Трамп рұқсат етті, Ердоған соғысқа әзір

Трамп рұқсат етті, Ердоған соғысқа әзір

Алайда Түркия Сирияда әскери операция бастайтын болса, күрдтер «Даиштың» мыңдаған мүшесін түрмеден босатып жіберуі мүмкін. 

08 Қазан 2019 16:39 3440

Трамп рұқсат етті, Ердоған соғысқа әзір

Автор:

Арыс Әділбекұлы

Түркия Сирияға әскер кіргізуге жақын. Мұның нәтижесінде Араб республикасындағы соғыстың картасы тағы да өзгеріп, бір кездері «Даишпен» соғысқан күрд жасақтары соққыға ұшырап, Анкараның  бақылауындағы аумақтар кеңеймек.

Жексенбі күні Ақ үй әкімшілігі таратқан мәлімдемеге қарағанда, «президент Дональд Трамп пен президент Реджеп Тайып Ердоған телефон арқылы сөйлесті. Таяуда Түркия Сирияның солтүстігінде көптен бері жоспарланған операцияны бастайды. Оған АҚШ қарулы күштері қатыспайды». 

Түрік армиясы Сирияға 2016 жылдан бері осымен үшінші рет енейін деп отыр. Сирияның солтүстік-батысында – Асадқа қарсы оппозициялық күштер қарамағындағы соңғы аумаққа түрік жауынгерлері бұған дейін де шоғырланған еді.

Түркияның қалауы не?

Қазір Ердоғанның Сирияда екі мақсаты бар: Түркияның тұтастығына қауіп төндіріп тұрған күрд отрядтарын шекарадан алшақтату және кезінде түрік жеріне өтіп кеткен 2 миллиондай сириялық босқын үшін жер босату.

Анкара көптен бері сол жерді әзірлеуге немесе Сирия территориясына 32 шақырымға дейін бойлай еніп, «қауіпсіздік аймағын» құруға Құрама Штаттарды тартып әлек. Алайда Вашингтон асығар емес. Сондықтан Ердоған бұл істі өз күшімен жүзеге асыру үшін көпші елге әскер аттандыруға дайын отыр.

Әскери операцияның күрдтерге әсері қандай болуы мүмкін?

Күрдтер бастаған Сирия Демократиялық Күштері АҚШ-тың көмегімен «Даишқа» қарсы соғыс жүргізе отырып Сирияның солтүстігі мен шығысында ауқымды аумақты бақылауға алды және де сол жерде күрдтер мен олардың одақтастары өз үкіметтерін орнатып, тәуелсіз емес - автономиялық республика құру ниеттерін жариялады.

Күрдтердің сөзінше, түрік қарулы күштері басып кіретін болса, мемлекет құру армандарының күл-талқаны шығып, аймақты ауқымды соғыс өрті шарпып, тағы сан мың адам босқындық кебін киюі мүмкін.

Сирия Демократиялық Күштері мен оның құрамындағы күрд отрядтары Сирияның солтүстік-шығысы мен шығысын ұстап тұру жолында Америка әскеріне тәуелді. Егер Пентагон жауынгерлері кететін болса, бұл аудандарда Түркия басым күшке айналып, «Даиш» қайта бас көтеріп, өңірді Иран мен Ресейге арқа сүйеген жасақтар да басып алуға әрекеттенуі мүмкін.

Америка әскері кеткеннен кейін, күрдтер өз қарамағындағы аумақтарды сақтап қалу үшін тіпті Сирия үкіметі мен Ресейге Түркиямен арадағы шекараға әскер шоғырландыру туралы ұсынысты тағы айтуы ықимал. Бірақ бұл туралы келіссөздер  осыған дейін сәтсіз аяқталған еді.

Түркия қаншалықты алысқа баруы мүмкін?

Күрдтер жетекшілік ететін күштер Сирияның солтүстік-шығысындағы 480 шақырымға созылып жатқан аумақты бақылап отыр. Бірақ онда тұрып жатқан халықтың басым бөлігі – арабтар.

«Бұл аймақтың халқы – арабтар және мұндағы жетекші топтардың Түркиямен байланысы өте жақсы. Егер күрдтер осы аумақтарды ұстап тұру үшін соғысатын болса, көп қан төгіледі», – дейді Германиядағы Маршалл қорының өкілі Өзгүр Үнліхисарджлы «Рейтерге» берген сұхбатында.

Дегенмен, Түркия әзірге қанша аумақта операция жүргізетінін жарияламай отыр.

Ресей мен Иран Түркияны қолдауы мүмкін бе?

Ресей мен Иран - Сирия президенті Башар Асадтың қуатты қолдаушылары. Ал, Түркия мен АҚШ Асадты құлату үшін соғысқан көтерілісшілерді жақтады.

Мәскеудің сөзінше, Түркия өзін қорғауға құқылы. Дегенмен дүйсенбі күні Кремльдің баспасөз хатшысы Дмитрий Песков мәлімдегендей, Сирияның аумақтық тұтастығы сақталып, оның аумағына заңсыз кірген шетел әскері шығарылуы керек.

Егер Құрама Штаттар контингенті Сирияның солтүстік-шығысынан әкетілетін болса, Ресейге сүйенген Асад армиясы аймақтың  Түркия қарамағына өтпеген көп бөлігін қайтаруға әрекет жасауы мүмкін.

Батыстың реакциясы

Түркияның өз аумағына шоғырланған сириялық босқындардың жартысын, яғни, 2 миллионын көрші мемлекеттің солтүстік-шығысына шоғырландыру жоспарына Батыстағы одақтастары ашық қолдау білдірмей отыр.

Бұл орайда, Батысты алаңдататын негізгі мәселе сол – күрдтер бақылауындағы солтүстік-шығысқа Түркияның көмегімен сүннит-арабтардың жаппай қоныстануы аймақтың демографиялық жағдайын түбегейлі өзгертіп жіберуі мүмкін.

Біріккен Ұлттар Ұйымы Түркияның әскери операциясы басталған жағдайда жергілікті халық үйлерін тастап кетеді деп алаңдаушылық білдіріп, тараптарды (Түркия мен күрдтерді) сабырға шақырып отыр.

Түркияның әскери операциясы Асад үшін нені білдіреді?

Бұл аумақтар онсызда Сирия үкіметінің қарамағында емес. Түркия басып кіретін болса, күрдтердің бақылауындағы аудандар Анкара мен Асадты биліктен құлатқысы келетін оппозициялық күштердің қолына өтуі мүмкін.

Ресми Дамаск Түркияны - Сирияның солтүстігіне көз тіккен басқыншы мемлекет деп санайды. Сол үшін Асад түрік әскеріне қарсы тұру үшін енді күрдтермен ынтымақтасуы мүмкін.

Ал «Даиш» үшін нені білдіреді?

Аймақты бей-берекетсіздік жайласа, «Даиш» қайта бас көтеруге тырысуы мүмкін. Қазір Сирия Демократиялық Күштері «Ислам мемлекетінің» сарқыншақтарын жою операциясын жүргізіп жатыр.

Сирия күрдтерінің лидерлері Түркия әскери науқанды бастаса, аймақты тұрақсыздық теңселтіп, өз қолдарындағы «даиштықтарды» әрі қарай түрмеде ұстау мүмкіндіктерінен айрылып қалатындарын ескертіп отыр.

Қазір Күрд отрядтары «Ислам мемлекетінің» 5 мыңдай мүшесін тұтқындап отыр. Олардың көпшілігі – Сирия мен Ирак азаматтары, 1 мыңдайы – әлемнің  55 елінен жиналған шетелдік содырлар.

Арыс Әділбекұлы

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Ғалымдық пандемя кезінде АҚШ ДДСҰ-дан кететінін жариялады

Коронавирустан 100 мыңдай адамды қорғай алмаған Трамп Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымын Қытайдың қуыршағы деп айыптап, онымен байланысты үзетінін хабарлады.  

30 Мамыр 2020 11:01 211

Ғалымдық пандемя кезінде АҚШ ДДСҰ-дан кететінін жариялады

Президент Дональд Трамп Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымын (ДДСҰ) Қытайдың алдында тым ізетті және коронавирустың тарауы жайлы нақты ақпарат таратпады деп айыптап,  АҚШ-тың онымен байланысты үзетінін ескертті. Және де Трамп БҰҰ-ның медициналық органын Қытайдың қуыршағы деп айыптап отыр.

Құрама Штаттар ДДСҰ-ға 1948 жылы ресми түрде қосылды. Трамп штаб-пәтері Женевада орналасқан бұл ұйымнан кету туралы шешімді коронавирус эпидемиясының өршуіне байланысты Вашингтон мен Бейжің арасындағы шиеленіс тіпті күшейге шақта қабылдады. Айта кету керек, жұмбақ вирус былтырғы жылдың соңында Қытайдың орталығындағы Ухань қаласынан тарағаны мәлім.

Жұма күні Ақ үйдің раушан гүлдер бағында жасаған мәлімдемесінде Трамп Қытайды «ДДСҰ-ға вирус туралы ақпарат беру міндеттемелерін орындамай, әлемде жүздеген мың адамның өліміне себеп болды» деп кінәлады. Америка лидерінің ойынша, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Бейжің қысым жасағандықтан, коронавирус хақында планета жұртын шатастыратын деректер жариялады.

«Қытай жылына небары 40 миллион доллар төлеп, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына толық бақылау орнатып отыр. Ал, Құрама Штаттар ДДСҰ-ға жыл сайын шамамен 450 миллион доллар аударады», - дейді АҚ үй басшысы.

Трамп ДДСҰ-мен байланысты доғару туралы шешім қабылдардан бірнеше күн бұрын Қытай президенті Си Цзиньпин коронавируспен күрес мақсатында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына алдағы екі жылда 2 миллиард доллар бөлетінін мәлімдеді. Бұл  – ДДСҰ-ның былтырғы бюджетімен шамалас сома.

Тағы бір айта кететін жайт, өткен айда Трамп 194-елдік ұйымды қаржыландыруды тоқтатып, осы айда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына 30 күн ішінде өзін реформалау туралы міндеттеме алу туралы хат жолдады.

«Себебі олар бұл талапты орындай алмай, қажетті әрі ірі реформа жүргізбеді. Сондықтан, біз бүгін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен қатынасымызды ұзіп, қорымызды өзге де денсаулық сақтау мұқтаждықтарына бағыттаймыз», - дейді Трамп.

Америкаға да, әлемге де зиянды шешім

Трамптың бұл мәлімдемесінде АҚШ-тың ДДСҰ-дан нақты қай күні кететіні айтылған жоқ. Бірақ, Когресте 1948 жылы қабылданған Құрама Штаттардың Дүниежүзілік денсаулық ұйымына мүшелігі туралы бірлескен резолюциясына сәйкес, АҚШ бұл ұйымнан шығатынын бір жыл бұрын ескертуге міндетті.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Трамптың соңғы мәлімдемесіне қатысты әзірге жауап берген жоқ. Дегенмен, ол бұған дейін Қытайдың мүддесі үшін жалған ақпарат таратты деген айыптауларды жоққа шығарған белгілі.

«Есте сақтайтын бір маңызды жайт сол – ДДСҰ – әлем елдері арасындағы ынтымақтастыққа арналған платформа. Тарихи пандемияның бел ортасында одан шығып кету Құрама Штаттар мен әлем жұртшылығы үшін зиян», - дейді «Дәрігерлер адам құқығы үшін» қозғалысының атқарушы директоры Донна Маккей «Рейтер» агенттігіне берген сұқбатында. 

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының вебсайтындағы деректерге жүгінсек, АҚШ бұл ұйымға міндетті жарна ретінде 200 миллион доллар үлес қосып отыр. Сонымен қатар, Вашингтон ДДСҰ-ның әлемде полиомиелитті, ВИЧ-ті, гепатитті, туберкулезді жою тәрізді нақты бағдарлаларына жыл сайын ерікті түрде жүздеген миллион доллар бөледі.

ДДСҰ-ның қызметі тоқтамайды

Джонс Хопкинс Денсаулық сақтау орталығының аға ғылыми қызметкері Амеш А. Адаляның сөзінше, Трамптың шешімі Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының операцияларын өзгерте алмайды. 

Трамп өткен айда ДДСҰ-ны қаржыландыруды тоқтатқанда, кейбір батыс  дипломаттары мұндай шешімнің Дүниежүзілік денсаулық ұйымының әзірге қормен қамтамасыз етілген бағдарламаларына емес, саяси зиян тигізетінін айтты.

ДДСҰ – Біріккен Ұлттар Ұйымымен қоян-қолтық жұмыс істейтін тәуелсіз халықаралық орган. БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерреш өткен айда мәлімдегендей, «әлемнің COVID-19-қа қарсы соғыста жеңіске жетуі үшін ДДСҰ өте қажет мекеме».

БҰҰ-ның баспасөз қызметінің хабарлауынша, Біріккен Ұлттар Ұйымы ДДСҰ-ны қолдау туралы бүкіл әлем мемлекеттеріне өтініш жасаған.

«Ең алдымен Америка» ұранын ұстанған Трамп бұрыннан бері көпжақтылықты жаны жаратпайтынын аңғартып келеді. Ол билікке келгелі Құрама Штаттар БҰҰ-ның адам құқығы кеңесінен, мәдени агенттігі – ЮНЕСКО-дан, Париж климаттық келісімінен және Иранмен жасалған тарихи ядролық пәтуадан шықты.  Сонымен қатар,  АҚШ БҰҰ-ның жер шары халықтар қоры мен палестиналық босқындарды қолдау агенттігін қаржыландыруды қысқартты.

«ДДСҰ – инфекциялық ауруларды күні бұрын ескертетін дүниежүзілік жүйе. Қазір 100 мыңдай америкалықтың өмірін жалмаған ғаламдық пандемия кезінде одан шығып, еліміздің басын қауіпке тігетін уақыт емес», - дейді Конгрестің өкілдер палатасының Қаражаттандыру комитетінің басшысы, демократ Нита Лоуи.

Арыс Әділбекұлы

Трамп ұсынған «ғасыр келісімі» іске аспайтын сыңайлы

Палестина билігі мен Ресейдің Сыртқы істер министрінің мәлімдемесінен кейін осындай қорытынды жасауға болады.  

17 Ақпан 2020 15:37 2299

Трамп ұсынған «ғасыр келісімі» іске аспайтын сыңайлы

Палестина Құрама Штаттардың саясатына мойынсұнбайды

Бұл тарап АҚШ-тың израильдік-палестиналық шиеленісті тоқтату бойынша жасаған ұсынысынан түбегейлі бас тартты. Елдің премьер-министрі Мұхаммед Штайе Трамптың бейбітшілік орнату туралы жоспары «жерге көмілетінін» жеткізіп, «ғасыр келісімі» деп аталып кеткен бұл құжатты тек Трамп пен Израиль премьері арасындағы өзара меморандумға теңеді. 

Штайе ел болашағына алаңдаулы. Ол халықаралық геосаясатта зор ықпалға ие АҚШ ұсынысының кесірінен Палестина мемлекеті бытырап, кейін тіпті егемендігінен айырылатынын басып айтты. Яғни Вашингтонның қолдауына ие Израильдің келешекте елдің біраз бөлігін өзіне күшпен қосып алу қаупі бар екенін де тілге тиек етіп, өзге елдерді Трамптың жоспарын қолдамауға шақырды. Өз кезегінде Палестина қазір осы мәселе бойынша ашық келіссөздер жүргізуге дайын екенін білдіріп отыр. 

Осы турасында Ресей не ойлайды?

Мәскеу Израиль мен Палестина арасындағы шиеленісті реттеуге көмек беруге дайын. Бірақ халықаралық делдалдардың төрттігі аясында. Нақтырақ айтқанда, РФ, АҚШ, БҰҰ және ЕО болып бірігіп ондаған жылға созылған түрлі түйткілдердің шешімін табуға атсалыса алады. Ресейдің Сыртқы істер министрі Сергей Лавров осылай дейді. Тәжірибелі дипломат Ақ үй басшысы ұсынған «ғасыр келісіміне» өзінің бағасын берді. Айтуынша, бұл құжат біржақты, яғни Вашингтон Палестина мүддесін толыққанды ойламай жариялаған. Оның үстіне халықаралық-құқықтық негізге қайшы келіп отыр деген пікір білдірді. 

Израиль АҚШ-тың айтқанымен жүре ме?

Израиль Трамп ұсынған «ғасыр келісімі» аясында шекараны белгілеумен айналысатын арнайы топ құрып, тиісті жұмыстарды бастап кеткен. Ел премьері Нетаньяхудың сөзінше, бұл топ америкалықтармен бірлесе шекараны белгілей бермек.

Естеріңізге сала кетейік, 28 қаңтарда Вашингтон қаласында АҚШ президенті Дональд Трамп Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяхумен бірге «ғасыр келісімінің» негізгі ережелерін жариялаған болатын. Құжатта палестиналық-израильдік дағдарысты бейбіт жолмен шешу жоспары, екі мемлекетті де мойындау қарастырылған. Ақ үй басшысы жариялаған карта бойынша, Палестинаны Иорданияға шекара арқылы өтетін қос магистральмен қосу көзделіп отыр. Палестинаның батыс жағалауы Иорданиядан Израиль территориясының белдеуімен бөлінетін болды. Сонымен қатар палестиналық Газа секторы айтарлықтай кеңейіп, оған екі ірі аудан қосылады. Трамп таныстырған карта бойынша, сириялық Голан территориясы Израильдікі болып есептеледі, ал Шығыс Иерусалимнің тек бір бөлігі ғана араб мемлекетенің астанасы ретінде саналмақ.  

Табиғат Нұрболат

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: