/img/tv1.svg
RU KZ
DOW J 24 580,91 Hang Seng 24 266,06
FTSE 100 6 045,69 РТС 1 215,69
KASE 2 376,04 Brent 36,55
әл-Бағдади: «ДАИШ-тың» шарықтауы мен күйреуінің куәсі

әл-Бағдади: «ДАИШ-тың» шарықтауы мен күйреуінің куәсі

АҚШ президенті Дональд Трамп әл-Бағдадидің мерт болғанын жариялады. 

10:45 28 Қазан 2019 3730

әл-Бағдади: «ДАИШ-тың» шарықтауы мен күйреуінің куәсі

Автор:

Арыс Әділбекұлы

«Ислам мемлекеті» тобының (Қазақстанда тыйым салынған ұйым) лидері Әбу Бәкір әл-Бағдади Сирияның солтүстік-батысында АҚШ-тың арнайы қызметі жүргізген рейд нәтижесінде «қыңқылдап, жылап» барып жан тәсілім етті. Мұны жексенбі күні президент Дональд Трамп Ақ үйден жасаған телевизиялық үндеуінде хабарлады.

Трамптың сөзінше, Бағдади тұйық туннельге қашып барып, беліндегі бомбаны жарып жіберіп, «көп» адамымен бірге қаза тапқан. Құрбандардың ішінде оның үш баласы да бар. Америка президентінің өзге бір мәлімдемесіне қарағанда, жиһадшылар көсемінің мерт болғанын 15 минуттан кейін жүргізілген ДНК сынағы да растап берді.  

Бағдади «Даиш» құрған «халифаттың» қанды жолмен шарықтаған шағы мен біржола күйреуінің куәсі. 2014 жылы ол өзін халиф деп жариялап, Сирия мен Ирактың төрттен бір бөлігінде жеті миллиондай адамға шариғат заңдарының өзі ойлап тапқан қатыгез нұсқасымен билік етті.

Бағдади Мосулдың «әл-Нури» мешітінде жасаған әйгілі мәлімдемесінен кейін мыңдаған бейбіт тұрғын опат болып, миллиондаған адам босқындық кебін киіп, Таяу Шығыста «Даиш» салған ойранды тоқтатуға әлем державаларының килігуіне тура келді.

Террористік ұйымның айбыны асып, күші тасыған тұста да көзге түспеген Бағдади 48 жасында жер жастанса керек. Ал, «Даиш» жаулаған аумақ тарылып, оның мүшелері жасырын ұйымдарға тарап кеткенде, Бағдади тіпті ғайып болды.  

27 қазанда Трамп оның қазасын «ит өлім» деп атағанға дейін «Ислам мемлекетінің» жетекшісі жараланды немесе өлтірілді деген қауесеттер талай рет тарады.

«Сұңғыла стратег»

Бағдади Сирияның солтүстік-батысындағы шағын қалашық маңында немесе өзінің туған жері Самаррадан (Батыс Ирак) 1000 шақырымнан астам жерде мерт болды.

1971 жылы дүниеге келгенде оның есімі Ибрахим Авад әс-Самаррай болған. Бала күнінен футболға ынтық Бағдади үлгерімі төмен болғандықтан, заң мектебіне, көзі нашар көргендіктен, әскери қызметке қабылданбай, исламды оқу үшін Бағдадқа аттанған.

2003 жылы АҚШ бастаған күштер Иракқа басып кіргенде, Бағдади жеке көтерілісшілер тобын құрды. Бірақ бұл ұйым ірі шабуылдарымен ерекшеленген жоқ. Ал, 2004 жылы тұтқындалып, Ирактың оңтүстігіндегі америкалық түрмеде отырғанда, ол екінші немесе үшінші эшалондағы жиһадшылар санатына ғана кірді.

«Ондағы адамдар осынау елеусіз әрі ұялшақ жанның сұңғыла стратег екенін түсінген еді»,– дейді Бағдади туралы тың құжаттар ұсынған деректі фильмнің авторы София Амара «Франс пресс» агенттігіне берген сұхбатында.

Қылмысына дәлел табылмағандықтан, Бағдади 2004 жылы абақтыдан босатылып, кейін қайтадан ұсталып  жіберілді. Себебі қауіпсіздік күштері оның кім екенін білмеген.

2005 жылы бес баланың әкесі «әл-Каиданың» Ирактағы бөлімшесінің қатыгез лидері Әбу Мұсад әз-Заркауиге адал болуға ант берді.  Алайда Заркауи 2006 жылы америкалық дронның соққысынан жан тәсілім етті. Көп кешікпей оның ізбасары да жойылды. Сондықтант топтағы билік тізгіні 2010 жылы дәл осы Бағдадидің қолына өтті.

Ол «Даишты» жандандырып, 2013 жылы Сирияны жаулауға кірісіп, қарамағындағы қарулы топты «әл-Каидадан» тәуелсіз деп жариялады.

2014 жылы құрылған «Ислам мемлекеті» немесе халифат діни азшылықтарға жасаған айуандығымен ерекшеленіп, әлемнің бес континентінде шабуылдар ұйымдастырып, жер шары мұсылмандарының жанын түршіктірді және бұл топ Таяу Шығыстағы ең көне дін өкілдері – езидтерді геноцидке ұшыратып, ондаған мың адамның қанын төгіп, әйелдерді сексуалдық құлдыққа әкетіп, шетелдіктердің басын кесіп, төрткүл дүниенің наразылығын тудырды.

Халықаралық іздеу

Қолға түспес Бағдадиге халықаралық іздеу салынып, АҚШ тіпті оның басына 25 млн доллар тіккені белгілі. Дегенмен ерекше ұстамдылығының арқасында ол бірнеше жыл бойы жасырынып, осы уақытқа дейін аман келді.

Халифат жариялағаннан кейін, әл-Бағдади өз тобының қуатты насихат желісімен ғана аудиожазбаларын таратты. Алайда «Даиш» Сирияның шығысындағы соңғы аумағы - Бағуздан айрылғаннан кейін, сәуірде тараған сирек бейнероликте бір адам ерекше көзге түсті. Кейбір мәліметтерге қарағанда, ол – Бағдадидің өзі. 

Онда ақ-қызыл сақалды адам жанына винтовка қойып, «Даиштың» жоғалтқаны үшін жақтастарын кек алуға шақырды. «Алла бізге жиһад жасауды бұйырды, жеңуді бұйырған жоқ», – деген еді сол кадрда  әсіре діншіл топ басшысы.

Бірақ  видеоның нақты қай жерде түсірілгені белгісіз. «Даиш» лидері бұл үндеуді Сирияның Бадиа шөлінде жасады деген болжам бар. Бадиа Ирактың шығыс шекарасынан Сирияның Хомс провинциясына дейін созылып жатыр. Ал, Хомс Бағдади өлтірілген Идлиб провинциясымен шектеседі.

Бағдади бірі діни қауымды, бірі Ирактың соңғы диктаторы Саддам Хусейннің зайырлы «Баас» партиясына жақтас офицерлерді қолдап, ауызбірлігінен айрылған отбасында есейген. Арада жылдар өткенде оның жиһадшыл тобына 2003 жылы америкалықтар таратпақ болған Ирак армиясының офицерлері мен жауынгерлері қосылды.

Бұл жағдай Бағдади мен оның тобына әскери қуат беріп, «Даиш» діни насихат пен партизандық соғысты тиімді жүргізетін үлкен күшке айналды.

Қазір Ливанда тұратын бұрынғы әйелі Саджа әд-Дүлаймидің сипаттауынша, харизмасы шамалы, шешендігі орташа әл-Бағдади «дұрыс отағасы» болып, бала-шағасына жақсы қараған.

Кейбір мәліметтерге қарағанда, Бағдадидің үш әйелі болды: ирактық Асма әл-Кубаиси, сириялық Исра әл-Қауси және Парсы шығанағы елдерінің бірінен жақында тапқан жұбайы.

Бағдадидің өлімі абдырап қалған және жаңа көсемін әлі таппаған «Даиш» үшін жойқын соққы. Бірақ басып алған жерлерінің көбінен айрылса да, бұл топ бұрын Таяу Шығыс пен әлемнің өзге аймақтарында шабуылдарды жалғастырмаса, тоқтатқан жоқ.

Арыс Әділбекұлы

10 мың содырды қайтпек керек?

Вашингтон «Даиштың» мыңдаған мүшесін өз елдеріне қайтару мәселесін көтеріп, Еуропаның қарсылығына тап болды.  

16 Қараша 2019 12:03 3289

10 мың содырды қайтпек керек?

Ал, Түркия депортациялауды жоспарлап отырған 100-ден астам ортаазиялықтың ішінде қазақтандықтар да бар. Америка Құрама Штаттары «Даиш» тобымен күресіп жатқан ғаламдық коалицияға қысымды күшейтіп отыр. Сондағы мақсаты – халықаралық қауымдастықты «Ислам мемлекеті» құрамындағы шетелдік содырларды өз елдеріне қайтаруға көндіру. Алайда, бұл проблеманың салмақты екеніне ешкім күмән келтіріп отырмаса да, оларды қалай қайтару және қайтару қажет пе деген мәселеде ортақ мәміле әлі жоқ.

Ғаламдық коалицияға кіретін елдердің сыртқы істер министрлері Вашингтонда бас қосып, жиһадшыл топқа қарсы келесі іс-шараларды талқылады. Айта кетсек, Түркия қазанның 9-да Сирияның солтүстік-шығысына басып кіріп, ал АҚШ осы елдегі контингентін қысқартатынын жариялағаннан кейін бұл проблеманың өзектілігі тіпті артты.

«Даиш» Сирияда жаулап алған территорияларының түгелге жуығынан айрылып, лидері Әбу Бәкір әл-Бағдади жойылса да, әлемге әлі де қауіп төндіріп тұр.

Қазір террористік топтың 10 000 содыры Сирияның солтүстік-шығысындағы түрмелерде отыр. Сонымен қатар, олардың отбасы мүшелері (шамамен 70 мыңдай адам) лагерлерге шоғырландырылған. Бұл –  коалицияны толғандырып отырған ең үлкен түйіткілдердің бірі.

Кейбір мәліметтерге қарағанда, Таяу Шығыста соғыс басталғалы Ирак пен Сирияға 800-ге жуық қазақстандық кетіп, «Даиш» және өзге де қарулы топтарға қосылды. Ал, биыл «Жусан» операциясы аясында Қазақстанға Сириядан 595 адам қайтарылды. Солардың 400-ден астамы – балалар.

 «Бұл проблеманы Құрама Штаттар немесе өзге біреу шешіп береді деп ешкім күтпеуі керек», – дейді Мемлекеттік департаментте өткен брифингте АҚШ-тың терроризммен күрес жөніндегі үйлестірушісі Натан Сейлс.  

Вашингтонның ойынша, содырлар өз елдеріне қайтарылып, сонда жауапқа тартылып  немесе оңалтудан өтуге тиіс. Алайда, Еуропа бұған қарсы. Оның мәлімдеуінше, «даиштықтардың» Сирия мен Ирактағы қылмыстары туралы «Қарт құрлықта» дәлел жинау қиын және де олардың Еуропа мемлекеттерінде тағы да шабуылдар ұйымдастырмайды дегенге кепілдік жоқ.

«Біздіңше, өзге елдерге басқа мемлекеттердің содырларын «импорттап» тергеу немесе қоғамға бейімдеу туралы ұсыныс жасау жүзеге асатын таңдау емес», – дейді Сейлс.  

Сонымен қатар, оның айтуынша, Сириядағы содырлар проблемасы өмір-бақи жалғаса алмайды, ол шешімін табуы керек. «Рейтердің» мәліметінше, атышулы экстремистік топ мүшелері Американың күрд одақтастары – «Сирия Демократиялық Күштерінің» бақылауындағы абақтыларда отыр.

Кездесуден кейін Франция сыртқы істер министрі Жан-Ив Ле Дриан Париждің  позициясын қайталап ескертті: «содырлар қылмыс жасаған жерлеріне жақын маңда» жауапқа тартылуға тиіс. Яғни, француздың бас дипломаты «даиштықтарды» Еуропаға қайтаруға үзілді-кесілді қарсы.

СИРИЯ ЛАНДШАФТЫ ӨЗГЕРДІ

Трамп билікке келерде Америка жауынгерлерін шетелдегі жанжалдардан қайтаруға уәде беріп, былтыр желтоқсанда Сириядағы контингентті түгелдей қайтарамын деп, одақтастарын төбесіне жай түскендей әсерге бөледі.

Содан бері Ақ үй басшысының ойы сан құбылды. Ал, өткен айда президент «Пентагон Араб Республикасының солтүстік-шығысында шамалы әскер қалдыруы керек» деп мәлімдеді. Трамптың сөзінше, америкалық сарбаздар Сирияның мұнай кеніштерін қорғап, елге «Даиштың» қайта оралуына жол бермеуі тиіс.

Сәрсенбі күні АҚШ Қорғаныс министрі Марк Эспер келтірген мәліметке қарағанда, Америка Сириядағы 1000 жауынгері мен офицерінің санын 600-ге дейін қысқартып,  әскерді әкету жоспарын жартылай болса да орындады.

«Дегенмен, Сирияның ланшафты өзгерді. Бұл мемлекеттің болашағын айқындайтын басты ойыншылар – Ресей, Иран, Түркия», – дейді атын атамауды өтінген бір шетелдік дипломат бейсенбі күні «Рейтерге» берген сұқбатында.  

Кейбір бақылаушылардың ойынша, АҚШ сарбаздарының Сириядан кетуі және Трамптың Таяу Шығысты қауіпсіздендіруге шығындалмау ниеті Вашингтонның бұл аймақтағы ықпалының әлсірегенін білдіріп, кейбір мемлекеттерді Ресей, Қытай тәрізді державаларға жүгінуге мәжбүрлеп отыр. 

Тағы бір айта кететін жайт, мұның алдында Құрама Штаттардың Мемлекеттік хатшысы Майк Помпео «Даишпен» күресіп жатқан ғаламдық коалицияны Ирак пен Сирияның соғыстан қираған инфрақұрылымын қаржыландыруға үлес қосуға шақырды.

«ТҮРКИЯ «ДАИШТЫҢ» ҚОНАҚ ҮЙІ  ЕМЕС»

Түркия жиһадшыларды елдеріне депортациялауды қарашаның 11-де бастады. Қазір 20-дан астам еуропалықты отанына қайтару мәселесі қарастырылып жатыр. Олардың ішінде германиялықтар, ирландиялықтар, даниялықтар, франциялықтар және тағы басқалар бар. Сонымен қатар, Анкара бір америкалықты депортациялау үшін оны Грекия аумағына кіргізіп жібермек болған. Алайда, қарсы жақ шетелдікті кері қайтарып жіберді.

Түркия қазір Батыс елдерін бір кездері «Даишқа» қосылу үшін Сирия мен Иракқа аттанған азаматтарын қабылдаудан бас тартып, азаматтығынан айырды деп қатаң сынап отыр.

«Бұдан қашудың қажеті жоқ. Біз содырларды сіздерге қайтарамыз. Олармен не істейсіздер, қалауыңыз білсін. Түркия – «Даиштың» отельі емес», - деді Түркия ішкі істер министрі Сүлейман Сойлы өткен аптада жасаған бір мәлімдемесінде.

Министр келтірген деректерге жүгінсек, Түркия бүгінде «Ислам мемлекеті» тобының 1200-ге жуық мүшесін қамауда ұстап отыр. Солардың 287-і Сирияның солтүстігінде жүргізілген әскери операция барысында қолға түскен.

Hurryiet газетінің хабарлауынша, Анкара экстремистік топтың 959 мүшесін депортациялауды жоспарлап отыр. Солардың ішінде 10 қазақстандық, 82 өзбекстандық, 21 тәжікстандық, 23 қырғызстандық, 6 түркіменстандық, 99 ресейлік бар. 

Түркия өткен айда Сирияның теріскейінде «Даиштың» мыңдаған содыры мен олардың отбасыларын ұстап отырған күрд отрядтарына қарсы әскери операция жүргізгені белгілі. Алайда, Анкара азаматтығынан айрылғандарды репатрациялай ала ма? Бұл сауалға әзірге жауап жоқ.

1961 жылы қабылданған Нью-Йорк конвенциясына сәйкес, адамды мемлекетсіз қалдыру заңға қайшы. Соған қарамастан, әлемнің бірнеше мемлекеті, солардың ішінде Франция мен Ұлыбритания бар, бұл құжатты әлі ратификациялаған жоқ. Сондықтан, бүгінде Таяу Шығыста «Даиш» мүшелеріне қатысты үлкен құқықтық дауға жол ашылып отыр.

Арыс Әділбекұлы

Трамп рұқсат етті, Ердоған соғысқа әзір

Алайда Түркия Сирияда әскери операция бастайтын болса, күрдтер «Даиштың» мыңдаған мүшесін түрмеден босатып жіберуі мүмкін. 

08 Қазан 2019 16:39 3476

Трамп рұқсат етті, Ердоған соғысқа әзір

Түркия Сирияға әскер кіргізуге жақын. Мұның нәтижесінде Араб республикасындағы соғыстың картасы тағы да өзгеріп, бір кездері «Даишпен» соғысқан күрд жасақтары соққыға ұшырап, Анкараның  бақылауындағы аумақтар кеңеймек.

Жексенбі күні Ақ үй әкімшілігі таратқан мәлімдемеге қарағанда, «президент Дональд Трамп пен президент Реджеп Тайып Ердоған телефон арқылы сөйлесті. Таяуда Түркия Сирияның солтүстігінде көптен бері жоспарланған операцияны бастайды. Оған АҚШ қарулы күштері қатыспайды». 

Түрік армиясы Сирияға 2016 жылдан бері осымен үшінші рет енейін деп отыр. Сирияның солтүстік-батысында – Асадқа қарсы оппозициялық күштер қарамағындағы соңғы аумаққа түрік жауынгерлері бұған дейін де шоғырланған еді.

Түркияның қалауы не?

Қазір Ердоғанның Сирияда екі мақсаты бар: Түркияның тұтастығына қауіп төндіріп тұрған күрд отрядтарын шекарадан алшақтату және кезінде түрік жеріне өтіп кеткен 2 миллиондай сириялық босқын үшін жер босату.

Анкара көптен бері сол жерді әзірлеуге немесе Сирия территориясына 32 шақырымға дейін бойлай еніп, «қауіпсіздік аймағын» құруға Құрама Штаттарды тартып әлек. Алайда Вашингтон асығар емес. Сондықтан Ердоған бұл істі өз күшімен жүзеге асыру үшін көпші елге әскер аттандыруға дайын отыр.

Әскери операцияның күрдтерге әсері қандай болуы мүмкін?

Күрдтер бастаған Сирия Демократиялық Күштері АҚШ-тың көмегімен «Даишқа» қарсы соғыс жүргізе отырып Сирияның солтүстігі мен шығысында ауқымды аумақты бақылауға алды және де сол жерде күрдтер мен олардың одақтастары өз үкіметтерін орнатып, тәуелсіз емес - автономиялық республика құру ниеттерін жариялады.

Күрдтердің сөзінше, түрік қарулы күштері басып кіретін болса, мемлекет құру армандарының күл-талқаны шығып, аймақты ауқымды соғыс өрті шарпып, тағы сан мың адам босқындық кебін киюі мүмкін.

Сирия Демократиялық Күштері мен оның құрамындағы күрд отрядтары Сирияның солтүстік-шығысы мен шығысын ұстап тұру жолында Америка әскеріне тәуелді. Егер Пентагон жауынгерлері кететін болса, бұл аудандарда Түркия басым күшке айналып, «Даиш» қайта бас көтеріп, өңірді Иран мен Ресейге арқа сүйеген жасақтар да басып алуға әрекеттенуі мүмкін.

Америка әскері кеткеннен кейін, күрдтер өз қарамағындағы аумақтарды сақтап қалу үшін тіпті Сирия үкіметі мен Ресейге Түркиямен арадағы шекараға әскер шоғырландыру туралы ұсынысты тағы айтуы ықимал. Бірақ бұл туралы келіссөздер  осыған дейін сәтсіз аяқталған еді.

Түркия қаншалықты алысқа баруы мүмкін?

Күрдтер жетекшілік ететін күштер Сирияның солтүстік-шығысындағы 480 шақырымға созылып жатқан аумақты бақылап отыр. Бірақ онда тұрып жатқан халықтың басым бөлігі – арабтар.

«Бұл аймақтың халқы – арабтар және мұндағы жетекші топтардың Түркиямен байланысы өте жақсы. Егер күрдтер осы аумақтарды ұстап тұру үшін соғысатын болса, көп қан төгіледі», – дейді Германиядағы Маршалл қорының өкілі Өзгүр Үнліхисарджлы «Рейтерге» берген сұхбатында.

Дегенмен, Түркия әзірге қанша аумақта операция жүргізетінін жарияламай отыр.

Ресей мен Иран Түркияны қолдауы мүмкін бе?

Ресей мен Иран - Сирия президенті Башар Асадтың қуатты қолдаушылары. Ал, Түркия мен АҚШ Асадты құлату үшін соғысқан көтерілісшілерді жақтады.

Мәскеудің сөзінше, Түркия өзін қорғауға құқылы. Дегенмен дүйсенбі күні Кремльдің баспасөз хатшысы Дмитрий Песков мәлімдегендей, Сирияның аумақтық тұтастығы сақталып, оның аумағына заңсыз кірген шетел әскері шығарылуы керек.

Егер Құрама Штаттар контингенті Сирияның солтүстік-шығысынан әкетілетін болса, Ресейге сүйенген Асад армиясы аймақтың  Түркия қарамағына өтпеген көп бөлігін қайтаруға әрекет жасауы мүмкін.

Батыстың реакциясы

Түркияның өз аумағына шоғырланған сириялық босқындардың жартысын, яғни, 2 миллионын көрші мемлекеттің солтүстік-шығысына шоғырландыру жоспарына Батыстағы одақтастары ашық қолдау білдірмей отыр.

Бұл орайда, Батысты алаңдататын негізгі мәселе сол – күрдтер бақылауындағы солтүстік-шығысқа Түркияның көмегімен сүннит-арабтардың жаппай қоныстануы аймақтың демографиялық жағдайын түбегейлі өзгертіп жіберуі мүмкін.

Біріккен Ұлттар Ұйымы Түркияның әскери операциясы басталған жағдайда жергілікті халық үйлерін тастап кетеді деп алаңдаушылық білдіріп, тараптарды (Түркия мен күрдтерді) сабырға шақырып отыр.

Түркияның әскери операциясы Асад үшін нені білдіреді?

Бұл аумақтар онсызда Сирия үкіметінің қарамағында емес. Түркия басып кіретін болса, күрдтердің бақылауындағы аудандар Анкара мен Асадты биліктен құлатқысы келетін оппозициялық күштердің қолына өтуі мүмкін.

Ресми Дамаск Түркияны - Сирияның солтүстігіне көз тіккен басқыншы мемлекет деп санайды. Сол үшін Асад түрік әскеріне қарсы тұру үшін енді күрдтермен ынтымақтасуы мүмкін.

Ал «Даиш» үшін нені білдіреді?

Аймақты бей-берекетсіздік жайласа, «Даиш» қайта бас көтеруге тырысуы мүмкін. Қазір Сирия Демократиялық Күштері «Ислам мемлекетінің» сарқыншақтарын жою операциясын жүргізіп жатыр.

Сирия күрдтерінің лидерлері Түркия әскери науқанды бастаса, аймақты тұрақсыздық теңселтіп, өз қолдарындағы «даиштықтарды» әрі қарай түрмеде ұстау мүмкіндіктерінен айрылып қалатындарын ескертіп отыр.

Қазір Күрд отрядтары «Ислам мемлекетінің» 5 мыңдай мүшесін тұтқындап отыр. Олардың көпшілігі – Сирия мен Ирак азаматтары, 1 мыңдайы – әлемнің  55 елінен жиналған шетелдік содырлар.

Арыс Әділбекұлы