/img/tv1.svg
RU KZ
DOW J 24 580,91 Hang Seng 24 266,06
FTSE 100 6 045,69 РТС 1 215,69
KASE 2 448,70 Brent 36,55
Мұражай емес, мешіт

Мұражай емес, мешіт

Түрік соты Мұстафа Кемал Ататүріктің Айя-Софияны музейге айналдырған шешімін заңсыз деп жариялады.

14:20 11 Шілде 2020 1832

Мұражай емес, мешіт

Автор:

Арыс Әділбекұлы

Жұма күні президент Реджеп Тайып Ердоған атақты Айя-Софияны мұсылмандар Жаратқанға құлшылық ететін мешіт деп жариялады. Мұның алдында Түркияның Жоғарғы әкімшілік соты бұл нысанға берілген мұражай мәртебесін заңсыз деп тапты.

«Айя-София мешіті Дін істері дирекциясының басқаруына беріліп, мінәжат етушілер үшін ашылады.

1934 жылы кабинеттің оны мешіт ретінде қолдануды тоқтатып, мұражай деп анықтауы – заңға қайшы шешім», - деп жазылған әділет органының кешегі мәлімдемесінде.

Ататүрік шешімінен бас тарту

Өзінің 1400 жылдан астам тарихында Ыстанбұлдың ғажап күмбезді символы -  Айя-София Византия империясында басты кафедралдық собор, Осман империясында мешіт, қазіргі заман Түркиясында мұражай ретінде қызмет етіп, жыл сайын елге миллиондаған турист тартты.

6-шы ғасырда бой көтерген ғимарат соңғы күндері ұлтшылдарды, консервативтік және діни топтарды қызыл кеңірдек дауға ұрындырды. Олардың бірі ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енген храм мешіт болсын десе, ендігі бірі Айя-София Ыстанбұлдың құрлықтар мен мәдениеттер арасындағы көпір мәртебесін паш ететін мұражай болып қалғанын талап етті.

Өткен бейсенбіде Түркияның ең жоғары әкімшілік соты – Мемлекеттік кеңес Айя-Софияны мешітке айналдыруды қалаған топтың арызын қайта қарауға кірісті. Бұл топ бүгінгі зайырлы Түрік Республикасының негізін қалаған Мұстафа Кемал Ататүріктің Министрлер кеңесінің тарихи құрылымды музейге айналдыру туралы 1934 жылы қабылдаған шешімін жоюды талап етті.

Биліктегі исламшыл партияның жетекшісі - Ердоған бұған дейін Айя-Софияның мәртебесі мешітке ауыстырылуы мүмкін екенін айтса да, өз үкіметінің Мемлекеттік кеңестің шешімін күтетінін мәлімдеген еді. 

Кейбір сарапшылардың ойынша, Түркияны 20 жылға жуық басқарып, ел  проблемалары үшін зайырлы элитаны жиі даттайтын Ердоған – қазір Айя- София төңірегіндегі дауды халықтың назарын нақты экономикалық проблемалардан басқа жаққа аудару үшін және консерваторларды өз айналасына қайта топтастыру мақсатына қолданып отыр.

«Бұл – ғимарат туралы дау ғана емес. Ататүрік Айя-Софияны өзінің зайырлы Түркия жайлы көзқарасын паш ету үшін мұражайға айналдырды. Арада 100 жылға жуық уақыт өткенде, Ердоған керісінше іс тындыруға тырысып жатыр. Президент қазір өзінің халық алдындағы беделінің түсіп бара жатқанын сезіне бастады. Сондықтан, ол оңшыл бағыттағы жақтастарын нативистік (жергілікті халықты иммигранттардан жоғары санайтын тап), популистік, анти-элиталық мәселелерді күн тәртібіне шығара отырып, халықтың дәстүршіл бөлігін өз айналасына қайта топтастырғысы келеді», - дейді Вашингтондағы Таяу Шығыс саясаты институтының Түркияны зерттеу бағдарламасының директоры және «Ердоған империясы» кітабының авторы Сөнер Чағаптай  Associated press агенттігіне берген сұқбатында.

Византия императоры Юстиниан дәуірінде салынған Айя-София ғасырлар бойы Шығыс Православтық шіркеуі үшін басты ғибадатхана болып, онда талай императордың тәж кию салтанаты өткен.

Бүгінде Ыстанбұл атанған Константинопольді Осман империясы 1453 жылы жаулап алғаннан кейін, 900 жыл бұрын салынған Грек кафедралдық соборы - Айя-София империалық мешітке айналып, оның төбесіне төрт минарет тұрғызылды.   

Әйгілі ғимарат 1935 жылы, яғни, мешіттік мәртебесінен айрылғаннан кейін бір жыл өткенде мұражай ретінде көпшілікке есігін айқара ашты.

Алайда, исламшыл топтар бұл символикалық ғимаратты Осман сұлтаны Мехмет жаулаушының мұрасы деп қарастырып оның мұражайлық мәртебесіне көптен бері қарсылық білдіріп келеді. Биыл наурыздың 31-де – қаланың жауланған күніне орай бірталай адам Айя-Софияның жанына жиналып, оны қайтадан мұсылмандар Аллаға құлшылық ететін орын етуді талап етті.

Соңғы бірнеше жылда түрік үкіметі Айя-Софияның ішінде Құран сүрелерін оқуға рұқсат беріп, тіпті мұнда Ердоғанның өзі де намаз оқыды.

Осыдан бірер күн бұрын түрік басылымдары хабалағандай, Айя-София мешітке айналған күннің өзінде де туристер үшін есігін жаппайды. Айта кетсек, Ыстанбұлдың атақты Көк Мешіті де - мінәжат ететін ғана емес, саяхатшылар қызықтайтын да орын.

Христиан әлемінің реакциясы

Грекия мәдениет министрлігі түрік сотының шешімін өркениетті әлемге бағытталған «ашық арандату» деп сипаттады.

ТАСС агентігінің хабарлауынша, Ресей Православтық Шіркеуі де Айя-Софияны мешітке айналдыру туралы үкімнің қоғам ортасына бұрынғыдан да үлкен жік салатынын атап өткен. 

Осыған дейін әлемдегі 300 миллионға жуық православтық христианның рухани жетекшісі – Ыстанбұлдағы Бүкіләлемлік Патриарх Варфоломей мәлімдегендей, Айя-Софияны мешіт ету - христиандарды түңілдіріп, Батыс пен Шығыстың ортасын алшақтатып жіберуі мүмкін.

Сонымен қатар, АҚШ Мемлекеттік хатшысы Майк Помпео да Түркияны Айя-Софияның мұражайлық статусын сақтауға шақырды. Алайда, Түркиядағы діни топтардың ойынша, бұл нысанның мешітке айналуы Түркияның мұсылмандар көп тұратын мемлекет екенін нақтырақ көрсетеді.

Арыс Әділбекұлы


Telegram каналымызға жазылыңыз! 

 

Түркия Сириямен ғана емес, Ресеймен де әскери тайталасқа жақын

Ердоған «Астана процесі» өлді деп, оңтүстіктегі көршісінің жеріне мыңдаған жауынгері мен танкілерін енгізіп жатыр. 

15 Ақпан 2020 18:05 3032

Түркия Сириямен ғана емес, Ресеймен де әскери тайталасқа жақын

Сирия армиясының оппозиция қолындағы соңғы провинция – Идлибті алу науқаны оны Түркиямен кең ауқымды соғысқа ұрындырып қана қоймай, Мәскеу мен Анкара достығына үлкен сызат түсіріп отыр.

Президент Реджеп Тайып Ердоған ескерткендей, егер түріктің бір жауынгері оққа ұшатын болса немесе жараланатын болса, Түркия «Сирияның кез-келген жеріне» әскери соққы береді. Мұның алдында ол Сирия үкіметіне ақпанның соңына дейін қарулы күштерін Идлибтегі атыс тоқтатылуға тиіс аумақтан әкету туралы шарт қойды.

2017 жылы қаңтарда Астанада Түркияның, Ресейдің, Иранның арағайындығымен Сириядағы соғысушы тараптар Идлибтегі атысты тоқтатып, онда демилитаризацияланған аймақ құруға келіскен еді. Түрік Республикасы жетекшісінің сөзінше, сол уағдаластық өлді деуге болады.  

«Астана процессі деген нәрсе енді жоқ. Астана процесі үнсіз. Түркия, Иран, Ресей оны қайта жандандыру үшін не істеу керек деген мәселені қарастыруы керек», – деді Ердоған 29 қаңтарда Сенегалға аттанып бара жатып.

Сонымен қатар, ол ақпанның 3-інде Киевке сапарында президент Владимир Зеленскиймен өткен кездесуде «Қырымдағы татар түркілердің жағдайын қадағалап, оларға Украина билігі аясында қолдау көрсетуге» уәде берді. Түркия Грузияның НАТО-ға кіруін қалайтынын ашық мәлімдеп келеді.  

Түркия мен Ресей –Таяу Шығыстың түрлі бөлігінде бір жағынан қарсыластар, екіншіден - одақтастар. Мәселен, Сирия мен Ливияда. Олар өзгенің қолымен бір-бірімен соғысып жатса да, газ бен қару саудасында мүдделері ортақ және бұл екі мемлекет Сирияда АҚШ-тың ықпалын төмендету жолында да сыбайлас.

Тағы бір айта кететін жайт, Түркия мен Ресей Сирия үкіметі мен Анкараға арқа сүйеген көтерілісшілерді келіссөзге тартып, Идлибте тыныштық орнату мәселесінде бірлесіп жұмыс істеді. Алайда бұдан әзірге ештеңе шықпай отыр.

Бүгінде Ресейдің қолдауымен Сирия армиясы оппозиция күштерімен соғыста басымдық байқатып жатыр. Ал, Түркия Асадтың қарсыластарына көмек көрсетіп, Идлибтегі әскери постарынан кетуден бас тартып, Сирия үкіметінің жауынгерлеріне кейінгі күндері бірнеше рет соққы берді. Бұл жағдай Түркияны Араб Республикасымен ғана емес, Ресеймен де жанжалға ұрындырады деген қауіп бар.

Идлиб дағдарысы Түркияның экономикалық құлдырау мен халықаралық изоляцияның ортасында қалған шақта ушықты. Жерорта теңізінің шығысында, Кипр, Мысыр, Грекия, Израиль араларына Түркияны қоспастан көмірсутегін бірлесіп игеру туралы келісімге қол жеткізді. Бұған ашынған Анкара Ливияның БҰҰ мойындаған үкіметімен теңіз және қауіпсіздік туралы пәтуа жасасты. 

Стамбұлдағы Мәрмәра университетінің Түркия-Ресей қатынастары жөніндегі сарапшысы Эмре Ерсеннің ойынша, Анкара мен Мәскеу Идлибке қатысты бәрібір бір мәмілеге келуге тиіс болады.

«Түркия Ресеймен 2015 жылғы дағдарыстың қайталанғанын қаламайды», – дейді ол Сирия аспанында ресейлік ұшақ атып түсірілгеннен кейін, Мәскеудің Түркияны санкциямен жазалағанын еске ала отырып.

Анкарадағы Маршалл қорының директоры Өзгүр Үнліхисарджиклінің пікірінше, Ердоған бос сөйлеп отырған жоқ, өйткені ол бұған дейін Сирияға басып кіремін деген қатаң ескертулерінің барлығын жүзеге асырды.    Үнліхисарджиклі Сирия тіпті Ресей авиациясы көмектессе де, көлемі жағынан НАТО-да екінші орында тұрған түрік армиясына қарсылық көрсете алмайды деп есептейді.

Жақында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Майк Помпео Сирия әскерінің Идлибте Түркия жауынгерлеріне шабуыл жасағанын айыптады. Бұған қоса Құрама Штаттардың Сирия жөніндегі арнайы өкілі Джеймс Джеффри сәрсенбі күні Анкараға барып, Ердоғанға қолдау білдірді. Кейбір бақылаушылардың ойынша,  осының өзі Түркияға Ресеймен тайталаста дем беріп отыр.

Түркия Сирияға қарсы бар күшін төге ме деген сауалға әзірге жауап жоқ. Ал, Ресейдің әскери көмегі Башар Асад армиясына елдің басым бөлігін қайтаруға мүмкіндік берді. Кремль мұнымен тоқтап қалмай, енді Асадтың Идлибті басып алу науқанын әуеден қолдап отыр.

Мәскеуге сенсек, Сирияның Идлибке жорығы - қажеттіліктен туындаған операция, себебі Түркия осы аймақта Сирия армиясы мен Ресей базасына ұдайы шабуыл жасап тұратын «әл-Каидамен» байланысты содырларды тоқтата алмай отыр.

«Аймақтағы ахуалдың шиеленісуіне террористердің үйлестірілген шабуылдары себепші. Ал, Сирия армиясы олардан кек қайтаруға мәжбүр. Содырлар Идлибте бейбіт тұрғындарды қалқан ретінде пайдаланып отырса, Түркия сол аймаққа жауынгерлері мен қару-жарағын жеткізіп, жағдайды тіпті ушықтырып жіберді», – дейді Ресей қорғаныс министрлігі.

Кремльдің баспасөз хатшысы Дмитрий Песковтың мәлімдеуінше, Түркия «Идлибтегі террористік топтарды шектегеннің орнына, оларға дем беріп отыр». «Мұндай жағдайды біз қабылдай алмаймыз», – дейді Ресей президентінің өкілі.

Түркия Идлибті стратегиялық маңызды аймақ деп қарастырып, онда әскер ұстауға мүдделі. Сондағы мақсаты – өз жеріне босқындар легін енді өткізбеу. Анкара бұған дейін соғыстан қашқан 3,6 миллион сириялықты қабылдағаны белгілі. Ердоғанның сөзінше, Дамаск Анкараны жазалау үшін халықты Түркияға әдейі қашуға мәжбүрлеп отыр.

Қазір Сирия армиясы Идлибті алатын болса, Түркияның бақылауындағы «қауіпсіз зона» да Асад әскерінің қолына өтеді деген қорқыныш бар. Ал, Ердоған бұған жол бере алмайды. Өйткені, Түркия сол зонаға өз жеріне өтіп кеткен миллиондаған босқынды қайтарудан үмітті.

Сонымен қатар, Идлибке жауынгер шоғырландыра отырып, Анкара Сирияның болашағы жөніндегі келіссөздерде сөзі өтетін күшке айналғысы келеді. Егер мұндай салмағы болмаса, Түркия өзінің оңтүстіктегі шекарасынан, дәлірек айтсақ, күрдтерден төнген қауіпті мейлінше азайта алмауы мүмкін.

«Асад армиясының Идлибті алу жолында тұрған бір кедергі – Түркия. Анкара Сириядан кетпек емес. Кететін болса, ол Сирияның болашағына қатысты маңызды сөзін айта алмай қалады», – деп жазады Hurriyet Daily News газетінің коломнисті Барджын Инаныч.

Ресей мен Иранның арқасында Асад күштері Идлиб пен Алеппо провинциясының бір бөлігін оппозициядан қайтару үшін бірнеше аптадан бері әскери операция жүргізіп жатыр. Соның салдарынан аймақта гуманитарлық дағдарыс туындап, 700 мыңдай адам үйлерін тастап, солтүстікке қашып, Түркия шекарасы маңына шоғырланып жатыр.

Сирия мен Түркия армиясы соңғы күндері екі рет қақтығысып, одан түріктің 13 сарбазы мерт болды. Осыдан кейін Ердоған Асадтың ондаған жауынгері жойылғанын мәлімдеді.

Көтерілісшілермен соғыста басымдық байқатып отырған Сирия қарулы күштері мен ирандық содырлар сәрсенбі күні мемлекет астанасы Дамаскті елдің солтүстігімен байланыстыратын және оппозиция бақылауындағы территориядан өтетін стратегиялық M5 трассасын басып алды. Ал, Түркия Ресейді Сирия армиясының агрессиясын тоқтатуға қайта-қайта шақыра отырып, Араб Республикасына мыңдаған жауынгері мен танкілерін және өзге де техникасын бірнеше күннен бері енгізіп жатыр. 

Бірақ, Сирия армиясы Түркиядан төнген қауіпке қарамастан, Идлиб пен Алеппоның батысын «террористерден тазарту» операциясын тоқтатпайтынын ескертіп отыр.

Түркия Иллибте атысты тоқтату туралы келісімнің орындалуын қадағалау үшін ондаған әскери пост құрған еді. Солардың төртеуі қазір Асад күштерінің қоршауында тұр. Мұны Түркия қорғаныс министрі Хулуси Акар «Ассоушиэйтид пресс» агенттігіне берген сұқбатында растады.

Өткен аптада Ресейден Түркияға делегация барды. Сонымен қатар, Путин мен Ердоған да Идлибтегі дағдарысты шешу үшін телефон арқылы сөйлесті. Алайда, әзірге нақты келісім жоқ.

«Сонда, Путин Сирияның болашағын айқындайтын жалғыз күш болғысы келе ме? Мұның нәтижесінде ол НАТО-дағы жалғыз ресейшіл ел – Түркиямен әскери тайталасқа ұрынуы мүмкін немесе Анкарамен келісуге тура келеді», – дейді Инаныч жақында жариялаған мақаласында.

Арыс Әділбекұлы

Ердоған: «Әлем бұл бестіктен үлкенірек»

Түркия президенті БҰҰ Қауіпсіздік кеңесін дүниенің 1,7 млрд мұсылманына бір орын беруге шақырды. 

20 Желтоқсан 2019 15:21 5105

Ердоған: «Әлем бұл бестіктен үлкенірек»

Мұсылман елдері лидерлерінің басын қосқан Малайзия премьер-министрі Махатхир Мұхамед Ислам мемлекеттеріне өкпесін білдіріп, Куала-Лумпурда ашылған саммитті қорғап мәлімдеме жасауға мәжбүр. Кездесудің бұлай басталуына ол Сауд Арабиясы мен Ислам Ынтымақтастығы Ұйымын айыптады.

Саммитке осы ұйымның барлық 57 мүшесі шақырылған. Алайда Малайзия астанасына 20 ел ғана өз басшылары мен делегаттарын жіберді. Кейбір бақылаушылардың ойынша, бұл жағдай мұсылман әлемінде бірліктен гөрі алауыздықтың басым екенін көрсетті.

Жиыннан, ең алдымен, Сауд Арабиясы бас тартты. Кейін дүниенің екінші ірі мұсылман мемлекеті – Пәкістан да оған өкіл аттандырмайтыны белгілі болды.

Махатхир мәлімдегендей, Куала-Лумпур саммиті исламды, мұсылмандар мен олардың мемлекеттерінің неліктен «дағдарыста тұрғанын, шарасыздығын, ұлы дінге лайық еместігін» түсінуге көмектеседі.

Таяу Шығыс пен Кашмирде ғасырларға созылған даулардан, Йемен мен Сирияны шарпыған азаматтық соғыс өртінен сан мың мұсылман зардап шегіп отыр. Сонымен қатар, Мьянмадан жүздеген мың рохинджа қашса, Шыңжаңда миллиондаған мұсылман қудаланып жатыр деген болжам бар.

Малайзия премьерінің мәлімдеуінше, сенбі күні аяқталатын саммитте әлем мұсылмандарының қудалануы, исламофобияның күшеюі, ислам өркениетінің құлдырауы, мұсылман мемлекеттерінде билікті реформалау проблемалары талқыланады.

«Ешкімді төмендетейін деп отырған жоқпыз. Біз тек идеяларды, ұсыныстарды, шешімдерді тыңдап, олардың өміршеңдерін бұдан да үлкен платформада қарастырғымыз келеді», – дейді Махатхир Мұхамед.

Саммитке Түркия президенті Реджеп Тайып Ердоған, Иран президенті Хасан Рухани, Катар әмірі Шейх Тамим бин Хамид әт-Танилер қатысып жатыр.

Оқшаулану және біреудің жағына шығу қаупі

Ердоғанның сөзі де Махатхирдің мәлімдемесімен үндес.

«Бізде исламофобия, терроризм, алауыздық, аймағымызды күйретіп жатқан ішкі тайталастар, діни және этникалық қақтығыстар жайында еркін сөйлесетін мүмкіндік бар», – деді Ердоған саммит барысында.

Сәрсенбі күні Саудияда орналасқан Ислам Ынтымақастығы Ұйымы өзінен тысқары өтетін мұсылман мемлекеттерінің жиынына қарсы екенін ескертті. Айта кетсек, бұл діни орган ондаған жылдар бойы Мұсылман әлемінің ұжымдық үні ретінде қызмет етіп келеді.

Ердоған Ислам Ынтымақастығы Ұйымының атын атамай, Мұсылман әлемінің басын қосқан плафтормалардың негізгі проблемасы ретінде берілген уәделердің, қойылған міндеттемелердің жүзеге аспайтынын атап өтті.

«Егер біз әлі күнге дейін Палестина мәселесінде прогреске жете алмасақ, өз ресурстарымызды өзгелердің пайдалануын жол беріп отырсақ, егер мұсылман әлемін секталармен бөлшектеушілерді тоқтата алмасақ, мұның бәріне не себеп?», – дейді Түрік Республикасының жетекшісі.

Дегенмен кейбір сарапшылардың ойынша, Сауд Арабиясының бұл саммитке қатыспауына дипломатиялық изоляцияға түсу қорқынышы себепші, форумға оның Иран, Түркия, Катар тәрізді қарсыластарының басшылары қатысып жатыр.

Пәкістан премьер-министрі Имран Хан болса, біреудің жағына шығып кетуден қауіптенгендіктен, Куала-Лумпурға делегат жібермеген.

«Пәкістан проблеманы емес, оны шешуді қалайды», – дейді осы елдің ақпарат министрі Фирдоус Ашиқ «Рейтерге» берген сұхбатында.

Ердоғанның БҰҰ-ға ұсынысы

Тағы бір сөзінде Түркия президенті Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік кеңесін қайта құрып, одан 1,7 млрд мұсылман тұратын Ислам әлемінің өкіліне бір орын беруге шақырды. Қазір бұл кеңеске Қытай, АҚШ, Франция, Ұлыбритания және Ресей ғана тұрақты мүше.

«Әлем бұл бестіктен үлкенірек», – дейді Тайып Ердоған.

Құрама Штаттар 2015 жылы алты держава мен Тегеран жасаған ядролық келісімнен шыққаннан кейін, Ислам Республикасына қарсы экономикалық санкциялар қайта қалпына келтірілді. Соның салдарынан өндіріс тұралап, қаржылық жағдайы қиындаған Иран президенті мұсылман елдерін өзара сауда келісімін жасауға және бір-бірінің валютасын қолдануға, банк, қаржы салаларындағы ынтымақтастықтың арнайы механизмін ойлап табуға үндеді.

«Мұсылман әлемі АҚШ долларының үстемдігі мен Америка қаржы режимінен құтылудың жолдарын қарастыруы керек»,–  дейді Рухани.

Арыс Әділбекұлы