/img/tv1.svg
RU KZ
DOW J 24 580,91 Hang Seng 24 266,06
FTSE 100 6 045,69 РТС 1 215,69
KASE 2 376,04 Brent 36,55
Баркуабтан табылған жәдігерлер Жапонияға жөнелтіліп жатыр

Баркуабтан табылған жәдігерлер Жапонияға жөнелтіліп жатыр

Қазақтың ең көне қаласына қатысты болжам расталса, ел тарихында дүмпу болады.

10:19 03 Наурыз 2019 14811

Баркуабтан табылған жәдігерлер Жапонияға жөнелтіліп жатыр

Автор:

Маржан Кәрімжанқызы

Елдегі ең көне қала саналатын Тараздың іргесінде өткен жылы ежелгі Баркуаб қаласының қазба жұмыстары басталған болатын. Жуалы ауданы, Теріс ауылының аумағындағы нысанға түрлі археологиялық топ зерттеу жүргізіп, болжамдар жасауда.

Болашақта Жамбыл өңіріне турист тару үшін таптырмас жоба болып отырған нысанды қазып, зерттеуге Жуалы ауданының бюджетінен 10 млн теңге қаржы бөлінді. Сондай-ақ ол жерден табылған жәдігерлерді жинақтап, жұрт назарына ұсыну үшін аудан орталығынан арнайы музей салынды.

Ғалымдар Баркуабтың Тараздан әлдеқайда көне екенін айтуда. Сол үшін де көпшіліктің көне шаһарға деген қызығушылығы күн өткен сайын арта түсуде. Қазба астында біздің дәуірімізге дейінгі І және ІІ ғасырлардағы қала жұрты болуы мүмкін деген де болжам бар. Мұндай болжамды Жамбыл облыстық тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау және қалпына келтіру дирекциясы тарих және археология бөлімінің басшысы, археологиялық экспедиция жетекшісі Сауран Қалиев жасады.

Шығыстанушы, ресейлік ғалым Василий Каллаур өз еңбегінде бұл жерді Иркут деп атаған екен. Жалпы, Иркут те, Баркуаб та араб тілінен аударғанда Теріс деген мағынаны білдірсе керек. Теріс өзенінің бойында табылған қаланы бір кездерде Жетісу археологиялық экспедициясының жетекшісі, тарих ғылымдарының докторы Александр Бернштам да зерттеген.

Орта ғасырларда ірі сауда орталығы болған Баркуабты қазу барысында Қытайда жасалған қыш ыдыстар, түрлі бұйымдар мен өзге де жәдігерлер табылуда. Тарихи жәдігерлерді зерттеу-зерделеу жұмыстарын жасап, нақты анықтама беру үшін олар Жапонияның зертханаларына жөнелтіліп жатыр.

«Біз 6-8 метр тереңдіктегі көлемді алып, солтүстік батыс жақты төбеден төмен қарай қазамыз. Қазылған жерден алынған адамдардың мүрдесі Бақалы ауылындағы зиратқа қайта жерленуде. Ал әрбір қазылған қабатты, оның топырағы мен осы жерден табылған құнды дүниелер жекелей зерттелуде. Жер қыртысы арқылы қаланың өмір сүрген кезеңін анықтай түсеміз. Бұл қаланы кезінде Ұлы Жібек жолы бойымен Тараз қаласы арқылы Испиджабқа қатынайтын жол бойындағы ірі сауда орталығы болған деуге толық негіз бар», – дейді Сауран Қалиев. Ал Жуалы ауданының әкімі Бақтияр Көпбосынов Баркуаб қаласының тарихы Таразбен тамырлас екенін айтты.

«Тараз шаһарының 2000 жылдық тарихы болса, ғалымдар Баркуаб қаласы одан да ерте кезеңде пайда болған деген дерек келтіріп отыр. Оған қоса, мұнда табылған бұйымдар орта есеппен 2500 жыл бұрын пайдаланылған деген болжам жасалуда. Оны ресми айғақтау үшін біз қазба орындарынан табылған жәдігерлерді Жапония мемлекетіне жібердік. Онда 8 ай зерттелген бұйымдар бізге жуырда ғана келді. Қазір тілмаштар жапон тіліндегі жазбаны аударып, археологтармен бірге жұмыс жасауда. Бұған дейін аудан көлемінде мұндай археологиялық қазба жұмыстарына арнайы қаржы қаралмаған. Облыс әкімі Асқар Мырзахметовпен келісе отырып, қазба жұмыстарына жергілікті қазынадан 10 млн теңге бөлдік. Одан бөлек, табылған жәдігерлерді орналастыру үшін аудан орталығынан 30 млн теңгеге музей салынды. Қазір Баркуаб қалашығынан табылған кейбір жәдігерлерді сонда қойып жатырмыз, – деді Жуалы ауданының әкімі.

Жуалы ауданына қар қалың түсетіндіктен, археологиялық жұмыстар  көктемге дейін біршама уақытқа тоқтатылған. Десе де, биыл ауданнан ашылған тарихи-өлкетану музейіне Баркуабтан табылған құнды жәдігерлер зерттеулерден соң жеткізіліп жатыр. Қос қабатты музейдің төменгі бөлігі толықтай Баркуаб қаласына арналған.

Баркуаб қаласынан табылып жатқан жәдігерлер адамдарды еріксіз таңғалдыруда. Мәселен, таңбалы тас аталатын жәдігерге ою-өрнектердің қалай әдіптелгенін түсіну қиын. Сондай-ақ қазба орындарынан кетпен, майшам, өрнек тоқуға арналған керме, диірмен, тас астау және қыш ыдыстар табылуда. Таңғаларлығы, 30 метр тереңдіктен табылып жатқан молалар болып тұр. Ондағы мәйіттер мұсылманша жерленбеген. Бас жағына тас қойылып, бір қырымен жатқызылған. Археологтар бұған қатысты ертедегі адамдар қайтыс болған жақындарын ананың құрсағында жатқандай етіп жерлеген деген болжам айтуда. Әрине, ол әлі талай зерттеуді қажет етеді. Тағы бір айта кетерлігі, Баркуаб қаласының жанында Жылқышы төбе атанып кеткен жер бар. Археологтар осы жерден қазба жұмыстарын бастап, үш қабаттан тұратын үйлердің төбесінен түсті. Онда бөлмелердің қуыстарынан кәріз суын ағызатын құбырларды қазып алды. Бұл шын мәнінде таңғалатын нәрсе. Демек осыдан 2500 жыл бұрын үш қабатты үйлер тұрғызылып, онда кәріз жүйесі орнатылғаны ғой.

«Топырақтан аршылып алынып жатқан жәдігерлердің ішінен үлкен бас табылған. Денесі жоқ басты қазір алматылық ғалымдар зерттеп жатыр. Ол жөнінде тарихшылар: «Ертедегі хандар өз жауларының басын кесіп алып, шатырының маңына іліп қойған. Бұл Томирис шауып алған Кир патшасының басы секілді бір ұлы адамның басы болуы мүмкін» деген болжам жасауда. Әрине, мұның бәрі ресми дәлелденбей, бір тоқтамға келу қиын. Сондықтан, біз қазір Жапония зерттеушілерінің байламын күтіп отырмыз. Егер олар Баркуаб қаласының осыдан ІІІ дәуір бұрын өмір сүргенін растаса, онда Қазақстан тарихына үлкен дүмпу болғалы тұр, – дейді белгілі өлкетанушы, музейдің ғылыми қызметкері Дәулетжан Байдалиев.

Маржан Кәрімжанқызы

Бурнооктябрьскоеден ежелгі адамның бас сүйегі табылды

Украиналық ғалымдар бас сүйекті зерттеп жатыр.

17 Тамыз 2019 17:51 892

Бурнооктябрьскоеден ежелгі адамның бас сүйегі табылды

Жуалы ауданы аумағында орналасқан Бурнооктябрьское қалашығында зерттеу жұмыстарын жүргізіп жатқан археологтар ежелгі адамның бас сүйегін тапты.

Мамандардың сөзінше, бұл біздің заманымызға дейін өмір сүрген адамның бас сүйегі. Нақты қай уақыт екенін Украина елінің ғалымдары анықтайды.

Осы үшін бас сүйектің бөлшектері арнайы зертханаға жіберілген. 

Атап өту керек, Бурнооктябрьское көне қалашық қана емес, араб жазбаларында кездесетін «Барқуап» деген қала болуы мүмкін деген болжам бар. Бұл қалашық 1895 жылдан бері зерттеле бастаған. Аталған тарихи нысан жайында орыстың белгілі шығыстанушысы Василий Бартольд өз жазбаларында толық сипаттама берген. Қазір соның негізінде ғалымдар қазба жоспарын құрып жатыр. 

Археолог Ескендірбек Төребековтің сөзінше, бас сүйек  бұрын қаңлы көсемінің сарайы тұрған жерден табылған.  
«Тарихтан ол уақыттағы тайпалардың көпшілігі көшпенділер болғанын білеміз, бірақ отырықшы болып, егін шаруашылығымен айналысқандары да кездеседі. Қазба жұмыстары кезінде мамандар 3500 артефакт тапты, көпшілігі қазір Жуалы аудандық музейде сақтаулы тұр», – деді Ескендірбек Төребеков.

Археологтар жұмыстарын аяқтағаннан кейін, қалашық туристік нысанға айналады. Жергілікті биліктің жоспарынша, ежелгі елдімекен қасиетті орындар картасына енгізілуі мүмкін. 

Әсел Мұратбекқызы

Жамбыл: екі ескерткіш, екі көше

Ақынның ескерткішіне қатысты дау тоқтайтын емес

04 Шілде 2019 09:31 1021

Жамбыл: екі ескерткіш, екі көше

Жамбыл ақынның есімімен аталатын өңір орталығы Тараз қаласында жыр алыбының екі ескерткіші бар. Алғашқысы, ақынның атындағы алаңға 1963 жылы орнатылып, былтыр ғана тұғырынан алынды. Онда жүз жасаған бабамыз ұлттық киімде, сол қолына домбыра ұстап тұрған күйінде кескінделген еді.

Айта кетерлігі, мүсін мыс араластырылған шойын қоспасынан құйылып, оған қола жалатылған. Биіктігі 5 метр болатын мүсіннің авторы – қазақтың тұңғыш мүсіншісі, Алматыдағы Абайдан бастап, Шоқан, Амангелді, Құрманғазы, Дина, Мәншүк секілді алып тұлғалардың ескерткіштерін жасаған, Мемлекеттік сыйлықтың иегері Хакімжан Наурызбаев.

Екіншісі, былтыр ғана Тараз қаласы күніне орай облыс әкімдігінің алдына қойылған ескерткіш. Тас мүсіннің қалай жасалғаны, авторы жайында еш мәлімет жоқ. Тіпті, Жамбылдағы бірқатар қоғам белсендісі бұл ескерткішті қорашсынып, ескі мүсінді реконструкциялап, қайта қоюды талап етуде. Солардың бірі – ҚР мәдениет қайраткері, театртанушы және драматург Әлібек Әмзеев. Ол Жамбылдың бұрынғы ескерткішін орнына қайтару керек, мүсін Тараздың көрікті жерінде тұруға тиіс деген пікірде.

«Ескерткішті өнер қайраткері, қазақтың тұңғыш мүсіншісі Хакімжан Наурызбаев көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Асанбай Асқаровтың тапсырысымен әзірлеген. Ол сонысымен құнды. Қазіргі бір деректер бұл ескерткішті 1961 жылы тұрғызылған деп те шатастырып жүр. Шындығында, ол 1963 жылы тұрғызылған. Тұғыртасына мән беріп қараған адам «1963 жылы Ленинградта жасалған» деген жазуды көреді», – дейді Әлібек Әмзеұлы.

Театртанушы былтыр 18 қазан күні облыс әкімдігінің алдында Жамбылдың жаңа ескерткіші бой көтергенін еске салып, біз басшылықтың айтқанына көнгіш, сенгіш халықпыз деп қамығады. Өйткені сол салтанатты шараға Әлібек Әмзеев те шақырылған. Ескерткіш ашылар алдында жергілікті билік өкілдері: «Жамбыл алаңындағы тасмүсінге жөндеу жұмыстарын жүргіземіз. Сол ескерткішті облыс әкімдігінің алдына қоямыз», – деген екен.

«Салтанатты шараға осындай сеніммен бардым. Ақ матамен оралып тұрған бұрынғы тастұғыр екен деп ойладым. Ескерткіш ашылды, Жамбыл алаңындағы ескерткіш емес екендігін аңғардым. Сөз кезегі келгенде: «Көшпелі халықтың ұрпағы едік, Жамбыл бабам да көшіп келген екен. Құтты болсын!», – дедім де, түсіп кеттім мінберден. Сол күні кешкісін, ел аяғы басылған соң әкімдік алдындағы жаңа мүсінді айналшықтап, зер салып қайта қарап шықтым. Көзге қораш көрінеді. Бұрынғы ескерткіш болса, неге ұқсамайды, жаңа туынды болса, неге ұқсайды деген ойға қалдым. Ал бұл тас мүсіннің авторы кім? Сол кездегі облыстық ішкі саясат басқармасының басшысы Берік Уәлиге де қойғанмын бұл сауалды. «Кейін білесіздер, аға», – деген. Кейін неге білмедік? Не деген құпия?», – дейді мәдениет қайраткері.

Әлібек Әмзеевтің айтуынша, қай ескерткішті де қозғалтудың немесе алып тастаудың өз механизмі бар, ол Конституциялық заңнамамен бекітілген. Оны кім көрінген алып тастамау керек.

«Осы мәселені облыс әкімі Асқар Мырзахметовтің қатысуымен өткен қоғамдық кеңестің есебінде қозғадым. Жауаптылар іс-әрекеттерінің шикілігін мойындағысы келмеді, қылмыстарын жаппақ болды. Бұл шаруа әлі де аяқсыз қалмайды. Өйткені  Алматы қаласындағы он үш мүсінші осы олқылықты хатқа түсіріп, қол қойып, Президентке жолдады. Нәтиже болады деген үміттемін», – дейді Әлібек Әмзеев.

Жергіліктің биліктің сөзінше, жыр алыбының бұрынғы ескерткіші енді жарамайды-мыс. Өйткені әбден бұзылған, сызат түскен көрінеді. Ал жамбылдық белсенділер Алматы қаласынан осы саланың мамандарын,  Хакімжан Наурызбаевтың шәкірттерін арнайы шақырып, бүгінде «Жасыл Тараз» мекемесінің ауласында қараусыз жатқан сол ескерткішке сараптама жасатқан көрінеді. Олар бұл тасмүсіннің әлі жүз жыл тұрса да шыдайтынын, материалының төзімділігін айтқан.

Жергілікті белсенділер Жамбылдың бұрынғы ескерткішін орнынан алу кезіндегі жұмыстар салғырт жүргізілгенін де айтады. Яғни, салмағы ауыр мүсінді қозғаған кезде зақымдалған.

Айтпақшы, Жамбыл Жабаевтың Тараз қаласындағы ескерткіштері ғана емес, оның атындағы көше де екеу. Автобекет аумағынан Д.Қонаев көшесіне дейінгі аралықты алып жатқан Жамбыл даңғылын білмейтін жан кемде-кем. Ал қала іргесіндегі Тектұрмас кесенесіне баратын жолда тағы бір Жамбыл көшесі бар. Бірақ бұл көшенің қалтарыс-бұлтарысы көп. Тұрғын үйлердің нөмірленуі де жүйеге келтірілмеген. Көше жолдары да оңып тұрған жоқ.

Әсел Мұратбекқызы