/img/tv1.svg
RU KZ
Жануарлар тек адам үшін жаралған ба?

Жануарлар тек адам үшін жаралған ба?

Қытайдың жабайы табиғатқа тәбеті коронавирустан кейін де жалғасуы мүмкін. 

11:50 18 Ақпан 2020 2623

Жануарлар тек адам үшін жаралған ба?

Автор:

Арыс Әділбекұлы

Соңғы екі аптада Қытай полициясы бүкіл ел аумағында үйлерге, мейрамханаларға, базарларға рейд жүргізіп, 700-ге жуық адамды жабайы жануарларды аулады, жеді, сатты деген күдікпен тұтқындап әкетті.

Науқан барысында 40 мыңдай мақұлық тәркіленді. Олардың қатарында тиіндер, ақ тышқандар, қабан шошқалар және тағы басқа аңдар бар. Кейбір сарапшылар осыған қарап,  Қытайдың жабайы жануарларды тұтыну және оларды медициналық мақсатқа пайдалану тәбетінің бір түнде жоғалып кетпейтінін болжап отыр.

Есектің, бұғының, иттің, қолтырауынның  және өзге де жануарлардың етін заңды түрде сатумен айналысатын саудагерлер «Рейтер» агенттігіне берген сұхбатында айтқандай, олар базарлар ашылысымен үйреншікті бизнестеріне қайта кіріседі.

«Адамдарға жабайы жануарлар мен өсімдіктер ұнайды. Жұрт оларды жеу үшін немесе сыйға тарту үшін сатып алады», – дейді Гонг есімді кәсіпкер. Ол қолтырауын мен бұғының етін қазір үлкен тоңазытқышта сақтап, байбалам басылғасын супермаркеттерге өткізуді жоспарлап отыр.

Ғалымдардың ойынша, жаңа коронавирус адамдарға жарқанаттардан панголин (кішкентай сүтқоректі кесіртке) арқылы жеткен. Құмырсқаны қорек ететін панголиндер Қытайдың дәстүрлі медицинасында жоғары бағаланады. Дегенмен, зерттеушілер бұл нұсқаға әзірге бұлжымас дәлел таппай отыр.

Қауіпті инфекция алғаш рет Ухань қаласындағы теңіз өнімдері базарына барған адамдардан анықталды. Мұнда жарқанаттардың, жыландардың, циветталардың түр-түрі сатылады. Қытай үкіметі жабайы жануарларды тұтыну қоғам денсаулығына қауіпті деген себеппен осындай сауда орындарының бәрін қаңтарда уақытша жапты.

Алайда халықтың мәдениеті мен тарихында тамырын тереңге жайған мұндай тәбетті өзгерту үшін әкімшілік шаралар жеткіліксіз болуы мүмкін.

«Көптеген адамға жануарлар бірге тіршілік ету үшін емес, тек адам үшін жаралғандай көрінеді», – дейді Қытай ғылым академиясының зейнетке шыққан зерттеушісі, зоолог-ғалымы Ван Сон «Рейтерге» берген сұқбатында.

Онлайн дебат

Бүгінге дейін 1800-дей адамның өмірін жалмаған коронавирус интернетте жабайы жануарлар мен өсімдіктерді тағамға және медицинаға пайдалану туралы пікірталастарды тіпті күшейтті.

Көптеген академик мен қоршаған орта жанашырлары және Қытайдың қарапайым тұрғындары халықаралық табиғат қорғау топтарына қосылып, жабайы жануарлар мен өсімдіктер саудасына біржола тыйым салып, оларды сататын базарларды мүлде жабуға шақырып отыр.

Бұл бастаманы Қытай әлеуметтік желісінде, әсіресе,  жастар көбірек қолдай бастаған. «Бір жаман әдетіміз – бәрін жеуден тайынбаймыз. Жабайы жануарларды тұтынатындарды түрмеге жабатын уақыт жетті», – дейді Sun есімді қолданушы Sina сайтында қалдырған жазбасында.

Біржола тыйымды құптамай отырғандар да баршылық. Бірақ олар аздау.  Мұндай позицияны ұстанғандардың ойынша, жабайы жануарларды азық ету – денсаулыққа жақсы. «Жабайы жануарларды жеуден бас тарту – тамақтанудан бас тартуға ұқсас, өйткені арам қатуыңыз мүмкін», – деп жазады Onlooker Pharaoh деген қолданушы Hupu жаңалықтар платформасында.

Үкіметтен қолдау

Қытайда жабайы жануарларды көбейту мен саудалау ісін үкімет қолдап отыр. Себебі мұндай кәсіп – көптеген адамдар үшін табыс көзі. 2016 жылы жарияланған есепке жүгінсек, жабайы жануарлар мен өсімдіктер шаруашылығы экономикаға жылына 20 млрд доллар кіріс әкеледі екен.

«Мемлекеттік орман шаруашылығы бюросы – жабайы жануарлар мен өсімдіктерді қолдайтын негізгі орган. Оның ойынша,  Қытай өзін дамыту мақсатында жабайы табиғат ресурстарын қолдануға құқылы», – дейді the Human Society International ұйымының Қытай саясаты жөніндегі маманы Петер Ли.

Кейбір бақылаушылардың сөзінше, Қытайда жабайы жануарларды асырау мен сату шаруашылықтарының көбі шалғайдағы елдімекендер мен кедей аймақтарда орналасқан. Мұндай кәсіпке жергілікті басшылық экономикаға серпін беретін мүмкіндік ретінде қарайды. Ал, мемлекеттік телеарналар егеуқұйрық тәрізді жануарларды коммерциялық және тұтыну мақсатында ұстау туралы бағдарламаларды ұдайы көрсетіп тұрады.

Аражігін ажырату қиын

Аюдың өтінен бастап, панголиннің терісіне дейінгі жануарлар өнімі Қытайдың дәстүрлі медицинасында әлі күнге дейін қолданылып келеді. Бұл саланы Бейжің «Бір белдеу, бір жол» инициативасы аясында да кеңейтуді көздеп отыр.

Дегенмен, экологиялық қозғалыстардың айтуынша, бұл бизнестің заңдысы мен заңсызының аражігін ажырату қиын. Біріккен Ұлттар Ұйымының есебінше, әлемде жабайы жануарлар заңсыз саудасының көлемі жылына 23 млрд долларға жетіп қалды. Ал, Қытай бұл жағынан дүниежүзіндегі ең ірі нарыққа айналған.

Лондонда орналасқан тәуелсіз «Экологиялық тергеулер агенттігі» осы аптада жариялаған баяндамаға қарағанда, коронавирус эпидемиясы жабайы жануарларды заңсыз саудалауды тіпті күшейткен. Себебі Қытай мен Лаос трейдерлері мүйізтұмсықтың мүйізінен алынған дәріні дене қызуын басатын препарат ретінде сатып жатыр.  

Өткен аптада «Синьхуа» агенттігі хабарлағандай, Қытайдың жоғары заң шығару органы биыл жабайы жануарларды заңсыз саудалауға қарсы ережелерді қатаңдатуды жоспарлап отыр.

Арыс Әділбекұлы

Коронавируспен кімдер сәтті күресіп жатыр және неліктен?

27 Қыркүйек 2020 12:36 1317

Коронавирус эпидемиясы ғаламдық төтенше жағдай деп жарияланғаннан кейін сегіз ай өткенде дүниежүзі елдері пандемиямен күресте әртүрлі нәтиже көрсетіп отыр.  

Дайындық пен тәжірибенің көмегі

Әлем елдері түрлі стратегия қабылдағанымен, олардың пандемиямен күресі бір-біріне ұқсас: инфекцияланғандарды анықтау (тестілеу, қадағалау) және вирустың тарауын мейлінше азайту шаралары (оқшаулау, карантин және өзге де профилактикалық шаралар). Қытайда 2003 жылы пайда болған өткір респираторлық синдромнан (SARS) немесе атипті пневмониядан ауыр сабақ алғандар алғашында «ковид» эпидемиясына едәуір тиімді жауап бере білді. Мәселен, Тайвань ертерек медициналық тексеру жүргізіп, елді жіті тестілеуден өткізіп, науқастардың кімдермен байланысқанын мұқият қадағалап, коронавирус инфекциясын сәуірде-ақ тоқтатты. Сонымен қатар, Азияда  SARS індетінен кейін маска тағудың үйреншікті жағдайға айналуы да биылғы пандемияны сәттірек еңсеруге көмектескен. 

Ертерек тестілеудің пайдасы

Тестілеуге және науқастардың байланысын қадағалауға қаңтарда кіріскен Оңтүстік Корея, Германия пандемияның бірінші толқынын өзгелерден бұрын тоқтатты. Тестілеу саясаткерлерге күшейіп келе жатқан қауіпке жылдам қарсы тұруға және халықты қатердің растығына сендіруге мүмкіндік берді. Ерте қимылдағанның пайдасы ұзаққа жетіп отыр.  Жаздың соңында екі елде де ауырғандар саны қайта көбейді. Бірақ, бұл мемлекеттер осыған дейін вирустың деңгейін төмендеткені сонша, қазір онымен күрес аса қиынға соғып отырған жоқ. Керісінше, кейбір сарапшылар бір жыл бұрын АҚШ пен Ұлыбританияны пандемияға ең дайын елдер деп атаған еді. Бірақ, олар тестілеуді ертерек жүргізген жоқ. Соның салдарынан вирус бақылаусыз тарап, халықтың денсаулық сақтау саласындағы шенеуніктерге сенімі сетінеп, екі елде «ковидтан» өлгендер әлем бойынша жан басына шаққанда ең көп тіркеліп отыр.

Географияның маңызы

Исландия, Жаңа Зеландия сияқты аралдық мемлекеттер сырттан ешкімді кіргізбей, өздерін толық оқшаулап, коронавирус жұқтыру оқиғаларын мейлінше азайтты. Географиялық орналасудың проблемалық тұстары да бар. Мәселен, сәуір-мамыр айларында экономикасын қайта ашуға кіріскен Қытай вирустың жаңадан өршуін тоқтату үшін Солтүстік Кореямен, Ресеймен арадағы шекараларында сақтық шараларын күшейтуге мәжбүр болды. Ал, Еуропада тұрғындардың шетелге жиі шығуы эпидемияны қайта қоздырып, жазғы демалыс маусымы кезінде аймақ үкіметтерін тағы да әбіргерге түсірді.

Темірдей тәртіп тактикасы

Саясаттанушы София Феннер наурыздағы сараптамасында авторитарлық режимдер де, демократиялық елдер де вируспен күресте жақсы нәтижеге қол жеткізе алады деген қорытындыға келді. Мұндай жағдайда инфрақұрылымның, жедел әрекет ететін сенімді мемлекеттік қызметкерлердің, лидерлердің болуы шешуші рөл ойнаған. Қытай пандемияны тоқтату үшін қаңтарда ондаған миллион адамды темірде тәртіппен карантинге жауып, бүкіл әлемді таң қалды. Бұл әрекет нәтиже бергендіктен, оны дереу өзге континенттердегі елдер қайталады. Қытай қайта ашылғанда да таң қалдырды. Мысалы, оның үкіметі мемлекеттік мекемелердің, телефон байланысы операторларының мәліметтері мен азаматтардың сапарларға шығу тарихын пайдаланып, адамдардың қозғалыс еркіндігін вирус жұқтыру қауіптілігіне қарай түрлі деңгейде шектеді. Бұл шараның тиімді болғаны сонша, пандемия басталған Уханьда жазға таман бірнеше ғана вирус жұқтыруға оқиғасы тіркеліп, ел туралы бұрынғыдай мәлімет жинау қажет болмай қалды. 

Шектеудің аздығы да тиімді

Қатаң шектеусіз де эпидемияны еңсеруге болады. Мысалы, Жапония екі рет өршіген вирусқа міндетті карантинсіз-ақ тосқауыл қойды. Есесіне, әлеуметтік бірлігі жоғары елде жабық кеңістіктен, адам көп жиналатын жерлерден, жақын байланыстан қашуды насихаттай ақпараттандыру науқаны қызу жүргізілді. Германия да көршілерімен салыстырғанда карантиннің жеңіл түрін енгізіп, пандемиямен күресте науқастардың байланыстарын қадағалауға көбірек мән берді. Бұл іске медик-студенттер мен құтқарушылар да тартылды. Олардың қажырлы еңбегінің арқасында Германия АҚШ-пен салыстырғанда коронавирустан әлдеқайда аз адам жоғалтты.

Үкіметке сенім

Халықтың үкіметке сенімі, әсіресе, ақпарат пен ғылыми зерттеулер (олардың кейбірі нашар болуы мүмкін) және бір-біріне қарама-қайшы мәліметтер тасқыны күшейген шақта аса қажет.  Билікке күмәні көп елдерде түрлі конспирациялық теорияларға сенім күштірек. Кейбір комментаторлар бұл жағдайды «инфодемия» деп атап жүр. Қаңтардың 8-де Иран үкіметі украиналық ұшақты әскерилердің қателікпен атып түсіргенін жасырамын деп, халық алдында жалған сөйледі. Содан кейін жергілікті тұрғындар биліктің вирус туралы ескертпелеріне де иланбастан, жаппай сапарларға аттанып, Наурыз мерекесін тойлады.  АҚШ-та сан мың адам штаттардың астаналарында карантинге наразылық білдіріп, экономиканы қайта ашуды талап етті. Қазір екі елде де «ковид» жұқтырғандар аз емес. Латын Америкасында Бразилия мен Мексика лидердері пандемиядан төнген қатерді әу-баста жоққа шығарып, кейін бұл елдер осы аймақта ғана емес, әлемде де коронавирустан көп адам жоғалтқандар санатына енді.

Арыс Әділбекұлы

Кавасаки синдромы: балаларды бұл індеттен қалай қорғай аламыз?

13 Тамыз 2020 13:36 5743

Аталған дерт тек коронавируспен ауырған балаларда ғана кездеседі. 

Соңғы күндері  желіде тараған Кавасаки синдромына шалдыққан балалар туралы ақпарат елдің үрейін ұшырды. Алайда бұл ауру жаппай тараған жоқ. Пандемия басталғалы Алматы, Нұр-Сұлтан, Павлодар қалаларында синдромның үш дерегі тіркелген. Ал желіде Кавасаки коронавирустың тек балалар арасында кездесетін түрі деген жансақ пікірлер де өріп жүр. Сондықтан бұл синдром туралы нақты деректер мен маман пікірін ұсынамыз.

«Сақтансаң, сақтайды»

Кавасаки синдромы алғаш рет Италияда -10, Нью-Йоркте - 53, Лондонда 8 балада байқалған. Оның қайдан пайда болатынын шетелдік дәрігерлер де дөп басып айта алмай отыр. Мамандардың айтуынша бұдан сақтанудың жалғыз жолы коронавирустық инфекцияны жұқтырмау. Өйткені аталған синдром коронавирустан емделген балаларда екі-үш аптадан кейін анықталған. Медицинада мұны «COVID-19-бен уақытша байланыстағы мультижүйелік қабыну» деп сипаттайды. Яғни, бұл дерт коронавируспен тікелей байланысты.

Кавасаки синдромы мен Каваски ауруы

Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының басқарма төрайымы Риза Боранбаева бұл синдромға шалдықпау үшін ең алдымен коронавирустан сақтану керегін айтады. Ол үшін сау балаларға түрлі дәрі беріп алдын-алуға тырысудың қажеті жоқ. Әдеттегі сақтық шараларын жасау жеткілікті.  Бұған қоса Кавасаки синдромынан бөлек, осыған ұқсас Каваски ауруы да бар екен.

«Екеуінің айырмашылығы - аурумен жаңа туған нәрестеден бастап 8 жасқа дейінгі балалар ауырса, синдром 20 жасқа дейінгі жасөспірім мен жастар арасында да болуы мүмкін», – дейді дәрігер.

Кавасаки ауруымен Қазақстанда жылына шамамен бес бала ауырады. Ал синдром биыл тұңғыш рет тіркелген.

«Оның басты белгісі – бала коронавирустан емделгеннен кейінгі екі-үш аптада білінеді. Алдымен дене қызуы 38 немесе одан да жоғары көтеріліп, бұл бірнеше күн бойы жалғасады. Балада жөтел пайда болып, тыныс алуы қиындап, аяқ-қолы, денесінде бөрткен, көзінде коньюнктивит пайда болады. Тілі, алақаны мен табаны қызарып, іші қатты ауырып, өтуі мүмкін», – дейді Риза Боранбаева.

Медицина маманының айтуынша, мұндай белгі байқалса, учаскелік дәрігер мен жәдел жәрдемді шақыру керек. Алайда инфекциялық бөлімге жатқызуды талап етудің керегі жоқ.

«Балада Кавасаки синдромының белгісі байқалса, инфекциялық бөлімге емес, көпсалалы педиатриялық клиникаға жатқызу қажет», – дейді «ақ халатты».

Асқындырып алмау керек

Ем стационарда жүргізіледі. Ауруханада сараптама тағайындалып, қан сарапталып, коагулограмма жасалып, УЗИ, КТ, ренгтген арқылы тексеріп, салалы диагностика жасайды. Адам бұл індетпен орташа немесе ауыр деңгейде ауыруы мүмкін.  

«Дерт асқынып кетсе, тамырларды зақымдап, жүрек жетіспеушілігіне алып келуі ғажап емес. Егер дер кезінде анықтап, көмек көрсетілсе ауруды асқындырып алмай жылдам емдеуге болады», – деді Риза Боранбаева.

Мамандардың айтуынша, бастысы коронавирустан сақтану. Егер шалдыққан күннің өзінде аталған синдром белгісі пайда болады деп үрейленудің қажеті жоқ. Өйткені Англияда коронавирусқа шалдыққан 313 мың баланың тек 200-нен бұл синдром белгісі байқалған.

Ал балалардың коронавирусты жұқтыруы ересектерге қарағанда сирек. Қытай, Италия, АҚШ, Англияда бұл дертке шалдыққандардың 2%-ы ғана балалар. ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің ресми өкілі Бағдат Қожахметов БАҚ-қа берген ақпаратында коронавирустық инфекцияны 2257 бала жұқтырып, оның 114-і ауруханада жатқанын айтқан. Кавасаки синдромы туралы деректерді ең алдымен осы балалардың ата-аналары қаперде ұстауы тиіс.


Біздің Telegram каналымызға жазылыңыздар! 

Құралай Құдайберген