/img/tv1.svg
RU KZ
Сүт экспортына тыйым салынуы мүмкін

Сүт экспортына тыйым салынуы мүмкін

Еуразия экономикалық одағына мүше мемлекеттерге жаңа техникалық талап енгізіледі. 

18:36 14 Қараша 2019 3666

Сүт экспортына тыйым салынуы мүмкін

Автор:

Абылай Бейбарыс

2020 жылдан бастап Еуразия экономикалық одағына мүше мемлекеттерде өндірілетін және саудаланатын сүттің сапасына жаңа техникалық талап қойылады. Бұл техникалық регламентке сай келмейтін сүт пен сүт өнімдерінің экспортына тыйым салынады деген сөз.

Жасыратын несі бар, жаңа талап еліміздің сүт өндірушілеріне қауіп төндіріп тұр. Себебі бізде сүттің 80%-ын жеке шаруалар өндіреді. Ал олар сүттің сапасына бас ауыртпайды.

Статистикалық дерекке сүйенсек, елімізде жыл сайын 5,5 млн тонна сүт өндіріледі. Оның 4 млн тоннасы жеке қосалқы шаруашылықтарға, 1,5 млн тоннасы біріккен шаруа қожалықтарына, яғни сүт кооперативтеріне тиесілі.

Кооператив дегеннен шығады, ұмытпасаңыздар, агроөнеркәсіп кешенін дамытудың 2017-2021 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында сүт кооперативін дамытуға басымдық берілген. Құжатқа сәйкес, үкімет ауыл тұрғындарын бір кооперативке біріктіріп, жергілікті жерлерде кемі 100 сиырдан сүт қабылдайтын бекет ашуды көздеді. Әу баста бұл бастама ерекше қарқынға ие болды. Тіпті 5 жылда 1 мың сүт кооперативі құрылады деп жар салынды. Бұл аз десеңіз сүт кооперативтері 350 мың адамның басын біріктіреді деп сүйінші сұралды.

Жоспар бойынша сүт кооперативтері сүт зауыттарын шикізатпен қамтамасыз етуге тиіс болды. Осылайша жабайы саудаға шектеу қойып, отандық маркамен шығатын сүт және сүт өнімдерінің саны мен сапасын арттыру жоспарланды. Ал «ҚазАгро» xолдингі сүт кооперативтерін субсидиямен жарылқайтын болды. Бірақ, иә, бірақ, мұның соңы сиырқұйымшақтанып кетті.

Сүт өндірумен айналысатын жеке шаруа қожалығының иесі Берік Айболатовтың айтуынша, Еуразия экономикалық одағына мүше мемлекеттерде өндірілетін сүттің сапасына ерекше талап қойылған кезде  оның кәсібі тығырыққа тіреледі.

«Техникалық талап бойнша, сүттің құрамындағы антибиотик пен бактерия және соматикалық талшық тексеріледі екен. Мұндай сынаманы үй жағдайында алу мүмкін емес. Ал зертхана күн сайын әр сынамаға ақша сұрайды. Сонда табысымызды күн сайын зерттханаға беріп отырамыз ба?

Сапасы сын көтермейтін сүт нарыққа шығарылмайды. Біз бәсекеге қабілетсіз болып қаламыз. Өндірген өніміміз өтпейтін болады. Ақырында банкротқа ұшыраймыз», – деді жеке шаруа қожалығының иесі.

Естеріңізде болса, биыл қыркүйек айында «Зенченко и К» серіктестігі

Ресей нарығына өнім шығаруын тоқтатты. Бұған Ресей ауыл шаруашылығы бақылау басқармасының тыйымы себеп болды.

«Зенченко и К» сүт зауытының директоры Георгий Целыхтың сөзінше, 2019 жылдың қыркүйегіне дейін солтүстіктегі көршіміз сүт пен сүт өнімдерінің сапасына 15 түрлі шектеу қойған.

Айта кетейік, отандық сүт өндіруші Ресей нарығына осыдан 3 жыл бұрын шыққан.

«Қорған, Омбы қалаларындағы дүкен сөрелеріне қойылған сүт, қаймақ, қатық сынды өнімдерімізді жергілікті тұрығндар сүйсініп жеді. Біз мұны тауар саудасынан түскен табыстан білдік. Ресей ауыл шаруашылығын бақылау басқармасы біздің өнімдерде санитарлық талап сақталмаған дегенді желеу етіп, бізді өз нарығынан аластатты. Яғни жосықсыз бәсекелестікке жол берді», – деді Георгий Целых.

Абылай Бейбарыс

«Қағаз жүзіндегі» сүт шенеунікке ғана сіңімді

Сүт өндірісі саласында бюджет «паразиттері» анықталды. 

04 Тамыз 2020 16:32 5687

Бір қарағанда, Қазақстанда ақ өндірісі барған сайын артуда. Тіпті ілеуде біреу болмаса сиыр атаулы бұзауламайтын, яғни сүт бермейтін қысқы маусымда да статистика жоғары өрлей береді.

Мысалы, өткен қысты қоса алғанда, бір жыл ішінде сүт пен қаймақ өндірісі 6% артқан. Бұл экономикадағы ең үздік көрсеткіштердің бірі. Себебі, жаһандық дағдарыс, құйылатын инвестицияның күрт сұйылуы, теңге девальвациясы,  коронавирус пандемиясы, Үкіметтің карантині және қатаң шектеулері аясында өзге секторларда рецессия жүруде.

Сүт және сүт өнімдері сегментінде өндіріс қарқыны ғаламат: 2020 жылғы қаңтар-маусым аралығында, яғни жарты жылда Қазақстанда 288,5 мың тонна сүт пен қаймақ жасалған. Бұл былтырғыдан 5,7%-ға көп. Осы қарқынын жоғалтпаса, жыл соңында 600 мыңдық меже бағынуға тиіс.

2019 жылы елімізде осы өнімдердің 556,5 мың тоннасы өндіріліпті. Яғни, 2018 жылмен салыстырғанда 3,9%-ға ұлғайды. Себебі, екі жыл бұрын Қазақстанның небары 535,5 мың тонна аққа аузы жететін.

Бірақ кейбір сарапшы осы көркем көрсеткіштерге күдік келтіреді. Белгілі ауыл кәсіпкері Владимир Комкин ұзақ уақыттан бері халықтан сүт сатып алумен айналысты. Бүгінде дәрменсіз жағдайға жетіп, ісін жауыпты.

«Бизнесімнің айналымы үлкен болатын. Алайда осы нарықтық қатынастарға мемлекеттік субсидиялардың араласуы кәсіпкерлерді жарға жықты. Менің компаниям да банкрот болды. Бірер жыл бұрын ғана сүт өндіруші кооперативтерді субсидиялау туралы заң қабылданғаны мәлім. Содан сүттің әр литрі үшін бюджеттен 10 теңге субсидия беріле бастады. Негізі, дұрыс тетік. Десек те, ол демеуқаржыға рұқсатты ауыл бизнесмендерінің бәрі бірдей ала алмады. Нәтижесінде, қолдаудан тыс қалған ірі ойыншылардың өзі кете бастады», – деп жабырқайды кәсіпкер.

Ол салада «сұр схемалар» толып кеткенін айтады.

«Шын мәнінде, көптеген ӘКК-тер, кооперативтер зауыттарға өз мүшелері өндірмеген сүтті сатумен шұғылданады. Олар ауыл-аймақты аралап, халықтан сүт сатып алады. Ал субсидия сүт өндіруші кооперативтерге арналған. Бірақ көптеген алақол адам мұнымен де шектелмеді. Осылайша, «қосып жазылған», яғни қағаз жүзінде бар, іс жүзінде жоқ сүт пайда болды. Басқаша айтқанда, бұл сүт тек электронды шот-фактураларда және төлем тапсырмаларында (платежные поручения) ғана бар. Өмірде жоқ», – дейді В.Комкин.

Алдау схемасы қандай?

Бұған ақпараттық жүйелердегі олқылық жол беріп отырған көрінеді.

«Ережелерге сәйкес, субсидия алу үшін өтініш беруші «Электронды үкімет» веб-порталы арқылы электронды өтініш тапсырады. Бірден айтайын, аталған мемлекеттік қызмет subsidy.plem.kz ақпараттық жүйесі көмегімен электронды түрде ғана көрсетіледі. Ниеті адал еместер осыны пайдаланады. Олар порталда тіркеледі, өтінішті толтырады да, оған өзінің электронды цифрлық қолтаңбасымен қол қояды. Заң бойынша осыдан кейін өтініш иесі өзі ұсынған мәліметтердің шын-өтіріктігі үшін басымен жауапты. Осыдан кейін өтініш ары қарай қарау және шешім қабылдау үшін жұмыс органының жеке кабинетіне түседі. Бәрі орынды. Алайда өтінішті қалыптастырудың барлық кезеңінде бүкіл мәліметті ақпараттық жүйе жай автоматты түрде тексереді. Себебі, ол жүйе селекциялық және асыл тұқымды дамыту жұмыстарына арналған ақпараттық базамен интеграцияланған», – дейді Владимир Комкин.

Ал «құлтемірде» сана мен ой жоқтығы мәлім. Кәсіпкердің пікірінше, бұл жүйеде барлығы мемлекет пен бизнестің өзара сеніміне құрылған. Жалған мәлімет берсе, өзі кінәлі.

«Бір қарағанда, өтініш иесі өзі ұсынған деректер үшін жауапкершілік арқалайды. Әйтсе де, ол қандай деректер? Нақтылай кетсек, кәсіпорынның атауы, мекенжайы, есептік нөмірі, заңды тұлғаның БСН-ы, сондай-ақ өткізген өнімінің көлемі, шот-фактурасының датасы және нөмірі, төлем тапсырмасы және сүт үшін төленген сомасы қатесіз, дұрыс жазылуы керек. Бұл ретте жүйеде басқа ешқандай нақты құжатты, немесе фото, видеоесепті қоса тіркеу көзделмеген! Соның кесірінен, небары 100 сиыры ғана бар кез келген кооператив 5 мың сиыр ғана бере алатын сүтті тапсырғандай көрсетіп, құжат ұсына алады. Бұл үшін зауытпен мәмілелесіп, «перегнал-обналичил» схемасымен төлем алса және электронды шот-фактура жазса, болғаны», – дейді В.Комкин.

Зауытқа мұндай көзбояушылықтың қажеті не?

«Зауыттар да сүтті «құжат жүзінде» молынан өңдеп тастауға мүдделі. Өйткені сонда оларға сүтті майға «өңдегені» үшін мемлекет әр келіге 25 теңгеден субсидия төлейді. Оның үстіне қазіргі кезде шағын зауыттар қаптап кетті, олардың біразы «қағаз жүзіндегі» айналымнан ақша табады. Себебі, жүйе оларға сауынды сиырлардың санын растаусыз-ақ құжат жолдай беру мүмкіндігін ұсынады. Жыл өткен сайын кооперативтер арсыздана түсуде: мейлінше көп субсидия алу үшін айналым көлеміне де еш қорықпай, көп қосып жазады. Неге қорықсын? Құжаттары бойынша барлығы тап-тұйнақтай, бәрі 100% сәйкес келеді. Тек нарыққа сонша өнім шықпайды. Егер тексерушілер оларға еріп, бірге сүт тапсыруға шықса, кооператив қатысушыларында сонша сүттің де, қажетті сиырдың да жоқтығын әшкерелер еді. Әрине, түгел қаралауға болмайды. Адал кооперативтер де жетерлік. Әңгіме қарау ниеттілер жайында болып отыр», – деді кәсіпкер В.Комкин.

Ол өзіне мемлекеттен субсидия сұрамайды: бұл бизнеспен айналыспайды. Өзге әріптестері үшін биліктің нарықта қалыпты, адал бәсекелестікті қамтамасыз еткенін қалайды.

«2018 жылға дейін, яғни субсидия болмағанда, бәріміз адал бәсекелестік. Мемлекет қаржысы өзімен бірге салаға алаяқтарды әкелді. Енді нарықтан кооператив құрмаған жеке бизнесмендер кетіп жатыр. Оларды субсидияшылдар ығыстыруда. Тәжірибелі бизнес нысандарының банкрот болып жатқанын көрген жаңа ойыншылар нарыққа кірмейді. Бүкіл сүт бизнесі мейлінше көп, «көпіршік» айналымды көрсетіп, мол субсидия алумен елігіп барады. Сондықтан екі жол бар: не белгілі бір уақытқа субсидияларды алып тастау керек. Немесе subsidy.plem.kz порталын жетілдіріп, ондағы құжат беру бөлімі арқылы сауынды сиырдың санын және беретін сүтін растайтын, құжатталған ақпаратты сұрата бастау қажет», – деді ауыл бизнесмені.

Әйтпесе бұлай бара берсе, нарыққа жеткізілген әрбір литр нағыз сүтке 10 литр қосып жазылған құжат жүзіндегі сүттен келетін болады.

Ауыл шаруашылығы министрлігі ауыл кәсіпкерлерін демеуқаржымен қолдау шарасын ізгі ниетпен қабылдағаны сөзсіз. Осы арқылы Үкімет ауыл шаруашылығын дамытуға дем беріп жатырмыз деп ойлайды. Өмірдегі көрініс өзгешелеу сияқты: нарықтан нақты ойыншылар ысырып шығарылып, орнын бюджет «паразиттері» басып жатуы ықтимал.


Біздің Telegram каналымызға жазылыңыздар! 

Жанат Ардақ

Алматы облысындағы ірі тауарлы-сүт фермасының құрылтайшысы Президенттен көмек сұрауда

Сүт өңдеуші кәсіпорын «ҚазАгроҚаржы» бизнесті жүргізуге мүмкіндік бермей отыр деп айыптады. 

28 Мамыр 2019 10:29 1336

Алматыда баспасөз жиынын өткізген «МедеуКоммерц» ЖШС-ның өкілі Виктория Меленцева еліміздің бас прокурорынан «ҚазАгроҚаржы» АҚ-ға қатысты Қылмыстық кодекстің 2-бабы, 3-тармағы бойынша (рейдерлік) қылмыстық іс қозғауды өтінді.

Виктория Меленцеваның айтуынша, «ҚазАгроҚаржы», «МедеуКоммерцке» қарасты тауарлы-сүт фермасын заңсыз тартып алуға әрекеттеніп жатыр.

«2012 жылы «ҚазАгроҚаржы» мен «МедеуКоммерц» тауарлы-сүт фермасы бойынша құны 2,326 млрд теңге болатын инвестжобаны қаржыландырмақ болып келісімшартқа қол қойған. Бұл қаржының 2,002 млрд теңгесін – «ҚазАгроҚаржы», ал 354 млн теңгесін «МедеуКоммерц» салған. Арадағы лизинг келісімшарты бойынша «ҚазАгроҚаржы» шетелден 780 ірі қара мал сатып алып беруді өз міндетіне алған. Алғашқы 200 бас ірі қара мал 2013 жылдың қазан айында жеткізілді. Сол кезде «ҚазАгроҚаржы» 12 айға жеңілдікпен несие төлеу мерзімін белгілепті. «МедеуКоммерц» өкілдерінің «200 бас ірі қара малмен жұмысты бастау бізге ауыр тиеді» деген өтініштеріне қаржы ұйымы «қалған 580 мал басы жеткізілгенше несие төлеудегі жеңілдік мерзімі ұзартылады» деп жауап берген. Алайда ірі қара мал сатып алу жөніндегі келесі келісімшартқа 2014 жылдың 29 қазанында қол қойылған. Ал 2015 жылдың басынан бастап «ҚазАгроҚаржы» жеңілдікпен несие төлеу мерзімі аяқталуына байланысты несиені төлеу туралы ескертулер жібере бастаған», – дейді «МедеуКоммерц» ЖШС-ның өкілі Виктория Меленцева.

Оның айтуы бойынша, 2015 жылдың ортасынан бастап «МедеуКоммерцтің» мүлкі және банктегі есепшоты бұғатталып, 50 млн теңге айналымнан алынып тасталған. Бұл фактор «МедеуКоммерцтің» экономикалық-қаржылық жағдайына кері әсер етті. Ал келісімшарт мерзімін ұзарту туралы «МедеуКоммерц» ЖШС-ы өтініші ескерілмеді.

«Одан бергі уақытта «ҚазАгроҚаржы» АҚ басшылары ауысты. Олардың ұстанымы – акционерлік қоғам қаржы институты, олар бірінші кезекте арадағы келісімшарттағы іс-әрекетке емес, салған қаржының қайтарымына басымдық береді. Егер ЖШС-ы қарызды қайтара алмайтын жағдайда болса, акционерлік қоғам сотқа жүгінеді», – дейді «МедеуКоммерц» өкілі.

Одан әрі Меленцева ханым, «МедеуКоммерц» иелегіндегі тауарлы-сүт фермасының ғимаратын өздерінің баланстарына қайтарып алуға кірісіп кеткенін айтып өтті. Оны қаржы институты 1,907 млрд теңгеге бағалапты.

«Біз мұндай бағаға келіспейміз. «МедеуКоммерц» тауарлы-сүт фермасының жобасына 2 млрд теңге жұмсады. Екі тараптың өкілдері көрсеткен сомадағы айырмашылықты ескерген сот үшінші тәуелсіз бағалаушыларға тапсырыс берді. Олар жобаның құнын 2,747 млрд деп тапты. Бірақ олар өзінің ішкі түйсіктеріне ғана сүйеніп, өздері белгілеген соманы заңды деп тапты», – дейді Меленцева ханым.

Виктория Меленцева ханым, осы тұста сот орындаушылардың «Медеу Коммерцтен» фермадағы мал басының аман сақталуына кепілхат талап етіп жатқанын тілге тиек етіп өтті.

Баспасөз жиынына қатысқан «МедеуКоммерц» ЖШС директорының кеңесшісі Арман Ахметов ЖШС-на қарасты тауарлы-сүт фермасы тәулігіне 11 тонна сүт өңдеп келгенін айтты. Оның 3 тоннасы тауарлы сүт фермасында өңделіп, «Fresh House» сауда үйлері желісінде сатылған. Мемлекеттік бағдарлама бойынша ашылған серіктестік 200 адамды жұмыспен қамтамасыз етіп отырған.

«2018 жылдың күзінен бастап біз сүтті тек шикізат күйінде шығарамыз. Бұрын тәулігіне 11 тонна шығарсақ, қазір ол 3 тоннаға дейін азайып кетті. Штат 200 адамнан 40 адамға дейін қысқарды. Мал басы 900-ден 700-ге дейін азайып кетті», – дейді Арман Ахметов.

Сондай-ақ спикерлер «ҚазАгроҚаржы» өкілдерін осы жиынға шақырғанын, олардың келмегенін айтып кетті.

«Ауыл шаруашылығы секторы мәз емес. Біз өз тарапымыздан тауарлы-сүт фермасын сақтап қалу үшін келісімнің барлық түрін тыңдауға дайынбыз. Тіпті «Тауарлы-сүт фермасын өз иеліктеріңізге алыңыздар. Біз оны сіздерден жалға алып, жұмысымызды жалғастыра беруге де дайынбыз. Бірақ олар бұл ұсынысымызды да қаперге алмай отыр», – дейді Виктория Меленцева.

Жиын соңында, спикерлер еліміздің Бас прокуроры Ғизат Нұрдәулетовке, ҚР ауыл шаруашылығы министрі Сапархан Омаров пен Президент Қасым-Жомарт Тоқаев мырзаның атына ашық хат жазғанын айтты.

Біз өз кезегінде «ҚазАгроҚаржы» АҚ-ның баспасөз бөліміне хабарластық. Олар жақын күнде осы мәселеге қатысты жауап беретіндерін жеткізді.

Рауан Ілиясов