DOW J 24 580,91 Hang Seng 24 266,06
FTSE 100 6 045,69 РТС 1 215,69
KASE 2 314,56 Brent 36,55
Қазақстан әкiмшiлiк-аумақтық құрылысын қайта құруы мүмкін

Қазақстан әкiмшiлiк-аумақтық құрылысын қайта құруы мүмкін

Көптеген ауылдық округ жойылғалы тұр. 

14 Мамыр 2020 12:26 1133

Қазақстан әкiмшiлiк-аумақтық құрылысын қайта құруы мүмкін

Автор:

Жанат Ардақ

Сарапшылар да, журналистер де әдетте «өңірлер», «аймақ басшысы» дегенде облысты немесе үш мегаполисті меңзейді. Ал шынында қолданыстағы «Қазақстанның әкiмшiлiк-аумақтық құрылысы туралы» заңына сәйкес еліміздің әкiмшiлiк-аумақтық құрылысының негiзгi буындары, яғни облыс, аудан және ауылдық округ – өңір, аймақ (регион) болып табылады. Бірақ кейінгі кезде осы буындар тым ұсақталып кетті. Оған қарқынды жүрген урбанизация, әсіресе, жастардың қалаға кетуі ықпал етуде.

Ұлттық экономика министрлігінің жаңа бастамасына сәйкес, алда ауылдық округ болып саналуы үшін «оның 2 және одан да көп ауылы болуы, ал халқының жалпы саны 500 адамнан кем болмауға» тиіс.

Бас экономист Руслан Дәленовтің мәліметінше, бүгінде Қазақстандағы 532 ауылдық округ тек 1 ауылдан ғана тұрады. Осыған байланысты әкімшілік-аумақтық бірліктің бұл санаты қайта құрылмақ. Біраз ауылдық округ мәртебесін жоғалтуы мүмкін.

Елу адамы ғана қалса, ондайлар тіпті ауыл атағынан да айырылады, «халқының саны 50 адамнан аз шаруа қожалықтары және өзге де қоныстар жақын маңдағы қаланың не ауылдың құрамына енгiзiледi».

«Облыстағы аудан» деп халқының жалпы саны 300 мың адамнан аспайтын, сондай-ақ аудандық маңызы бар қалалардан, ауылдардан, кенттерден, ауылдық округтерден тұратын аймақ танылады.

«Қаладағы аудандар» – облыстық маңызы бар қалаларда және үш мегаполисте ғана құрылады. Шаһар өз ішінде аудандарға ажыратылуы үшін қала тұрғындарының жалпы саны 400 мың адамнан асуға тиіс. Халқы одан аз қалада аудандар құрыла алмайды. Оның үстіне жаңа ереже бойынша қаладағы әр аудан тұрғындарының саны 200 мың адамнан кем болмауы керек. Яғни, қарапайым арифметикаға жүгінсек, 400 мың адам өмір сүретін қала тек 2 ауданға ғана бөліне алады.

Осындай өзгерістер Үкімет депутаттармен бірге талқылап жатқан және биылғы қыркүйекте Парламентке енгізілетін «ҚР кейбір заңнамалық актілеріне аудандық, қалалық және ауылдық билік деңгейлерінің дербестігі мен жауапкершілігін кеңейту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» жаңа заң жобасында қарастырылған.

Ол Қазақстан Президентiне жаңа өкiлеттiк береді. Енді Мемлекет басшысы қаланы ауылға айналдыру жөнінде шешім қабылдай алады. Қолданыстағы заңнамада ондай өкілеттік болмаған екен.

Құжаттың тағы жаңалығына сәйкес, Үкіметтің резерві секілді «нәубет күніне арналған қор» енді әр ауылда құрылатын болады. «Аудандық маңызы бар қала, ауыл, ауылдық округ әкімінің аппараты резервіне біріншіден, төтенше резерв; екіншіден, шұғыл шығындарға арналған резерв кіреді» деп жазылған заң жобасында. Ол резервке шек-лимит белгіленеді: ондағы қаражат ауыл не қала бюджеті түсімдері көлемінің 10 %-нан аспауға тиіс.

Ұлттық экономика министрлігінің дерегінше, 2019 жылы ауылдық округтердің дербес бюджетінің орташа көлемі 31,7 млн теңгені құрады. Резерв оның 10%-ына тең болса, онда ол қорда 3,2 млн теңге жиналады. Бірақ бұл орташа көрсеткіш. Жалпы, бюджеті 1 млн теңгеден аспайтын ауылдар көп екені мәлім болды, демек, олардың резерві бар-жоғы 100 мың теңге ғана болады.

«Жергілікті маңызы бар міндеттерді жедел шешу үшін түсімдер көлемінің 10%-ынан аспайтын мөлшерде ауылдық округ, ауыл әкімі аппаратының резервін құру ұсынылады. Осы қаражат жергілікті тұрғындардың бастамасы бойынша шұғыл шығындарға, мысалы, төтенше жағдайлардың салдарын жоюға бағытталатын болады», – деді Үкімет басшысы Асқар Мамин Парламентке жолдаған түсініктемесінде.

Рас, алда бұл елді мекендердің түсімі, тиісінше резервінің көлемі де артуы мүмкін.

«Қазір бюджеттің IV деңгейі салық төлемдері мен салықтық емес төлемдердің 6 түрінен құралады. Алайда бұл салықтар мен алымдар ауылдық округтің лайықты әлеуметтік-экономикалық дамуына қажетті шығыстарды толық көлемде өтемейді. Осыған байланысты заң жобасы арқылы бірнеше алым-салықты – бірыңғай жер салығын, жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемді, жер учаскелерін сатудан түсетін түсімдерді, жер учаскелерін жалдау құқығын сатқаны үшін төлемді аудандық деңгейден алып қойып, аудандық маңыздағы қалаларға, ауылдарға, кенттерге, ауылдық округтерге беру көзделіп отыр», – деді Премьер-министр. 

Ауыл-кентте жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жұмсалатын қаражат та аудандық деңгейден тартып алынып, ауылдық округ әкіміне беріледі.

Шерифтер әмірін жүргізетін Америкадағыдай бізде де жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту мақсатында 2018 жылы ауылдық округ әкімдеріне жергілікті бюджетті еш тендер өткізусіз-ақ шығындауға мүмкіндік берілді. Тек бір талап бар, яғни сатып алынатын заттың не қызметтің құны 3000 АЕК-тен (2020 жылы 8 млн 334 мың теңгеден) аспауға тиіс. Бірақ бұл норма 2021 жылғы 1 қаңтарда жойылады.

Асқар Мамин жаңа заң жобасы арқылы ауылдық округ әкімдері аппараттары үшін бір көзден сатып алуға рұқсат беретін осы норманың әрекет ету мерзімі 2025 жылға дейін ұзартылатынын жеткізді.

Өткен жылы билік транзиті жүргенде халық Қазақстанда Президенттен кейінгі екінші ірі тұлға Сенат төрағасы екеніне қанықты. Ал ауыл-аймақта әкімнен кейінгі «екінші» тұлға кім екені заң жүзінде белгісіз болып келді. Жұрт бейресми түрде ол мәртебені әкімнің орынбасарына беріп қойған. Алайда бұл тәжірибе өзгеретінге ұқсайды. Аталған заң қабылданып, өмірге енсе, өңірлерде мәслихат хатшысы күш алады.

Осы мақсатта қазіргі «мәслихат сессиясының төрағасы» деген лауазым жойылады да, оның барлық өкілеті мәслихат хатшысына беріледі деп жоспарлануда. Түсіндіре кетсек, мәслихат сессиясының төрағасы – мәслихат депутаттарының арасынан сайланатын, мәслихаттың кезекті сессиясында ұйымдастырушылық-билік ету функцияларын жүзеге асыратын лауазымды адам. Оның болуы мәслихатты басқаратын хатшынның бедел-ажарын төмендетіп келді. Енді тек мәслихат депутаттары мен хатшы ғана қалмақ.

Жергілікті «парламенттер» жылына кемінде 4 рет отырысқа жиналатыны мәлім. Заң жобасы бойынша мәслихаттың кезектi сессиясын бұрынғыдай сессия төрағасы емес, мәслихат хатшысы шақырып, өзі жүргізетін болады. Басқаша айтқанда, толыққанды спикерге айналады.

Мәслихат хатшысы шақырса, сол қала не ауылдық округтегі кез келген шенеунік немесе ұйым басшысы мәслихат сессиясына келіп, депутаттарды алаңдатқан мәселе бойынша есеп-ақпарат ұсынуға міндетті болады, одан бас тарта алмайды.

Сенат депутаты Төлеубек Мұқашев елордадағы Парламент секілді, мәслихаттар – өңірлердегі жоғарғы өкілді орган екенін айтады.  

«Демек, мәслихат хатшылары да өңірде іс жүзінде әкімнен кейінгі екінші тұлға болуы тиіс. Бұл үшін олардың мәртебесін көтеру керек. Біріншіден, оларға төраға ретінде мәслихат сессиясының отырыстарын жүргізу құқығы берілуі керек. Екіншіден, облыстық мәслихат хатшысының мәртебесі облыс әкімінің бірінші орынбасары деңгейіне дейін арттырылуы қажет. Сонда оның алатын жалақысы да, оны материалдық-техникалық жабдықтау жағы да облыс әкімінің 1-орынбасарына жасалатын игіліктермен теңеседі», – деді сенатор.

Депутаттар ұсынысын Ұлттық экономика министрлігі пысықтап жатыр.

Жанат Ардақ

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Ішінде дәретханасы жоқ үйлер заңдастырылмай жатыр

Қазақ ауылдарында ауқымды проблема туындады.  

11 Желтоқсан 2019 17:04 4469

Ішінде дәретханасы жоқ үйлер заңдастырылмай жатыр

Бұған қарапайым халық та, кәсіпкерлер де қарсы. Өйткені ауылдық елдімекендерде әр жерде шашырай орналасқан жеке үйлерге кәріз секілді инженерлік желілерді тарту қиын әрі ол өзін-өзі ақтамайды.

Білім беру саласына маманданған ұйым басшысы Нұрланбек Болысбек ауылда тұрғын үйлердің біразы рұқсат беру құжаттарынсыз тұрғызылғанын айтады.

Тіпті құжаттары барларының өзі заң бұзушы болып танылуы мүмкін. Себебі заң бойынша сәулет-құрылыс органынан алдын ала рұқсат алмай, үй ішін қайта бөлуге тыйым салынған. Оған барғандардың барлығына жүздеген мың теңгеге дейін жететін үлкен айыппұл салынады. Оны төлейтіндей, бұқара бай емес, кедей.

Қалалықтарға қарағанда, ауылдықтар әбжіл, жағдайға тез бейімделгіш. Ұл үйленсе, бас көбейсе, қабырғалар құлатылып, бөлмелер қайта құрылады, болмаса, үйге іргелес жаңа орынжай салынады.

Заңға бағынатын азамат ретінде ауыл тұрғындары жаңадан тұрғызылған үйін заңдастырайын десе, оның эскиздік жобасын қабылдаудан жауапты мемлекеттік органдар бас тартып жатыр. Олар дәретхана үйі ішінде болуын талап ететін көрінеді.     

«Адамдар заңдастырғысы келеді, бірақ бюрократияға кезігіп, сергелдеңге түседі. Мысалы, тұрғындар тұрғын үй құрылысының эскиздік жобасын бекітуге тапсырады. Бұған дейін олар «Инженерлік және коммуналдық қамтамасыз ету көздеріне қосылу бойынша техникалық шарт жасаусыз тұрғын үй құрылысын жобалау жөніндегі сәулет-жобалау тапсырмасын» алған. Соған қарамастан, жұртшылықтың эксизін бекітуден бас тартылуда. Шенділер эскиз жобасында инженерлік желілер жоқтығын алға тартады. Тұрмыс деңгейінің төмен болуына байланысты ауыл тұрғындарының үйінде дәретхана болмайтыныны баршаға мәлім», – дейді Нұрланбек Болысбекұлы.

Ол жауапты мемлекеттік органға жүгініп, қолданыстағы нормативтік-құқықтық актілерге өзгерістер енгізуді ұсыныпты.

«Инженерлік желісі жоқ деп, архитектура бөлімі тұрғын үй эскизін бекітуден бас тартпауы керек. Ауыл үйінде барлығы желіге байланбай, автономды жұмыс жасайды ғой. Пеш жеке жағылады, дәретхана далада орналасады. Су көшедегі колонкадан алынады не арбамен тасылады», – дейді кәсіпкер.  

Осыған ұқсас сұрақтар әкімдерге де қойылуда. Мысалы, Жамбыл облысының әкімі Асқар Мырзахметовтың блогында Тимур есімді азамат инженерлік желінің жоқтығы негізінде эскизді бекітпей жатқанына шағымданады.

Оған жауабында аймақ басшысы «Құрылыс саласындағы құрылыс салуды ұйымдастыру және рұқсат беру рәсімдерінен өту қағидаларына» сілтеме жасайды және егер эскиздік жоба нысанның мақсатына, негізгі параметрлеріне, орналасуына қойылатын талаптар кешенінен ауытқыса, ол бекітуден бас тартуға негіз болатынын ескертті.

Осы сауалдарға орай өз блогында Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрі Бейбіт Атамқұлов түсініктеме беріп өтті. Оның айтуынша, ауылда биіктігі 2 қабаттан аспайтын жеке тұрғын үйлер мен уақытша шаруашылық-тұрмыстық орынжайларды салу кезінде құрылыс жобасын жобалау және сараптама жүргізу талап етілмейді.

Сондай-ақ сәулет-құрылыс секілді қадағалаушы органды хабардар етудің де керегі жоқ. Инженерлік инфрақұрылымға қосылу жөніндегі техникалық шарттар тек соған қажеттілік болса ғана сұралады.

Бірақ эскизге келісім беру қазір жергілікті атқарушы билік құзырына берілген. Демек жергілікті шарттарға сай, себебін түсіндіре отырып олар бас тарта алады.

Министр азаматтарға жергілікті атқарушы органның бас тарту туралы келісіміне келіспесе, Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттікке шағымдануға немесе сотқа жүгінуге кеңес береді.

Жалпы, сарапшылар қазіргі кезде елімізде дәретхана мәселесі көкейкесті екенін айтады. Жақында бір топ бизнесмен «Қазақстанда дәретхана жүйесін дамыту бағдарламасын» әзірлеп, билік назарына ұсынған. Онда елімізде 10 мыңнан астам дәретхана жетіспейтіні айтылады. Олардың біразы қазір бар, бірақ іші «ит байласа тұрғысыз», санитарлық талаптарға жауап бермейді.

Мысалы, Жамбыл облысында 446 мектеп бар, соның 290-ына жуығында дәретхана далада орналасқан және есігі жабылмайтын, бетон еденде тесілген бірнеше тесік түрінде болып келеді. Бұл әрине, дамыған елдердің ең озықтары қатарына ұмтылған елге ұят.

Тұтастай алғанда, еліміз бойынша 5 мыңнан астам мектеп дәретханасы жаңадан тұрғызуды және реконструкциялауды талап етеді. Бизнесмендер есептеуінше, 10 мыңдай заманауи үлгідегі әжетті өтеу орнын салу үшін шамамен 500 млн доллар немесе 193 млрд теңгедей қажет екен.

Кәсіпкер Марғұлан Сейсембай елде бұл мәселені шешу үшін мемлекеттік-жекешелік әріптестік тетігін қолдану керек деп есептейді.

«Оларды мемлекет сатып алып, орнатуы, ал ары қарай жеке фирмалар қызмет көрсетіп, сол үшін ай сайын мемлекеттен төлем алып отыруы керек. Оның сынып қалмауы, таза күйде болуы, күзетілуі, жөнделуі және басқасы жеке компанияның мойнында болады. Бұл ауылда көптеген қосымша жұмыс орындарын ашады. Сондай-ақ индустрия түзіледі: туалеттік модулдер жасау Қазақстанның өзінде жолға қойылады. Әйтпесе, Қазақстан туризмді дамытуға, мемлекет беделін көтеруге қыруар қаржы жұмсауда. Шетелдіктер бізде қарапайым санитарлық-гигиеналық жағдайлар да жасалмағанын көріп, түңіледі», – дейді Марғұлан Сейсембай.

Жанат Ардақ

Қостанай облысы қайта құрылымданады

Бұл Қостанай өңірінің әкімі мен облыстық мәслихаттың бірлескен қаулысымен және шешімімен рәсімделуде.

15 Қыркүйек 2019 14:17 1596

Қостанай облысы қайта құрылымданады

«Қостанай облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы» деп аталатын аталған құжатта кейбір ауылдардың таратылатыны айтылған.

«1993 жылғы 8 желтоқсандағы «Қазақстанның әкімшілік-аумақтық құрылысы туралы» заңының 11-бабының 3-ші тармақшасына сәйкес және аудандық өкілді және атқарушы органдарының пікірін ескере отырып, Қостанай облысының әкімдігі қаулы етеді және Қостанай облыстық мәслихаты шешім қабылдады: біріншіден, тұрғындарының саны 50 адамнан кем елді мекендер таратылсын», – делінген онда.

Жабылатын ауылдар бұл жолғы тізіміне Қостанай ауданы Владимиров ауылдық округінің «Янушевка» ауылы; Денисов ауданы Тельман ауылдық округінің «Шыбынды» ауылы; Әулиекөл ауданы Құсмұрын кентінің «Киров» ауылы кіреді.

Екіншіден, тарих тұңғиығына түпкілікті кеткелі тұрған ауылдардың тұрғындары Владимиров ауылдық округінің «Владимировка» ауылына, Тельман ауылдық округінің «Антоновка» аулына және Әулиекөл ауданының «Құсмұрын» кентіне көшіріледі деп күтілуде.

Үшіншіден, бір топ елді мекен қайта құрылады. Атап айтқанда, қазіргі «Целинный» ауылдық округі – Қарасу ауданының «Целинное» ауылы және «Прогресс» ауылы болып жеке-жеке отау құруға тиіс.

«Новоселов» ауылдық округі орнына Қарасу ауданының «Новоселовка» ауылы және «Құндұзда» ауылы пайда болмақ.

«Восток» ауылдық округіне қатысты елең еткізерлік шешім қабылданды: ол Қарасу ауданының «Восток» ауылына, «Жұмағұл» ауылына, «Майское» ауылына және «Тімтуір» ауылына бөлінеді.

«Железнодорожный» ауылдық округінің де тағдыры да соған ұқсас болатынға ұқсайды: ол Қарасу ауданының «Железнодорожное», «Теректі», «Жекекөл», «Братское» және «Күлеңсай» ауылдары болып қайта құрылады.

Төртіншіден, бір топ ауыл басқа әкімдіктердің қарауына ауыстырылып, бағыныстылығы өзгертілмек. Соның ішінде «Целинное» және «Прогресс» ауылы – Қарасу ауданының Шолақашы ауылдық округінің құрамына енгізіледі.

«Новоселовка» ауылы және «Құндұзда» ауылы Қарасу ауданының «Ильичев» ауылдық округінің құрамына кіреді.

«Евгенов» ауылы Бейімбет Майлин ауданының «Павлов» ауылдық округінің құрамына, ал «Мақсұт» ауылы дәл осы ауданның «Белинский» ауылдық округінің құрамына қосылады.

«Қосағал» және «Қ.Тұрғымбаев» ауылдарының тізгіндері Әулиекөл ауданының «Диев» ауылдық округіне беріледі.

Бесіншіден, Қостанай обылысында жаңа ауылдық округтер ашылады деп жоспарлануда. Мәселен, «Жамбыл» және «Павловское» ауылдарынан тұратын «Жамбыл» ауылдық округі түзілуге тиіс.

Құрамында «Қарасу», «Восток», «Жұмағұл», «Майское» және «Тімтуір» ауылдары бар «Қарасу ауылдық округі» рәсімделмек.

Сондай-ақ, «Октябрьское», «Железнодорожное», «Теректі», «Жекекөл», «Братское» және «Күлеңсай» ауылдары кіретін «Октябрь» ауылдық округі құрылады. Бұлардың барлығы Қарасу ауданына қарайды.

Бұдан бөлек, Жангелдин ауданында «Милiсай» және «Шилi» ауылдары бар «Шилi» ауылдық округі қалыптасады.

Қостанай облысының әкімі аппаратының басшысы Арман Әбеновтың мәліметінше, бұл құжаттарға барлық қажетті рұқсаттар алынған. Әкімшілік-аумақтық бірлікті өзгертуге бағытталған жобаның қабылдануы «теріс әлеуметтік-экономикалық немесе құқықтық салдарларға әкеліп соқпайды».

Қостанай облысы әкімінің орынбасары Ерлан Спановтың мәліметінше, 2019 жыл соңына дейін Қостанай өңірінің өне бойында 54 ауылдық округ оңтайландырылады, тағы 25 шағын ауыл таратылады. Оның түсіндіруінше, елді мекендердің саны бәрібір көп азаймайды, тек әкімдіктер саны кемуі үшін ауылдық округтер қатары сирейді.

Басқаша айтқанда, ауылдықтарға әкімдіктен қажетті қағаздар, рұқсаттар алу үшін басқа ауылдарға баруға тура келмек.

Сарапшылардың айтуынша, осы тәрізді қайта құрылымдау жалғыз Қостанай емес, барлық облыстарды күтіп тұр. Себебі, 2020 жылғы 1 қаңтардан бастап, Қазақстан 4-ші, яғни ауылдық бюджет деңгейіне жаппай көшеді. Нәтижесінде, ауыл әкімдіктері өз беттерінше 5 салық пен 2 төлем түрін жинауға кірісулері тиіс.

Бұл реформа ауыл әкімінің мысалға, жарнама салығын, әкімдік құзырындағы ғимараттар мен орынжайларды жалға беру ақысын жинауын, жиналған ақшаларды ұтымды жұмсауын, бухгалтерлік есепті жүргізуін, тендерлер өткізуін қарастырады. 

Бұл үшін білікті мамандар, компьютерлер, жылдамдығы 514 кбит/секундтан жоғары болатын кеңжолақты интернет керек. Ал бұл шарттар ауылдардың көбінде жоқ. Демек, билік мәселені ауылды жаппай қайта құрылымдау арқылы шешуге ұйғарғанға ұқсайды.

Қазір Қостанай облысында 45 ауылдық округ қана дербес бюджетін іске қоса алған. Бірақ осы пилоттық округтердің өзінде 27 маман жетіспейді.

«Бірінші кезекте сауатты бухгалтерлерді іздеу керек. Оларсыз жаңа бюджет бойынша жұмыс жасау мүлдем мүмкін емес. Жалпы алғанда, Қостанай өңірінде 239 ауылдық әкімшілік-аумақтық бірлік бар. Әкімдігі бар 38 ауылда 500-ден аз тұрғын тұруда. Яғни, халқы аз болса да, өз әкімі, оның аппараты және сәйкесінше, әкімдіктің ғимараты мен көлігі бар. Біз ауылдарға талдау жүргіздік, оның қорытындысы бойынша 54 ауылдық округті оптимизациялау ұсынылуда. Жыл соңына дейін 50-ден аз тұрғыны бар 27 шағын ауылдың 25-і жойылады. Тек «Тавриченка» және «Күнтимес» ауылдары қалады. Өйткені олардың халқының көбею перспективасы бар», – дейді Ерлан Спанов.

Ол әкімдіктер жабылғанымен, қолданыстағы мектептер, фельдшерлік бекеттер, басқа да әлеуметтік нысандарға тиіспейтіндеріне сендіреді. Бірақ қаншаға дейін қалатыны белгісіз.

Жергілікті билік мұндай «оңтайландырудың» оң үлгісі ретінде тек Қойбағар және Амангелді ауылдарының бір округке бірігуін ғана алға тартады. Өз әкімдігінің жабылуы салдарынан ауыл тұрғындары қазір 7 шақырымға қатынауға мәжбүр болуда. Осы ауылдар орналасқан Қарасу ауданының әкімі Виктор Ионенконың айтуынша, әлгі оңтайландырудан мемлекет тек 7,3 миллион теңге үнемдепті. Оның ішінде шамамен 5 миллион теңге әкім мен оның аппараты қызметкерлерінің жалақысынан үнемделген. 

Ең белсенді реформа да осы Қарасу ауданын қамтуда: онда азайтулар аяқталған соң, ауылдар саны екі есеге – 12-ден 6-ға дейін кемімек. Жыл соңына дейін «оптимизация» облыстағы барлық аудандарда жүргізілетіні баяндалды.

Жанат Ардақ

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: