DOW J 24 580,91 Hang Seng 24 266,06
FTSE 100 6 045,69 РТС 1 215,69
KASE 2 324,92 Brent 36,55
«Несиелерді кешіру­ – халықтың сенімін қалыптастырудың бір жолы» – сарапшы

«Несиелерді кешіру­ – халықтың сенімін қалыптастырудың бір жолы» – сарапшы

Тәуелсіз сарапшы елдегі экономикалық өзгерістер билік пен халық арасында байланыс орнату мақсатында жасалып жатқанын айтты. 

11 Қыркүйек 2019 11:02 6461

«Несиелерді кешіру­ – халықтың сенімін қалыптастырудың бір жолы» – сарапшы

Автор:

Құралай Құдайберген

Жуырда Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық қорды тиімді пайдалану мәселесі туралы айтқан еді.  Бұл қаншалықты орындалуы мүмкін? Белгілі экономист Айдархан Құсайыновтың inbusiness.kz-ке берген сұхбатында осы және экономикадағы басқа да өзекті мәселелер сөз болды. 

- Айдархан Маратұлы, биыл Ұлттық қордан бюджетке 2,7 трлн теңге бөлінді. Жылдың бітуіне әлі 4 ай бар, бірақ қазірдің өзінде 2 трлн теңгеден артық қаржы жұмсалып қойған. Жыл соңына дейін қарастырылған сомадан артық ақша жұмсалуы мүмкін бе? 

- Бұл «голландық ауру» деп аталады.  Өйткені кезінде Голландияда Грюнингер деген газ кен орны табылған. Соның арқасында бұл елде ақша көбейіп, халық емін-еркін өмір сүре бастайды. Кейін газ, қаржы барлығы бітеді. Ал өндіріс орындары жабылып қалған. Шетелден зат алайын десе, оған да ақша жоқ. Міне, осындай жайтты «голландық ауру» деп атайды. Әлемде көптеген елдердің экономикасы бұдан өткен. Осы жерден Ұлттық қор идеясы пайда болады. Біз өзіміз еңбекпен тапқан ақшаға өмір сүруіміз керек. Ал жер қойнауындағы байлықтан түскен ақша шетелде доллар күйінде тұрса, ол ұлттық игілік болып қала береді. Біз оны шетелде құнды қағаздарға қаржы салып, ішкі нарыққа кіргізбеуіміз керек. Норвегияда дәл осылай істейді. Олар Ұлттық қордан түсетін пайыздарға әлеуметтік мәселелерді шешеді, бірақ жалпы қордың ақшасына мүлде қол салмайды. Өкінішке орай бізде олай емес...

- Яғни біз де Ұлттық қордан мүлде ақша алмауымыз керек қой...

- Иә, масылдық түсініктен арылуымыз керек. Ұлттық қор бұл – болашақ ұрпақтың қоры емес, ол бос сөз. Ұлттық қор – бұл елдің ішкі экономикасын жойып жібермеу үшін жасалатын механизм. Егер мұнайдан түскен қаржыны түгел пайдаланатын болсақ, оған үйреніп алып, өз бетімізбен жұмыс істеп, өмір сүре алмай қаламыз. Ішкі экономикамыз бәсекеге қабілетті болмайды. Бағамның тұрақталмауы, девальвацияның болуы осының салдары. 

- Ал Ұлттық қордан ақша алуды тоқтату үшін не істеуіміз керек?

- Бұл бірінші рет айтылып отырған жоқ. Бұрын Елбасы да айтқан. Қазіргі Президентіміздің тапсырмасы қаншалықты жүзеге асатынын білмеймін. Өйткені Ұлттық қордан ақша алуды доғару үшін қоғамдық пікірмен жұмыс істеу керек. Қоғамның санасын өзгерту керек. Бұрын әкесінен емін-еркін ақша алып үйреніп қалған балаға, бірден ақша жоқ деп айта алмайсың ғой. Оған бірінші түсіндіресің, кейін сырласасың, содан соң өз бетімен ақша табу керек екенін айтасың дегендей...

- Ол үшін халықтың билікке деген сенімін арттыру керек шығар?

- Осы уақытқа дейін бізде көптеген әлеуеттік мәселелер жиналып қалды. Оның бірі —табыс теңсіздігі. Яғни бізде қалталы адамдар бар және жағдайы төмендер көп. Мұндай теңсіздік болған кезде адамдар наразылық таныта бастайды. Оларды басу үшін мемлекет ақша бөледі. Қазір адамдарға не айтсаңда, «сен мені алдап тұрсың» деген ойда болады. Өйткені олар әлеуметтік теңсіздікті көреді, біледі. Сондықтан қазіргі Президентіміздің «барлығын халықтың сенімін қалыптастырудан бастау керек» деген сөздері өте орынды. Бұл ретте, соңғы жылдары Ұлттық қордан жұмсалатын қаржы EXPO сияқты шараларға емес, жиналып қалған әлеуметтік мәселелерді шешуге жұмсала бастағаны көңіл қуантады. Міне, билік тарапынан жасалып жатқан осы қадамдар халықтың сенімін оятады.

- Несие ауыртпашылығын төмендету сол бағыттағы жұмыстың бірі емес пе? 

- Несиелерді кешіру - халықтың сенімін арттырудың бір жолы.  Біріншіден, бұл бір реттік шара. Ешкімге тағы да несие алыңыз деп айтылған жоқ. Керісінше, біз сіздердің несиелеріңізді жауып бердік, енді олай болмайды, деді. Бұдан былай өмірлік қажеттіліктердің минимумынан аз ақша табатындарға несие берілмейді.  Біз саған өмір сүруге ақша береміз, ал сен несиеге өмір сүрме дегенді айтты. Ал егер одан жақсы күн көргің келсе, дамы, ақша тап, кіріс кіргізетін жұмыспен айналыс.

- Президент шағын кәсіпкерлікпен айналысатындарды салық төлеуден босату туралы шешім шығарды. Бұл бюджетке түсетін қаржы көлемінің азаюына апарып, қайтадан Ұлттық қорға қол салуға негіз болмай ма?

- Салықтан түсетін кірістің 65 %-ы елімізде жұмыс істейтін 300 ірі компаниядан түседі. Ал елде тіркелген 1, 616 млн шағын кәсіпкерлерден түсетін кіріс айтарлықтай көп емес. Шағын бизнеспен айналысатындар кімдер? Олар ­­— биліктен көмек күтіп отырған қарапайым адамдар. Мәселен, менің шашымды қиятын шаштараз, сізді ары-бері таситын таксист, шай мен кофе сататын жеке кәсіпкерлерден айтарлықтай қаржы түспейді. Олар өздерінің күн көрісі үшін ақша тауып жүрген адамдар. Мұндай жеке кәсіпкерлерді қолдаған дұрыс. Бірақ бизнесмендерді емес…

- Бизнесмендерді қолдауға байланысты елімізде көптеген бағдарламалар, орталықтар құрылып жатыр. Ал сіз оларды қолдауға неге қарсысыз?

- Әлемде дамыған елдерде бизнесмендер мемлекетке көмектеседі. Бізде билік көпбалалы отбасыларға, зейнеткерлер мен кәсіпкерлерге көмектеседі. Яғни, бизнесмендерді осы әлеуметтік топпен қатар қойып қойған. Оларға бюджеттен қыруар қаржы бөліп, орталықтар ашып, жағдай жасау дұрыс емес. Мәселен, кәсіпкерлерге арналған орталықтарға бизнес – жоспар жазуды үйреніп, бизнес бастауға бастапқы қаражат іздеушілер барады. Егер адам ғаламторда тегін толып тұрған бизнес-жоспар үлгілерін пайдаланып, өз бетімен жаза алмаса, оны сүйрегеннен не пайда?! Бизнесмендік ол адамның бойында болатын қасиет. Ол қылқалам өнері сияқты, не адамның қабілеті бар, не жоқ. Бұл жерде мен бизнес бастаушыларды айтып отырмын. Бизнестерін дөңгелетіп отырғандар туралы емес.

- Ал бизнесмендерді мектеп кезінен дайындауға қалай қарайсыз? Мәселен, биылғы жылдан бастап оқу бағдарламасына кәсіпкерлікті үйрететін пән қосылды.

- Мен мұны қолдамаймын. Қаржылық сауаттылық, бизнес негіздері деген түсінік болмауы керек. Бала бар болғаны математика пәнін жақсы оқып, пайыз есептей алуы керек. Егер 18 жастағы ересек адам пайыз есептей алмаса, ол қаржылық сауатсыз болғандықтан емес. Ол бар болғаны математиканы нашар оқыған. Экономика, қаржы саласы түгелдей осы пайыздардан тұрады. Мектепте пайыз тақырыбын 6-7 сыныптарда үйретеді. Осы уақытта балаға дұрыс білім беру керек. Сонымен қатар, білім беретін мұғалімдерге жақсы жалақы төлеу керек. Ақшаны бизнесмендерді қолдауға емес, мұғалімдерді қолдауға, білім саласына құю керек.

- Әңгімелескеніңізге рақмет!

Сұхбаттасқан Құралай Құдайберген

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Ұлттық қордың қаржысы 3,7 трлн теңгеге қысқарады

«Үкімет экономикалық дағдарысты Ұлттық қордың қаржысымен  шешуді әдетке айналдырып алған». 

30 Сәуір 2020 15:25 2015

Ұлттық қордың қаржысы 3,7 трлн теңгеге қысқарады

Үкіметтің болжамынша, биыл Ұлттық қорға түсетін түсім 3,3 трлн теңгеден 1 трлн теңгеге азаяды. Ал Ұлттық қордың бюджетке бөлетін қаржысы 2,7 трлн теңгеден 4,8 трлн теңгеге ұлғаяды. Бұл Ұлттық қордың қаржысы 3,7 трлн теңгеге қысқарады деген сөз.

Елімізге төтенше жағдай енгізілгенде Ұлттық экономика министрі Руслан Дәленов Ұлттық қорда 27 трлн теңгеден астам қаражат бар екенін жариялап:  

«...Біз дайындаған қазіргі жоспарда Ұлттық қордан қаржы алу қарастырылмаған. Дегенмен жағдай ең нашар сценарий бойынша өрбитін болса, Ұлттық қордан қаржы алуға тура келеді», – деген. Ал ақпарат және қоғамдық даму министрі Дәурен Абаев тікелей эфир арқылы жасаған мәлімдемелерінің бірінде індетке қарсы күрес шараларын жүзеге асыру барысында Ұлттық қордан ақша алынбайтынын айтты. Кейін Дәурен Абаев қате ақпарат бергенін баяндап: «Коронавирус жағдайына байланысты өткен алғашқы брифингтердің бірінде мен Ұлттық қордың қаражаты пайдаланылмайтынын айттым. Бұл мәлімдеме дұрыс болмады, сол себепті сіздерден кешірім сұраймын», – деген.

Айтып-айтпай не керек, ақыры Ұлттық қордан ақша алынды.

Үкімет бұған дейін де бірнеше рет Ұлттық қордың қаржысына қол салған. Бұл туралы GSB UIB бизнесті талдау орталығының сарапшысы, экономист Мақсат Халық: «Ұлттық қордың қаржысы болашақтың игілігі үшін жұмсалуы керек» деп айтылса да, үкімет қысылтаң шақта қордан ақша алып тұрады. 2008 жылдан бері түрлі саланы қолдау үшін Ұлттық қордан трансферт бөлініп жүр. Бұлай жалғаса берсе, мұнайдан түскен табыстан құралған ақшаны тауысамыз», – деді Мақсат Халық.

Экономист Бейсенбек Зиябеков Ұлттық қорды басқару жүйесі дұрыс емес деп санайды. Оның ойынша,Ұлттық қорды Ұлттық банк басқармауы керек.

«Ұлттық қордың қаржысы Президент пен үкіметтің бақылауында болуға тиіс. Ұлттық банк Ұлттық қорды басқаратын инвестициялық компания емес. Қаржы реттеушісінен бұл құзіретті алу керек», – деді Бейсенбек Зиябеков.

Экономист Оразалы Сәбден үкімет экономикалық дағдарысты Ұлттық қордың қаржысымен шешуді әдетке айналдырып алған деген пікірде. Оның ойынша, дағдарысты ақшамен емес, нақты бағдарламамен шешуге көшу керек.

«2008 жылы әлемдік мұнай бағасы құлдырады. Сол кездегі екінші деңгейлі банктерді сауықтыруға Ұлттық қордан 10 млрд бөлінді. Банктер байыды, ал ел дымсыз қалды. Болашақта мұндайға жол беруге болмайды. Ұлтттық қордағы ақшаны жұмсау қажет болса, қаржыны ауыл шаруашылығы саласын дамытуға салу керек», – деді Оразалы Сәбден.

Депутат Аманжан Жамалов экономикаға Ұлттық қордан алынған қаржыны бюджеттік несие түрінде құя бермей, бизнесті несиелендірудің нақты әрі тиімді бағдарламасын ойлап табу қажет деп санайды.

«Банктердің экономиканы қаржыландыру көрсеткішін жақсарту керек. Бұл үшін қаржы ұйымдары берген несиені бюджеттен субсидиялауды доғарған ұрыс. Іскерлік белсенділікті мемлекет есебінен ынталандыру қате. Алдағы уақытта  бюджет тапшылығын толтыру үшін Ұлттық қордың трансферті 15 млрд долларға дейін ұлғаюы мүмкін. Бұлай болса, 3-4 жылда қорда  қаржы қалмайды. Осының алдын алу үшін бюджет шығынын қысқарту қажет», – деді депутат.

Оның сөзінше, бюджет шығыстарының 55% әлеуметтік мәселелерді шешуге жұмсалады. Қалғаны мемлекеттік аппаратты қамтамасыз ету мен әлеуметтік емес шығыстарды жабуға жолданады.

«Бұл мәселені күн тәртібіне қою керек. Ұлттық қордан трансферленген бюджет қаржысын оңды-солды шаша беруге болмайды», – деді Аманжан Жамалов.

Айта кетейік, биыл қаңтар-ақпан айларында Ұлттық қорға өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 220,7 млрд теңге кем түсті. Оның ішінде салық түсімі 37,1%-ға азайды.

Абылай Бейбарыс

Үкімет Ұлттық қордың жағымсыз шындығын ашты

Қордың ондаған миллиард теңге қарызға батқаны белгілі болды. 

17 Сәуір 2020 19:05 2615

Үкімет Ұлттық қордың жағымсыз шындығын ашты

Қаржы министрлігі алда Парламентке енгізілетін «Қазақстанның Ұлттық қорының қалыптастырылуы мен пайдаланылуы туралы 2019 жылғы есеп» жобасын жариялады.

Қорды теңгенің құнсыздануы да құтқара алмапты. Мысалға, есепке сәйкес, 2019 жылдың басында Ұлттық қорда 26 трлн 62 млрд 38 млн теңге болған екен. Қаржы министрлігінің мәліметінше, 2020 жылғы наурыздағы жағдай бойынша онда енді 61 млрд 153,5 млн доллар актив қалды.

Биыл теңге «девальвацияға» ұшырағаны мәлім. Ұлттық банк дерегінше, доллардың нарықтық бағасы 17 сәуірде 427 теңгеге тең. Салыстыру үшін айтсақ, ҰБ 2019 жылғы 1 қаңтарда 1 доллардың нарықтық құны 384,2 теңге деп мәлім еткен болатын. Демек, шетелдік валюта мен активтерде сақтаулы қордың қаражаты теңгеде көбейіп шыға келуге тиіс еді.

Алайда қазіргі бағамға шақсақ, Ұлттық қорда бүгінде небәрі 26 трлн 112 млрд 544,5 млн теңге ғана бар ($61 млрд 153,5 млн х 427).

Бюджет тапшылығын жабуға билік қордан жыл сайын трансферт қаржы алады. Оны айтпағанда, дағдарысқа қарсы шаралар үшін биыл Ұлттық қордан қосымша 4,4 трлн теңге алынатыны мәлімделді. Рас, пандемия және дағдарыс ары қарай ұзаса, бұл сома да артуы мүмкін. Сарапшылар мұндай қарқынмен Ұлттық қорды тез түгесіп қоюымыз мүмкін дейді. 

«Ұлттық қор активті мемлекетке төрт жыл бойы әлеуметтік міндеттемелерін орындауға жетеді. Мәселе биліктің ол қаражатты қаншалықты ұтымды жұмсай алуында. Сонша шығын елді дамуға бастай ма әлде әлдебір қалталарға түсіп, шетелге ағып кете ме? Әзірге Қазақстанда ақша бар. Бірақ бізде мемлекеттік аппарат өте әлсіз, әрі тиімсіз», – дейді Ekonomist жобасының негізін қалаушы, белгілі экономист Қасымхан Қаппаров.

Сонымен, депутаттар қолына алатын есепке жүгінсек, былтыр қорға 4 трлн 492,6 млрд теңге түсім түсіпті. Оның 2 трлн 859,2 миллиарды – мұнай секторы компаниялары аударған түсім. Есепте мұнай саласынан түсім жыл сайын азайып келе жатқаны атап айтылады. 2018 жылға қарағанда ол сома өткен жылы 352 млрд 381,9 млн теңгеге немесе 11%-ға азайған. Бұған негізінен, «әлемдік нарықта мұнай бағасының арзандауы» себеп көрінеді.

Еске сала кетсек, сала табысы шалқыған 2011 жылы мұнай секторынан 3 трлн 488 млрд,  2012 жылы – 3 трлн 843 млрд, 2013 жылы – 3 трлн 432 млрд, 2014 жылы – 3 трлн 504 млрд теңгеге дейін түсім алынды. Одан кейінгі жылдары төмендеуде.

«Қара алтын» секторынан құйылған қаражаттың барлығы бірдей салық пен бонустар емес. Мысалы, орталық мемлекеттік органдар және олардың аумақтық бөлімшелері мұнай секторы компанияларына жалпы сомасы 7,4 және 11,5 млрд теңге әкімшілік және басқа да айыппұлдар мен санкциялар салған.  

Ұлттық қор тек мұнай түсімінен ғана қордаланбайды. Бұған қоса, республикалық меншікті жекешелендіруден түскен 16 млрд 928,3 млн теңге, сондай-ақ ұлттық компаниялардың, ұлттық холдингтердің, олардың еншілес және бағынышты кәсіпорындарының активтерін бәсекелестік ортаға тапсырудан 947,9 млн теңге қаражат та бюджетке емес, қорға бағытталған екен.

Есепте ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді сатудан 222 млн 503 мың теңге түскені көрсетілген. Бірақ оған қанша жер телімі сатылғаны нақтыланбапты.

Ұлттық қордың инвестициялық табысы өткен бір жыл ішінде небәрі 1 трлн 609,1 млрд теңгені құрады. Оның ішінде теңге девальвациясының ықпалы бар екенін ескерсек, инвестициялық табыс сонша қомақты еместігі байқалады.

Былтыр Үкімет Ұлттық қордан 3 трлн 84 млрд теңге шығындады. Соның ішінде 2,7 трлн теңге республикалық бюджетке кепілдендірілген жыл сайынғы трансферт ретінде бағытталды. 370 млрд теңге – ауыл-аймаққа дотациялауға, нысаналы трансферт түрінде жолданыпты.

Назар аударар жайт,  Ұлттық қорды басқару және жыл сайынғы сыртқы аудитті өткізу мемлекетке 13 млрд 987,3 млн теңгеге түскені белгілі болды. Дегенмен, оның аясында қаптаған шенеуніктерге, мамандарға және тәуелсіз сарапшыларға қанша жалақы, бонус, сыйақы төленгені нақтыланбаған.

Өткен жылы Ерболат Досаевтың командасы теңгені девальвациядан қорғау, оның бағамын қолдау шараларын жүргізді. Ұлттық банк Ұлттық қордың тұрақтандырушы портфелінен 9 млрд 59,7 млн доллар қаражатын теңгеге реконвертация жасапты. Нақтылай кетсек, 2019 жылдың үшінші тоқсанында қордың 3 млрд 255,3 млн долларын 385,67 теңге (KZT/USD) бағамы бойынша 1 трлн 255,4 млрд теңгеге, ал IV тоқсанда – 1 млрд 187,2 млн долларын 387,99 теңге бағамы бойынша 460 млрд 645,1 млн теңгеге айырбастапты.

Айтқандай, әлеуметтік желілерде салмақты деген сарапшылардың өзі «Ұлттық қор қаржысы деген шынында бар нәрсе ме? Әлде ол ойдан шығарылған ба?» деген пікір айтып, күмән білдіріп жүр.

Ұлттық қор активтерінің, шын мәнінде, барын Deloitte («Делойт») жауапкершілігі шектеулі серіктестігі растапты. Парламент қарауына ұсынылғалы отырған есепте қордың қаржылық жағдайы дұрыс көрініс тапқанын да сол куәландырады. Компания 2020 жыл басында Ұлттық қордың 108 млрд 814,2 млн теңге көлемінде кредиторлық қарызы және оған есептелген шығыстары бар болғанына да назар аудартады. Мысалы, активтерді басқару қызметін көрсеткен компаниялар комиссиясы бойынша 8 млрд 836,7 млн теңге берешегі бар. Ал инвестциялық операциялар бойынша кредиторлық қарызы – 37 млрд 907,6 млн теңге.

Ұлттық қор активтерді басқарғаны үшін Ұлттық банк мамандарына 3 млрд 950,8 млн теңге комиссиялық сыйақы төлеуге тиіс. Қор шетелдік сыртқы басқарушылар қызметі үшін 4 млрд 885,9 млн теңге берешегін өтеуі қажет. 

Жанат Ардақ

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: