Қазақстанға макроэкономикалық иммунитет қалыптастыру қажет

Қазақстанға макроэкономикалық иммунитет қалыптастыру қажет

Экономиканы қайта құруға санаулы жылдар қалды.  

16 Мамыр 2020 16:40 1307

Қазақстанға макроэкономикалық иммунитет қалыптастыру қажет

Автор:

Қанат Махамбет

Әлемдік экономика және саясат институты Whiteshield Partners консалтингтік компаниясымен бірлесіп, макроэкономикалық жүйедегі монетарлық және қазынашылық саясатқа жүргізілген сараптамалық зерттеу қорытындысын жариялады. 
Whiteshield Partners компаниясының аға менеджері Дмитрий Галицкий Қазақстанның макроэкономикалық жүйесінің тұрақтылығына тікелей әсер ететін қазынашылық саясаттың бірнеше аспектісіне тоқталды. 

«Шикізатқа тәуелділік бюджеттің табысын құбылмалы қылады. Шикізатқа деген сұраныс азайса, бюджет бірден ортаяды. Яғни кіріс пен шығыстың теңгерімін нақты болжау мүмкін болмайды», – деді ол.  

Оның сөзінше, 2030-2035 жылдар аралығында мұнайға деген сұраныс артады, ал одан кейінгі жылдарда сұраныс төмендей бастайды.  

«Бұл Қазақстанда экономиканы қайта құру үшін небары 10-ақ жыл, ары кетсе 15 жыл қалды деген сөз», – деді Дмитрий Галицкий.

Ол Қазақстан 2015-2017 жылдар аралығында қазынашылық саясатқа басымдық бергенін тілге тиек етті. 

«Осылай болғанның өзінде бюджеттің кірісі мен шығысы арасында теңгерім болмады. Салдарынан жалпы ішкі өнімнің көрсеткіші көңіл көншітпеді. Қазақстанның табыстылығы жалпы ішкі өнімнің 18% ғана құрайды», – деді Дмитрий Галицкий.
Аға менеджердің мәлімдеуінше, елімізде қосымша құн салығы мен жеке табыс салығының үлесі төмен, ал корпоративтік табыс салығының үлесі жоғары. 

«Бұл бюджетке салықтан мардымсыз табыс түседі деген сөз», – деді Whiteshield Partners компаниясының өкілі. 

Оның пікірінше, елдегі экономикалық аймақтар өздеріне жүктелген міндетті атқара алмай отыр. 

«Экономикалық аймақтарда квазимемлекеттік компаниялардың үлесі мен әлеуеті басым», – деді Дмитрий Галицкий.
Маман көлеңкелі экономиканы бейресми экономика деп атайды екен. Бұл туралы ол: «Бейресми экономика әлемнің барлық елінде бар. Оны түп-тамырымен жойып, жоқ қылып жіберу мүмкін емес. Біздің есебіміз бойынша, бюджетке салық төлеушілерден түспейтін түсім жалпы ішкі өнімің шамамен 4% тең», – деді.

Оның айтуынша, «Бәйтерек», «ҚазАгро» ұлттық басқару холдингтері сыртқы  нарықтан көп қарыз алады. Оларға бұл істі өз бетінше атқару құқығы берілген. Аты аталған холдингтердің сырттан алған ақшасы мемлекеттің қарызы саналады. Алайда ол ресми дерекке қосылмайды. Бұл қазынашылық әкімшілендірудің кемшілігі. Бұл кемшілік қазынашылық саясатқа тәуекел туғызады. 

«Қазақстанда бюджеттен тыс қаржыны бюджет шығысына қолдану дәстүрі бар. Бұл қазынашылық саясаттың ашықтығына күмән келтіреді», – деді Дмитрий Галицкий.

Қазынашылық саясатты жетілдіру үшін қоғамның Ұлттық бакке деген сенімін арттыру қажет екен. Осы турасында Whiteshield Partners компаниясының аға менеджері: «Ұлттық банк пен таяуда құрылған қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі бір-бірін толықтырып жұмыс істеуі бірақ бірінің ісін екіншісі қайталамауға тиіс. Ұлттық банк соңғы жылдары бюджеттік бағдарламаларды әкімшілендірумен айналысып жүр. Бұл оның мандаттық міндеті емес», – деді. 

Париж саяси ғылымдар мектебінің профессоры Сергей Гуриевтің пікірінше, Қазақстанды алда үлкен сын-тегеурін күтіп тұр. 
«Әлемде тепе-теңдігі бұзылған рецессия жүріп жатыр. Салдарынан жекелеген секторлар жапа шегуде. Соның ішінде мұнай өндіру саласы дағдарып тұр. Әрине, уақыт өте келе мұнай баррелінің бағасы өседі. Алайда бұл шикізатқа тәуелді болып отыра беру керек деген сөз емес. Қазіргі жағдайдан сабақ алып, алдағы 10-15 жылда экономиканың жаңа моделін құрып үлгеру қажет. Адам капиталын дамытуды инвестициялау үшін бюджетке мұнайдан түсетін табыстан бөлек кіріс көзі қажет. Бұл үшін шикізаттық емес салық түрін көбейту керек. Қазақстанда мұндай мүмкіндік бар. Экономиканы цифрландыру арқылы бюджетке түсетін салық түсімін бірнеше есе өсіруге болады. Бұған қоса Ұлттық банктің міндеті қайта қаралса дұрыс болады. Ұлттық банк қаржы тұрақтылығын қамтамасыз етуі және өз қызметін қазынашылық органдармен үйлестіруі керек. Орталық банк бюджеттік бағдарламалармен айналысуға тиісті емес. Қазақстан валюта бағамын бұрынғыдай долларға байлап қою саясатынан бас тартпаса, мұнай бағасының құны құлдыраған сайын бәсекеге қабілеттілігін жоғалтып, девальвацияның зардабын шегеді»,– деді Сергей Гуриев. 

Қанат Махамбет  

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

​Қазақстан биыл елулікке енбек

Еліміз жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексіндегі көрсеткішін 12 сатыға жақсартпақ.

31 Шілде 2018 14:52 4522

​Қазақстан биыл елулікке енбек

Фото: sputniknews.kz

Қазақстан 2018 жылғы дүниежүзілік экономикалық форумның жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінде 45-орынды иеленуді жоспарлап отыр.

«Былтыр біздің ел жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінде 137 мемлекеттің ішінен 57-орынды иеленді. Биыл аталған көрсеткішті 12 сатыға жақсартып, 45-орынға көтерілуді көздеп отырмыз», – деп мәлімдеді ұлттық экономика вице-министрі Мадина Жүнісбекова сыртқы істер министрлігінде өткен жиында.

Оның айтуынша, көрсеткішті жақсартуға «Институттар» факторы қомақты үлес қоспақ. Өйткені, Қазақстан аталған фактор бойынша 13 сатыға көтерілуді жоспарлауда.

«Соңғы жылдары мемлекеттік органдардың бақылау-қадағалау функцияларына тексеру жүргізіліп, бизнеске қатысты әкімшілік кедергілер мен реттеу жүктемелерінің саны айтарлықтай азайды. Сондай-ақ елімізде мемлекеттік қызмет түрлерін цифрландыру жүріп жатыр. Осының барлығы Қазақстанның жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексіндегі жағдайын жақсартуға өз септігін тигізуі керек. Жалпы рейтингті жақсарту үшін ел үкіметі бизнес-қауымдастықпен бірлесіп ауқымды жұмыстар атқаруда», – деді вице-министр.

Мадина Жүнісбекова жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексіндегі көрсеткішті жақсартуға бағытталған жұмыстарды да санамалап өтті.

Оның сөзінше, жеке секторда корпоративтік басқару қағидалары енгізіледі. Сонымен қатар бақылаушы органдардың тәуекелдерді басқару жүйесіне корпоративтік басқару рейтингі жүргізілмек.

«Биыл республикалық маңыздағы 4,2 мың шақырым автокөлік жолын қайта салу және 2 мың шақырым жолды жөндеу жоспарланып отыр. Бұдан кейін жергілікті маңыздағы жолдарға назар аударылып, жыл сайын 5 мың шақырымға дейінгі жолды жөндеу қолға алынады», – деді ол.

Вице-министрдің айтуынша, бизнес жүргізуге қатысты барлық мемлекеттік қызмет «бір терезе» қағидасы бойынша ұсынылады. Рейтингтегі жағдайдың жақсаруына жаңа Салық кодексі оң әсер бермек. Жаңа кодекс салықтық рәсімдерді жеңілдетеді деп күтілуде.

«2017 жылы Қазақстанның макроэкономикалық ахуалы жақсарды. Орташа жылдық инфляция 14,6%-дан 7,1%-ға дейін төмендеді. Бюджет тапшылығы 2015 жылғы 5,3%-дан 2016 жылы 4,4%-ға дейін азайды. Standard&Poors, Moody's және Fitch халықаралық рейтингтік агенттіктер Қазақстанның рейтингін «тұрақты» деп бағалады», – деді Мадина Жүнісбекова. 

Еске сала кетейік, Қазақстан дүниежүзілік экономикалық форумның жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексіне 2006 жылдан бері қатысып келеді. Рейтинг 114 индикатордан (34-і статистикалық, 80-і сауалнама түрінде) тұрады. Олар 12 факторға біріктірілген.

Жоғарыда атап өткеніміздей, Қазақстан 2017 жылы жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінде 57-орынға ие болды. Бұл 2016 жылғы көрсеткішпен салыстырғанда 4 сатыға төмен. Өткен жылы еліміз 12 фактордың төртеуі бойынша өсім көрсетті. Ал 8 фактордың көрсеткіші құлдырады. Сондай-ақ 114 индикатордың 28-і бойынша жағдай айтарлықтай жақсарды. 76 индикатор бойынша төмендеу байқалып, 10 индикатор өзгеріссіз қалды.

Жалпы былтыр Қазақстан рейтингінің төмендеуі 2016 жылғы макроэкономикалық жағдайдың нашарлауымен тұспа-тұс келді. Сонымен қатар «Институттар» және «Еңбек нарығының тиімділігі» факторларының төмендеуі де кері әсерін тигізді. Былтыр тек «Денсаулық сақтау» және «Бастауыш білім» факторлары ғана айтарлықтай өсім көрсетті. Сонымен қатар «Технологиялық дайындық», «Нарық мөлшері», «Жоғары білім және кәсіби дайындық» факторлары да жақсарды.

Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексін жүргізетін дүниежүзілік экономикалық форум – халықаралық үкіметтік емес ірі ұйым. Оның штаб-пәтері Женевада орналасқан.

Фархат Әміренов

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: