабылдауына әсер етті. Ішкі валюта нарығына сыртқы факторлардың тұрақсыздандыру ықпалын шектеу үшін және Қазақстан Республикасының қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етуге жәрдемдесу мақсатында Ұлттық банк «Қазақстан қор биржасы» АҚ-мен бірге 2020 жылдың 19 және 20 наурызында теңге-доллар валюта жұбын Франкфурт аукционы түрінде сату шешімін қабылдады», – деп хабарлады Ұлттық банк.

Қарапайым тілмен айтқанда енді биржадағы сауда-саттық франкфурт аукционы үлгісінде жүргізіледі. Бұл техникалық жағынан теңгенің айтарлықтай ауытқымауына, бағам динамикасын қалыпты ұстап тұруға мүмкіндік береді. Алайда аталған жаңалықтан кейін ақша айырбастау пункттері бірден АҚШ валютасын саудалауды доғарды.

Сарапшылар мұның себебін доллардың ресми бағамы мен халық сатып алатын бағамның әр түрлі болуында деп түсіндірді.

Экономист Қасымхан Қаппаров  доллар бағамы өсуін жалғастыратынын айтады. Сарапшының пікірінше, реттеушінің ұлттық валютаны ұстап тұратын қоры жеткіліксіз. Сондықтан теңгенің тағы да құнсыздануына дайын болуымыз керек.

«Соңғы екі апта Ұлттық банктің шетел валютасымен сақталған қоры жеткіліксіз екенін көрсетті. Нәтижесінде ол теңгеге қолдау білдіре алмай отыр. Сондықтан менің 1 доллар – 500 теңге болады деген болжамым дәл келетіндей. Алдағы 30 күнде мұнай бағасы барреліне 40 доллардан төмен болса, 1 доллар – 600 теңгеге жетуі мүмкін», – дейді сарапшы.

«DAMU Capital Management» ЖШС бас директоры Мұрат Қастаев теңге мен мұнай бағасы көктемнің соңында тұрақтанатынын айтады. Сарапшының болжамы бойынша оған дейін ұлттық валюта долларға шаққанда 440-480 теңге дәлізінде құбылады.

«Ұлттық банк жағдайға араласпайтынын және теңге нарыққа бейімделетінін көсетіп отыр. Бұл қаншалықты рас оны коронавирустың таралуы тоқтап, теңге мен мұнай бағасы тұрақталған кезде бірақ білеміз. Яғни шамамен көктемнің соңына қарай. Болжам жасаудың мәні қалмады. Бағам күнде құбылады. Қазіргі кезде 1 доллар 440-480 арасында өзгереді», – дейді сарапшы.

Осы орайда Алматы кәсіпкерлер палатасының директоры Нариман Әбілшайықов доллармен бірге импорттық тауарлар бағасы көтерілетінін айтады. Себебі еліміз сырттан келетін тауарлар мен шикізатқа тәуелділі.

«2019 жылы Алматы қаласына 13,5 млрд долларға импорттық тауарлар әкелінген. Бұл 2018 жылмен салыстырғанда 4,7%-ға жоғары. Мәселен Алматыға жылына 1 216 тонна ұялы телефон сырттан келеді. Бұл ақшаға шаққанда 608 млн 670 мың доллар. Сонымен қатар 3,3 млн тонн немесе 72 млн 413 мың долларға табиғи газ импортталады. Бұдан бөлек 10 733 тонна дәрі-дәрмек шетелден келеді. Біздің көптеген тауар түрлерін еліміздің ішінде өндіруге дайын емес екеніміз анық», – дейді Нариман Әбілшайықов.

Құралай Құдайберген

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Мұнайдың арзандауы әлеуметтік міндеттемелерден бас тартуға сылтау бола алмайды – Арыстанбеков

Экономикалық саясат институтының директоры, экономика ғылымдарының докторы Қайырбек Арыстанбеков доллардың қымбаттап, мұнайдың арзандауы әлеуметтік міндеттемелерден бас тартуға сылтау бола алмайтынын айтады.   

09 Наурыз 2020 23:23 2086

Мұнайдың арзандауы әлеуметтік міндеттемелерден бас тартуға сылтау бола алмайды – Арыстанбеков

Мұнай бағасының теңге бағамын шайқалтып кетуі әдеттегідей елдің көңілін күпті қылып, ертеңіміз не болады деген сауалдың қара бұлтын қоюлатып жіберді. Inbusiness.kz  жұрт ішінде ең көп тараған 7 сауалды іріктеп,  сарапшыларға қойып көрді. 

1. Мұнайдың бір баррелі  20 долларға дейін түседі деп жатыр. Мұндай жағдайда доллардың біздің валютаға шаққандағы реалды бағамы  900 теңгеден асады деген болжамдар айтыла бастады. Біздің мемлекет, соның ішінде Үкімет пен Ұлттық банк мұндай сценариге қаншалықты дайын деп ойлайсыз?

2. Бұл жолы теңге бағамын мемлекеттік тетіктермен реттеу әрекеттері қолға алына ма? Валюта бағамы алдағы 3 айда қандай дәлізде болады деп ойлайсыз? Осы мерзімде теңге бағамын реттеу мемлекет қазынасы үшін қаншаға түседі?

3. 2020 жыл – көптеген мемлекеттік бағдарламаларды түйіндейтін жыл. Индустриялы-инновациялық дамудың жаңа бесжылдығына өтер тұста мұнай бағасының құбылуы Қазақстанның экономикалық даму жоспарын қанша уақытқа тежейді немесе артқа лақтырып тастайды?

4. Атаулы әлеуметтік көмек, педагогтердің айлығын көтеру, 2022 жылға қарай дәрігерлердің орташа еңбекақысын 500 мың теңгеге жеткізу, зейнетақы реформасы, шағын және микробизнесті салықтан босату, МӘМС бойынша қабылданған жоспарлар не болады?

5. Осы аталған әлеуметтік міндеттемелер мен уәделерді орындау үшін қосымша қаржы қажет болса, қай көздерден алынуы мүмкін?  Неден үнемдеу тиімді? Қай жобалар мен бағдарламаларды шегере тұруға болады деп ойлайсыз? LRT  сияқты жобаларды кері қайырып қою орынды емес пе?

6. Бұл жолғы мұнай бағасының құлдырауын немен түсіндіруге болады? Сіздіңше қанша уақытқа созылуы мүмкін?

7. Бұл дағдарыс мұнайға тәуелді емес секторларға мемлекеттік қолдауды күшейтіп, ұлттық холдинг,  компанияларды жекешелендіруді жылдамдатуы мүмкін бе?

  Қайырбек Арыстанбеков мұнай бағасының төмендегенін қарапайым халық қуана қабылдауы керек деп есептейді. Бұл ойының бірнеше себебі бар көрінеді.

1. «Мұнайдың бір бөшкесі 20 долларға төмендейді, ұлттық валютаның бағамы 900 теңгеге дейін түседі деген болжамдар негізсіз. Менің ойымша, мұнай бағасы қысқа мерзімге ғана 20 долларға түсуі ықтимал. Ал орта мерзімде ондай болмайды деп есептейміз.  Ал Үкімет пен Ұлттық банк ықтималды түрде осындай сценарий болса, оған дайын емес деп ойлаймын. Өйткені мемлекеттің бюджеттік саясаты, мемлекеттің валюталық саясаты, ақша-несие саясаты, барлығы басқа сценариге бағытталған.

2. «Біз мынаны ашық айтып алуымыз керек. Ұлттық банк, яғни, регулятор осыған дейін «Еркін айырбас бағам саясаты жүргізіліп отыр» деп мәлімдеп келді. Шын мәніне келсек, статистика көрсеткендей, регулятор қиын ауытқу болған кезде валюталық интервенция жасағаны байқалып тұр. Өткендегі бір деректер бойынша 85 млн АҚШ доллары интервенцияға жұмсалған. Сондықтан, бізде еркін айырбас саясаты жоқ деуге болады.  Ал жалпы дәліз 380-410 теңгенің ортасында сақталады деп ойлаймын. Таяудағы 3 айда валюта бағамын ұстап тұру үшін мемлекет қазынасынан қанша ақша жұмсалады дегенде біз мынаны түсінуіміз керек. Ұлттық банкте қандай активтер бар? Бірінші, әрине мемлекеттік алтын валюта резеві. Екінші, Ұлттық қордан тиісті валюта активтерін пайдалану көзделген. Яғни, валюта бағамын реттеуге көмектесетін қазынаның екі қайнар көзі бар. Соны пайдалануы мүмкін. Ал тікелей реттеуге келетін болсақ, бұл интервенцияға байланысты. Мысалы 1 доллар 400-420 теңге болып,  күрт төмендеп кетсе, Ұлттық банк жағдайды реттеу үшін валюталық интервенция жасауы ықтимал. Яғни, валюталарды нарыққа сата бастайды. Бұл жерде, әрине қазынаға жүк түседі. Екіншіден, бұл жүк алтын валюта резервіне түседі. Үшіншіден, бұл мұнайдан түсіп жатқан Ұлттық қорға қол салуы өте ықтимал».

3. «Әрине мұнай бағасының бұл жолғы құбылуы осы жоспарларға ықпал етеді. Әлемде индустриялы-инновациялық даму стратегиясы ұлттық валюта бағамына сәйкестендіріледі екен. Өкінішке қарай, бізде ондай сәйкестендіру жоқ. Халықаралық тәжірибеде индустриялы-инновациялық бағдарламаның басты-басты 4 сатысы болады. Бірінші сатысы импортты алмастыруға, екіншісі экспортқа бағытталған.  Дүниежүзінде бағдарламаның бірінші сатысында валюта бағамы өте төмен есеппен алынған. Мысалы, бір доллар 380 теңге емес, 300 доллар болуы керек екен. Мемлекет 1-2 жыл шетелден технологияны алып, ішкі нарықты дамытқасын, экспортқа дайындалады. Осы кезде валюта бағамына өзгеріс енгізілуі керек екен. Яғни, 1 доллар 300 теңге емес, 400 теңге болуға тиіс. Осылайша валюталық бағам саясаты экспортты ынталандыруға бағытталуы керек. Өкінішке қарай, тәуелсіздік жылдары Ұлттық банктің валюта бағамы саясаты мен мемлекеттің индустриялы-иннвалциялық даму стратегиясы арасында осындай сәйкестілік, орындылық, тепе-теңдік сақталмады, еш уақытта болмады. Бұрын болмаған сәйкестік  мынандай жағдайда тіптен болмайды деп ойлаймын».

4. «Бізде бюджеттік шығындар тұрғысынан мемлекеттің 3 функциясы бар. Дәстүрлі функцияға қорғаныс, мемлекеттік аппарат, сот, құқық қорғау органдарына жұмсалатын қаражат көздері жатады. Екінші, әлеуметтік функцияға денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қолдаулар кіреді. Үшінші, заманауи функцияға индустриялы-инновациялық бағдарламаны қаржыландыру, сыртқы қарыздарды өтеу сияқты шығындар кіреді».

5. «Менің ойымша, әлеуметтік шығындарға бұл жолғы мұнай бағасының құлдырауы түбегейлі әрі дереу ықпал ете қоймайды. Өйткені жаңағы 3 функцияны салыстырсақ, бізде дәстрүлі функция бойынша қыруар қаражат көзделген. Ең алдымен соларды қысқарту керек. Бұл – мемлекеттік аппарат, бұл – құқық қорғау органдары, бұл – қорғаныс саласы. Бұдан басқа да қаражат көп жұмсалып жатқан баптар бар. Соларды қысқарту қажет. Екіншіден, мемлекеттің көлемін қысқарту керек. Мемлекеттің көлемі деген, макроэкономикалық тұрғыдан, елдің аумағы немесе халқының саны емес.  Бұл – Ұлттық банк, Үкімет және жергілікті бюджеттердің барлық шығындарының жиынтығы. Соны қысқарту керек.  Егер осындай жауапты бюджеттік саясат жүргізілсе, манағы айтылған әлеуметтік міндеттер, әлеуметтік нысандарды қаржыландыру мәселесі болмайды».

6. «Мұнай бағасының төмендеуі ең алдымен геосаяси факторлармен түсіндіріледі. Екіншіден, мұнай және мұнайға ұқсас тақтатас сияқты өнімдердің нарыққа көп шығарылуына байланысты. Үшінші себебі – энергияның балама көздерінің үлесі артып отыр. Тағы бір қосымша себеп ретінде ОПЕК пен ірі өндірушілер арасындағы түсініспеушілікті де     айтуға болады. Дегенмен, ОПЕК-тің әлемдік мұнай нарығындағы үлес салмағы біздің есептеуіміз бойынша 36-37 пайыз ғана екен. Қалғаны оған мүше емес елдердің үлесіне тиесілі.

Мұнай бағасының түсуі бізге қалай әсер етеді? Жақсы ма, жаман ба дегенге келетін болсақ, мен айтар едім, бұл бізге жақсы. Мұнай бағасының  түскені бізге өте пайдалы. Егер мұнай бағасы түссе, халық Үкіметке, биліктегі басшыларға экономикалық саясаттың сапасына қатысты талап қоя бастайды. Біздің есептеуіміз бойынша, мұнай бағасы 20 доллар болғанда да  жақсы дамыған мемлекеттер бар. Ондай 2000 жылдардың басында бізде де болған. Мұнай бағасы 20 доллар болғанда біз жақсы дамыдық. Бұл жерде мұнай бағасының төмен болуы Үкіметке қатаң шарттар қояды. Яғни экономикалық саясаттың сапасын арттыруға итермелейді. Сондықтан мұнай бағасының төмендегенін қуанып, қуанышпен қарсы алу керек.

7. «Ұлттық холдингтерді, квазимемлекеттік секторды, меніңше, қазір жекешелендіру онша қолайлы емес. Оларды жекешелендіру үшін нарықта еркін ақша айналымы болуы керек. Жеке секторда ақша өте көп емес. Жекешелендірудің басты – мақсаты мемлекеттік секторды азайту ғана емес, сонымен қатар, бюджетке кірістер енгізуі керек.  Ал біздің кәсіпорындарды сатып алатын нақты жеке сектордың ірі  ойыншылары жоқ. Әйтпесе, шетелден тарту керек. Ал  шетелден көп тартсаңыз, бұл экономикалық қауіпсіздікке тәуекелдер туындатады.  Жалпы жекешелендіру керек. Бірақ қазір оның уақыты емес сияқты.

Дайындаған –Есімжан Нақтыбайұлы

Ұлттық қордың активтері екі айда жарты триллион теңгеге төмендеді

Бұл ретте салықтық түсімдер 37,1 %-ға азайды.  

07 Наурыз 2020 12:21 1499

Ұлттық қордың активтері екі айда жарты триллион теңгеге төмендеді

2020 жылдың қаңтар-ақпан айларында Ұлттық қорға түскен түсім 363,2 млрд теңгені құрады, бұл өткен жылдың сәйкес мерзімімен салыстырғанда 37,8%-ға немесе 220,7 млрд теңгеге төмен. Оның ішінде салықтық түсімдер 358,0 млрд теңгені құрап, 2019 жылдың қаңтар-ақпанымен салыстырғанда 37,1%-ға төмендеді. Түсімдердің ағымдағы серпіні сақталған жағдайда, 2020 жылы қордың пайдасына жиынтық салық төлемдері 2 147,8 млрд теңгені құрауы мүмкін. Естеріңізге сала кетейік, 2019 жылы Ұлттық қорға түскен жиынтық салық көлемі 2 837,2 млрд теңгені құрады.

1- кесте. Ұлттық қорға түсетін түсімдер, млрд теңге:

Дереккөз: ҚР ҚМ

Сонымен қатар, салық төлемдерінің барлық түрлері бойынша азайғаны байқалады. Ағымдағы жылдың екі айында КТС бойынша түсімдер көлемі 121,9 млрд теңгені құрады, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 100,9 млрд теңгеге немесе 45,3%-ға төмен. Мұнай секторы ұйымдарының өнімдерін бөлу бойынша түсімдер 43,7%-ға немесе 92,4 млрд теңгеге, 119,0 млрд теңгеге дейін азайды. Ағымдағы жылы ПҚӨС 16,7%-ға төмен, ал ренталық салықтан түскен түсімдер 10,4%-ға кем. Бұл ретте есепті кезеңде мұнай экспортының айтарлықтай төмендеуі байқалған жоқ. Осылайша, 2020 жылдың қаңтар-ақпан айларында Новороссийск портында «Каспий құбыр консорциумы» (КҚК) теңіз терминалы арқылы мұнай тиеу көлемі 10,48 млн тоннаны құрады, бұл 2019 жылдың сәйкес кезеңінің көрсеткішінен 0,2%-ға төмен (10,50 млн тонна). Айта кету керек, КҚК құбыр жүйесіне қазақстандық мұнай экспортының 75%-дан астамы келеді.

Айлар бойынша түсімдерді бөлу кезінде, ағымдағы жылдың қаңтарында Ұлттық қорға түсетін салық түсімдері 2019 жылдың қаңтарымен салыстырғанда 53,3%-ға азайып, 51,0 млрд теңгені құрады, ал ақпан айында түсімдер 33,3%-ға 307,0 млрд теңгеге дейін азайды .

2- Диаграмма. Ұлттық қорға айлар бойынша түсімдер, млрд теңге:  

Дереккөз: ҚР ҚМ

2020 жылдың екі айында 838,1 млрд теңге қор қаражаты пайдаланылды. Оның ішінде, 838,0 млрд теңге республикалық бюджетке кепілдендірілген трансферт түрінде аударылды, ал 140,5 млн теңге қор шығындарын жабуға бағытталды. Осылайша, Ұлттық қордың активтері 2020 жылдың қаңтар-ақпан айларында 474,9 млрд теңгеге, 26 565,6 млрд теңгеге дейін төмендеді. Айта кетейік, "Қазақстан Республикасының Ұлттық қорынан 2020 – 2022 жылдарға арналған кепілдендірілген трансферт туралы" Заңымен Ұлттық қордан 2020 және 2021 жылдары 2,7 трлн теңге мөлшерінде бюджетке кепілдендірілген трансферт қарастырылған, кейін 2022 жылы 2,6 трлн теңгеге дейін төмендейді.

Талдау материалдарын кез келген пайдалануға тек afk.kz дереккөзге гиперсілтеме болғанда ғана жол беріледі afk.kz.

 

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: