/img/1920х100.png
/img/tv1.svg
RU KZ
DOW J 24 580,91 Hang Seng 24 266,06
FTSE 100 6 045,69 РТС 1 215,69
KASE 2 400,36 Brent 36,55
Қазақстан қолдамайды

Қазақстан қолдамайды

ЕАЭО аумағында квази, прокси валюталарға жол берілмеуге тиіс.

16:02 19 Желтоқсан 2018 2650

Қазақстан қолдамайды

Автор:

Қанат Махамбет

Қазақстан Ресей ұлттық төлем кеңесінің доллардан біртіндеп бас тарту үшін Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) елдеріне электронды валюта енгізу  қажет деген бастамасын қолдамайды.

Ұлттық экономика министрі Тимур Сүлейменовтің сөзінше, бұл Ресей Федерациясы үкіметінің емес, ұлттық төлем кеңесі деңгейінде талқыланып жатқан мәселе. Яғни ресми мәлімделмеген бастама. Мұндай ұсынысты Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығы да ұсына алады.

«ЕАЭО аумағында қолданысқа бірыңғай электронды валютаның енгізілуін қолдамаймыз. Ұлттық валюта – егемендігіміздің символы. Ол әнұран, ту,  елтаңба секілді. Сондықтан біз оны сақтап, дамытуымыз керек. Осыған орай қандай да бір квази, прокси валюталарға жол бермеуге тиіспіз», – деді Тимур Сүлейменов.

Ресей ұлттық төлем кеңесі жаңа валютаны Ресей, Армения, Беларусь, Қырғызстан және Қазақстан арасындағы сауда операцияларында электронды түрде қолдануды ұсынды. Мұндағылардың мәлімдеуінше, электронды валюта санкция қаупі төнген кезде есеп айырысуды жеңілдетеді.

Айта кетейік, трансшекаралық алыс-беріс барысында қолданылатын жаңа валютаның бағамы ЕАЭО елдері ұлттық валюталарының өзара қатынасына тәуелді болады-мыс.

РФ қаржы министрінің орынбасары Алексей Моисеевтің мәлімдеуінше, ЕАЭО елдеріне электронды валюта енгізу бастамасын қазірдің өзінде қолдап отырған бірнеше қаржы ұйымдары бар.

«Еуразиялық экономикалық одаққа ортақ болуы мүмкін жаңа валюта одаққа мүше елдерді доллардан бас тартқызуды көздейді. Электронды валюта еуроның пайда болуына түрткі болған Еуропадағы ЭКЮ сияқты болады. ЕАЭО-ның ақша бірлігі дәстүрлі фиат ақшаға айналмайды, клирингтік операцияларға ғана қолданылады», – деді Алексей Моисеев.

РФ қаржы министрі орынбасарының осылай деуі заңдылық, себебі бұл жерде  Ресейдің мүддесі жатыр.

Осы мәселеге қатысты экономист Мақсат Халық Abctv.kz тілшісімен ой бөлісті. Оның пікірінше, біріншіден, ЕАЭО аумағында электронды валюта қолдану ісі бүгін, ертең жүзеге аспайды. Екіншіден, одақ мүшесі ретінде Қазақстан бұған келісім бермейді.

«Қолданысқа электронды валюта енсе, ізінше ЕАЭО-ға ортақ валюта шығару мәселесі туады. Бұл ұлттық валютамыз – төл теңгемізге қауіп төндіреді. Әлемде Электронды валюта, ортақ валюта қолданыста бар нәрсе. Алайда ЕАЭО-ға мүше мемлекет ретінде бұл Қазақстанға қажет емес. Себебі ол біздің мүддеміз үшін жұмыс істемейді»,– деді Мақсат Халық. Ал экономист Рахым Ошақбаев БАҚ-қа берген сұхбаттарының бірінде бірыңғай валюта Қазақстан үшін жат нәрсе екенін айтты.

Оның ойынша, Қазақстан үшін ЕАЭО саяси емес, экономикалық одақ. Біз АҚШ, Қытай және Еуропа елдерімен де алыс-беріс жасаймыз. ЕАЭО мүшесіміз деп біздің ел Ресейдің айдағанына жүруге немесе әріптес елдермен арадағы экономикалық байланыстан бас тарта алмайды», – деді Рахым Ошақбаев.

Қанат Махамбет

ЕАЭО-ның жаңа стратегиясы латын әліпбиіне көшуімізді тежеуі мүмкін

Сарапшы Еуразиялық экономикалық одақтың 2025 жылға дейінгі интеграциялық даму стратегиясы КСРО-ны қалпына келтірудің кезекті қадамы деп отыр.

23 Мамыр 2020 12:10 6400

ЕАЭО-ның жаңа стратегиясы латын әліпбиіне көшуімізді тежеуі мүмкін

Фото: akorda.kz

Экономикалық одақ па, әлде экспансиялық одақ па?

Кедендік одақ, Бірыңғай экономикалық кеңістік, Еуразиялық экономикалық одақ... Келесі аялдама қандай? Экономикалық одақ деп жүргеніміз экспансиялық одақ емес пе? Жұрттың көкейінде Ресейдің маңайына топтасудың салдарына қатысты осындай күпті сұрақ бар. Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің кезекті отырысы осы күдікті тіптен қоюлата түсті. Қазақстан тарабына әуел баста Нұрсұлтан Назарбаев, Александр Лукашенко және Владимир Путин үштігі қол қойған ЕАЭО құру шартына 25 түзету енгізу туралы бастама ұнамай отыр. Әсіресе Еуразиялық экономикалық комиссия өкілдерінің қызмет көрсету саудасындағы үшінші тараптармен келіссөздерге одаққа мүше елдердің атынан қатысуын және екіжақты келісімдерге бақылаушы ретінде килігуін көздейтін түзету Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың көңіліне қонбайтыны мәлім болды. Жаңа стратегия қабылданса, аталмыш комиссия одаққа мүше елдердің білім беру, ғылым, медицина саласына да килігіп, ұлттық мүддені ортақ нұсқаулардың тар шеңберінде тұншықтыруы мүмкін.

Білім мен ғылымдағы интегарция дегенде ең бірінші ойға латын графикасы келеді. Қазақ тілінің төл заңдылықтарына орасан зардап әкелген кирилл қарпінің орнына түгел түркі баласына ортақ латын әліпбиін енгізу жобасы логикалық шыңына жеткен тұста білім мен ғылымда бірыңғай кеңістік орнатсақ деген ұсыныстың айтылуы расымен алаңдатады. Бұл ұсыныстың артынан бірыңғай әліпби қолдану ұсынысы қылаң бермесіне кім кепіл?

Медициналық қауіпсіздік – мемлекеттілік кепілі

Ал медицинадағы интеграция қарапайым халықтың тұрмысында қалай көрініс табуы мүмкін? Онсыз да ұңғыл-шұңғылы көп фармацевтика саласындағы сапалы дәрілердің қолжетімділігін «бірыңғай кеңістік» тәртібі тіпті қиындатып жіберуі ықтимал. Уәжіміз түсінікті болу үшін адал бәсекені ысырып қойып, әкімшілік ресурстар арқылы бизнес дөңгелентудің «жарқын үлгісіне» айналған «Азия Авто» кәсіпорнының жұмыс стилін мысал етіп көрейік. Қазақстан әлеуметтік саясатқа басымдық берген мемлекет екенін ескерсек, интеграцияның жаңа стратегиясы қабылданса, жыл сайын миллиардтап қаржы бөлінетін медицина мен білім-ғылымның да өз Балушкиндері мен Мәндиевтері пайда болуы оп-оңай шаруа. Алманның «мерседесі» мен жапонның «тойотасын» халықаралық нарықтағы бағаға тізгіндесем деген армандарды бірыңғай экономикалық кеңістік желеуімен бұғаулап келе жатқан дөрекі лобби енді  дертіне дауа іздеген отандастарымызды еуропалық сапалы дәрі-дәрмектен де қағуы мүмкін.

 COVID-19 пандемиясы жаһандану дәуірінде медициналық қауіпсіздіктің қорғаныспен тікелей байланысты салаға айналғанын көрсетіп берді. Бұл дертке қатысты Беларусь пен Ресейдің ұстанымы Қазақстанмен мүлдем сәйкес болмағанын көрдік. Осындай ұстанымдағы елдермен бірыңғай медициналық кеңістік құру Қазақстанға қаншалықты тиімді әрі қауіпсіз?

Осы аптада Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінде ЕАЭО-ның онлайн алқа мәжілісі өткен болатын. Жиында Ресей тарабы Қазақстанды шаруаларға шетелдік техника үшін субсидияны интеграция талабына қайшы төлеп отыр деп сөкті. Қазақстан ет одағының төрағасы Мақсұт Бақтыбаевтың айтуынша,  Ауыл шаруашылығы министрлігі шетелден әкелген техниканың қай елде шығарылғанына қарамастан, шаруаға құнының 25 пайызын өтеп береді. Осы тұс ресейлік шенділерге ұнамайтын болып шықты. Одақтастарымыз ЕАЭО аясындағы бірыңғай кеңістікті желеу етіп, шетелдік техникаға берілетін субсидия пайызбен емес, нақты сомамен төленуі керек деген нұсқау айтты. Яғни, Ресейдің совет заманындағы технологиямен құрастырылған комбайнына да, одан өнімділігі 3-4 есе жоғары еуропалық немесе америкалық комбайнға да шартты түрде 10 млн теңге субсидия төленуі керек-мыс. Интеграциялық дамудың 2025 жылға дейінгі стратегиясы қазіргі күйінде қабылданса, дәл осындай ұр да жық ұсыныстар мен тепсінген талаптар білім мен ғылымның, медицинаның мамандарына да айтылуы заңдылық болмақ.

Одақты тірілткен – Ақмола

Экономика ғылымдарының кандидаты, профессор Жангелді Шымшықов Ақмоладан бастау алған Еуразиялық интеграция идеясы Нұр-Сұлтанда тұншықтырылуға тиіс деп санайды.

«КСРО ыдыраған кезде орталықтан басқарылып келген экономика күйреп, тұтыну мен өндіріс балансы бұзылды. Осы кезде бұрынғы экономикалық байланысты қалпына келтіру керек деген идея пайда болған еді. Барлық бәле қазіргі астанада басталған болатын. Ақмола мен Екатеринбург бауырлас қалалар болды да, сол кездегі қалалық мәлихат хатшысының орынбасары Тұрсын Хамитов бастаған депутаттардың аузымен Екатеринбург зауыттары мен Ақмола кәсіпорындарын интеграцияда дамыту туралы ұсыныс көтерілді. Ол кезде мұндағы депутаттардың бәрі орыс немесе орыстілді болатын. Кейін ол идеяны біздің үлкен билік іліп әкетіп, 1991 жылы Мәскеуде Нұрсұлтан Назарбаев Еуразиялық экономикалық одақ құру керек деген идея айтты», – деп еске алады экономист.

Сарапшы Қасым-Жомарт Тоқаевтың соңғы отырыста интеграцияның бағытын айқындауда келісіп пішетін тонды сырттан піше салуды қою керек деген сөзі де бекер айтылмаған деп ойлайды.

«Еуразиялық одақ құрылған кезде заң жобаларын түгелдей Ресей жасады. Сол кезде мәселе көтерген болатынбыз. Неге біз араласпаймыз? Неге біздегі ғылыми-зерттеу институттарына бөліп бермейді деген сұрақ қойдық. Соның салдарынан одақ құрылымына қатысты заңдардың көпшілігін біз білмейміз деп айтуға болады. Көбінің астарында не жатқаны түсініксіз. Қасым-Жомарт Тоқаевтың мәлімдемесі кешеуілдеп айтылғанымен, өте орынды және ойымыздан шығып отыр», – дейді ол.

Еуразия экономикалық одақтың боданынан құтыламыз десек, әуелі демографияны көтеру қажет. Ғалым мұның себебін былай түсіндірді.

«Ресей экономикамызды өзіне тәуелді қылғанын қанағат тұтпай отыр. Енді білім мен ғылымды да тәуелді қылмақшы. Латын әліпбиіне қатысты 4-5 жыл бұрын керемет ақпараттық шабуыл жасағанын көп адамдар ұмытып та қалды.   Біздің уыстан шығып бара жатқанымыз – демографияны көтергеніміз. Қазақ барлық жағынан керемет халық. Бір ғана кемшілігі – аздығы. Соны қарапайым халық түсіне алды. Оның үстіне астана іргесіндегі Ситерлер отбасындағы қайғылы өрт Үкіметті де әлеуметтік саясатын демографиямен ұштастыруға мәжбүр етті. Бүгінгі амал-айланың бәрі КСРО-ны қалпына келтірудің қадамдары ғана. Одан құтылу үшін экономикалық одақтан бас тарту керек. Оған ресми деңгейде ешқандай кедергі жоқ. Бірақ кедергі жең ұшынан жалғасқан қолдар арқылы жасалуы мүмкін. Халықтың үлесі 67 пайызға жетті. Бір жағынан, орыс азаматтары көп. Екінші жағынан, орыстанып кеткен тілі шұбар қандастарымыз да аз емес. 10 млн қазақ бар десек, соның жартысы қит етсе Ресейдің сойылын соғып отыр. Біз үшін олар әзірге «бесінші колонна». Оны ыдырату үшін жат тілді қандастарымыздың бетін бері қаратып, Жаңаөзен оқиғасынан кейін тоқтап қалған «Нұрлы көшті» жалғастыру керек. Мәңгүрттікті жою оңай емес. Сондықтан болашағымыз соншалықты айқын, жарқын деп айта алмаймын», – дейді Жангелді Шымшықов. 

Сауда теңсіздігі жұмыссыздықты өршітуде

ЕАЭО аясындағы келіссөздер мен заңнамалық процестерге отандық сарапшылардың тартылмауы ұлттық мүддеге қайшы шешімдердің оп-оңай қабылданып кетуіне себепкер. Бұл ойды Экономикалық саясат институтының директоры, экономика ғылымдарының докторы Қайырбек Арыстанбеков айтты.

«Интеграциялық дамудың 2025 жылға дейінгі стратегиясын әзірлеуге, талқылауға, сараптауға біз тартылған жоқыз. Ешкімді шақырған да жоқ. Министрліктер  өздері қатысады. Біздің Үкімет жабық клуб сияқты болып кетті ғой. Өздері қатысып, өздері шешеді», – дейді сарапшы.

Экономист Қазақстан Президентінің жаңа стратегияға қатысты қарсылығын ауызша айтқанымен, құжат қабылданып қойған болуы мүмкін екенін де жоққа шығармайды.

«Еуразиялық экономикалық комиссияның алқа төрағасы Михаил Мясникович стратегия мақұлданды деп отыр. Сондықтан Қазақстан тарабының ескертпесі ауызша ғана айтылған болуы мүмкін. Ал құжат заңды түрде бекітілген болуы да ықтимал. Сондықтан, бұл мәселені тағы да зерделеу керек. Қ.Тоқаевтың ұлттық экономикалық мүддені барынша ескеруі, оған ерекше назар аударуы өте дұрыс. Қолдаймыз. Онсыз болмайды», – деген ғалым бұдан былай одақ аясындағы маңызды шешімдердің бәрі халықтың талқысынан өтіп отыруы керек деген ұстанымын айтты.

«Еуразиялық экономикалық одақ құрылғанда жасалған негізгі шартқа 25 өзгеріс енгізіледі. Бұл түзетулер тәуелсіздікке, ұлттық мүддемізге қайшы келмей ме, экономикалық мүддемізді аяқасты етпей ме деген сұрақ туындайды. Бұл өте ойландыратын сұрақ. Зерделеуді қажет етеді. Қуырдақтың көкесі осы жерде жатыр деп ойлаймын. Осы өзгерістерді енгізу процесін бәрімізге мұқият қарау керек болады. Оны Үкімет өзі шешпеуі керек. Сарапшылар бір жағынан, халық бір жағынан қатысуы керек», – дейді Қайырбек Арыстанбеков.

Жұмыссыздық салдарынан туындайтын әлеуметтік кикілжіңдердің жиілеуінде де ЕАЭО-ның үлесі бар. Сырт көзге біліне бермейтін бұл келеңсіздікті сарапшы мынадай деректермен түсіндіреді.

«Елбасы ЕАЭО туралы сөз болғанда сыртқы сауда айналымын алға тартатын. Ал ұлттық қауіпсіздік пен экономикалық қауіпсіздік безбенге түскенде сауда айналымы емес, сауда теңдігі басты орынға шығады. Одақтағы сауда балансын бағамдасақ, соңғы 3-4 жылда Қазақстан шамамен 6-7 млрд АҚШ доллларына ұтылып жатыр.  Мысалы, бізге келген әрбір 100 млн долларлық импорт ішкі нарықтағы 10-20 мың жұмыс күшін ығыстырып, жұмыссыздыққа әкеліп соқтырады. Енді осы шаманы 7 миллиардқа көбейтіңіз. Сонда қаншама қысым, қиындық көріп жатырмыз! Әлемдік нарыққа шығу үшін экономикалық одақ керек шығар. Бір жағынан, мұның саяси астары бар. Менің ойымша, Ресей бізге жұдырық көрсетіп отыр. Бұл одақты қолдамасақ, сыртқы елдерге экспорттау қиындайды», – дейді экономист.

Есімжан Нақтыбайұлы

Бюджет ашықтығы елге не береді?

Дөңгелек үстелде сарапшылар мен мемлекеттік орган өкілдері бас қосты.  

29 Сәуір 2020 20:37 4279

Бюджет ашықтығы елге не береді?

«Қазақстан бюджетінің жариялығы, ашықтығы мен теңдестірімдігін арттыру» тақырыбында өткен TALAP.Talks дөңгелек үстелінде «TALAP» қолданбалы зерттеулер орталығының директоры Рахым Ошақбаев елімізге танымал сарапшылар мен мемлекеттік орган өкілдерінің басын қосты.

Онлайн өткен дөңгелек үстел барысында ел бюджетінің тұрақтылығы мен қазіргі дағдарысқа төтеп беру қауқары және бюджеттік саясаттың жариялығы мен ашықтығын арттыру мәселесі сөз болды.

«Zertteu Research Institute» қоғамдық қорының басшысы Шолпан Айтенова бюджеттің жариялы болуының пайдасы мен мемлекеттік басқаруды жетілдіру жолдарына тоқталып өтті.

«Бюджет ашықтығы әлемдік индексте еліміздің рейтингін ғана көтеріп қоймайды, сондай-ақ ол мемлекет қаржысын басқаруды жақсартуға әсер етеді. Ашық бюджет мемлекет қаражатының орынды жұмсалуын бақылауға мүмкіндік береді. Тағы бір маңызды нәрсе – сенім мәселесі. Еліміздің азаматтары бюджеттің қалыптасуын, бөлінуін, қандай мақсатқа қанша ақша жұмсалғанын көріп-біліп отырса, осындай қиын-қыстау уақытта мемлекет өз міндетін дұрыс атқарып, халқын қорғай алатынына елдің сенімі арта түседі. Үшіншіден, мемлекеттік басқарудың тиімділігі артады. Бюджеттің ашықтығы мен жариялығы еліміздің халықаралық рейтингте қай орында тұрғанын басқаларға айту үшін емес, транзакциялық шығындарды азайту үшін керек. Ақпараттың барлығы қол жетімді болса, мемлекеттік органдардан әр түрлі ақпараттар сұрау мен оларды өңдеуге қажеттілік болмайды», – деді ол.

Сондай-ақ қоғам белсендісі қаржы министрлігіне Ұлттық қор мен квазимемлекеттік сектордың ашықтығын арттыруға көңіл бөлуді ұсынды.

«Ұлттық қор 2001 жылдан бері қызмет етіп келеді. Бүгінгі күні қор өз сайтын жасап, қаражаттың жұмсалуы жайлы толық ақпарат беретін кезі келді. Біздің Ұлттық қор Норвегиялық үлгіде жасалған. Норвегияның сайтын үлгі етіп алуға болады деп ойлаймын. Ол сайтта шынайы уақыт режимінде барлық инвестициялық ағымдарды бақылап отыруға мүмкіндік бар. Сарапшы ретінде Ұлттық қорда өзгерістер болғанын білеміз. Дегенмен ішінде не болып жатқанын, халыққа қандай табыс беріп отырғанын, неліктен тап қазір Ұлттық қор қаражатын пайдалана алмайтымызды білу өте маңызды. Ол үшін қордың жеке сайты болуы керек. Екінші ұсынысым – квазимемлекеттік сектор ұйымдарының есептемелерін машина оқи алатын құжат түрінде беру керек. Қазір 7 мың квазимемлекеттік ұйым бар. Олар PDF форматында есеп береді. Тексеруші ұйым үшін ондай құжаттарды тексеру өте қиын. Егер құжаттар машина оқи алатын форматта болса, оларды тексеру әлдеқайда жеңілдер еді», – деген Шолпан Айтенова ашық бюджет порталдарындағы есептемелер әркімге түсінікті болуы тиіс екенін де еске салды.

Дөңгелек үстел қатысушысы, Қаржы вице-министрі Руслан Еңсебаев бюджеттік үдерістерді автоматтандыру мен бюджет жариялығын қамтамасыз ету туралы баяндады.

«Бюджет ашықтығы индекстер үшін ғана керек емес екенін түсінеміз. Индекстер арқылы атқарылған жұмыстың нәтижесін көреміз, өлшейміз және даму бағытымызды жоспарлаймыз. Бүгінгі таңда бюджеттік үдерістерді автоматтандыруды қолға алдық. Қазір бюджеттік жоспарлауды автоматтандырып, цифрлап жатырмыз. Биыл және келесі жылы мемлекеттік қаржыны басқарудың барлық үдерісін цифрландырамыз. Әрине негізгі мақсатымыз мемлекеттік жопарлауды тиімді, ашық әрі жариялы ету», – дей отырып, вице-министр бюджетті жоспарлау үдерісі оңтайланғанын және бюджет ашықтығын қамтамасыз ету үшін бірқатар шара жүзеге асқанын да айтып өтті. Оның сөзінше, 1-2 жыл ішінде мемлекеттік бюджет саласы толық цифрланады. Сонымен қатар, Руслан Еңсебаев деректерді машина оқи алатын құжат түрінде беру туралы талдау жасап, осы мәселемен айналысатынын білдірді.

Жиналыс кезінде «TALAP» қолданбалы зерттеулер орталығы openbudget.kz жұмысымен таныстырды. Порталда бюджет жүйесіне қатысты мәліметтер, деректер және аналитикалық ақпараттар беріледі. Портал қызметкері тыңдаушыларға еліміздің қазіргі дағдарысқа шыдамдылығы жайлы мағлұмат берді.

«Мұнай бағасы барреліне 60 доллардан 20 долларға дейін түскенін білесіздер. Баға аздап көтерілуі мүмкін, бірақ бұрынғыдай болмайды. Үкімет дағдарысқа байланысты бюджеттік параметрді анықтады. Атап айтар болсақ, мұнайдан емес сектордың салықтарынан түсетін кірістер де азаяды. Егер мұнай  бағасы тұрақты түрде барреліне 20 доллар деңгейінде қалып, 2020 жылға жоспарланған шығындар сақталар болса, мемлекеттік бюджет тапшылығы 3 трлн теңгеге дейін өсуі мүмкін. Ал Ұлттық қор мемлекеттік міндеттемелердің орындалуының кепілі бола алады. Мұнай бағасы барреліне 20-30 доллар деңгейінде қалса, Ұлттық қордың қазіргі активтері мемлекеттік бюджет кірістерінің тапшылығын 6-8 жыл бойы жабуға жеткілікті. Біздің бюджетінің қазіргі дағдарысқа беріктігі Ресеймен салыстырғанда 3,5 есе артық. Қазір Ұлттық қорда 57,5 млрд доллар жиналған болса, Ресейдің әл-ауқат қорында 123 млрд доллар бар. Яғни жан басына шаққанда әр қазақстандық үшін 3000 доллар, ал Ресейде 800 доллар. Демек біздің дағдарысқа төтеп беру мүмкіндігіміз мол», – деп сөзін ақтады қаржы маманы.

Нұржан Көшкін