/img/tv1.svg
RU KZ
Hang Seng 23 182,08 KASE 2 209,51
FTSE 100 5 415,50 РТС 1 049,88
DOW J 21 056,82 Бидай 551,40
Ұлттық банкке монетарлық саясатты қайта қарау қажет

Ұлттық банкке монетарлық саясатты қайта қарау қажет

Әлем елдері базалық мөлшерлемені азайтып жатыр. 

22 Наурыз 2020 14:17 810

Ұлттық банкке монетарлық саясатты қайта қарау қажет

Автор:

Абылай Бейбарыс

Фото: Серікжан Қобыланбаев

Әлемдік мұнай бағасының күрт төмендеуі мен коронавирус пандемиясы және теңгенің құнсыздануы қазақстандықтарға экономикалық дағдарыстың салқынын сездірді. Президенттің пәрменімен дағдарысқа қарсы жоспар әзірлеу үшін жедел штаб құрылып, үкімет нақты әрекетке көшсе де, көпшіліктің көкейінен жағдай қалай болар екен деген сұрақ кетпей қойды.

Қазір ел экономикасына инфляция деңгейінің ары қарай өсуі, бизнес-сектордың зардап шегуі, бюджетке түсетін салықтық азаюы, халықтың міндетті төлем жасау және несие өтеу қабілетін жоғалтуы сынды қауіп төніп тұр. Осының алдын алу үшін үкімет «Қарапайым заттар экономикасы»,  «Бизнестің жол картасы - 2025» бағдарламалары бойынша бизнес субъектілеріне 1 трлн теңге несие беретін болды. Ірі сауда орталықтары,  кинотеатрлар мен театрлар, көрмелер мен спорт нысандары бір жыл мүлік салығынан босатылды. Заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлерге бір тоқсан өсім салынбайтын болды және 3-тоқсанда салық төлеу уақыты ұзартылды. Бұған қоса үкімет «Жұмыспен қамтудың жол картасы» бағдарламасы аясында құны 300 млрд долларды құрайтын жобаға ел азаматтарын тарту сонымен қатар екінші деңгейлі банктерге төтенше жағдай кезінде және одан кейін несие бойынша төлеу мерзімі 90 күннен асқан борышкерлерге айыппұл мен өсімпұл есептеуге тыйым салды.

Ұлттық банк 10 наурызда ақша құнын басқару механизміне өзгеріс енгізіп, базалық мөлшерлемені 9,25%-дан 12%-ға көтерді. Сәйкесінше екінші деңгейлі банктер несиенің пайызын ұлғайтты. Бұл несиеге қолжетімділікті қысқартты. Болашақта қолданыстағы ақша массасы азаяды. Ұлттық банк дәл осы шешім дұрыс деп санайды. Ал экономист Қасымхан Қаппаров қаржы реттеушісі бұл қадамға амалсыздан барды деп отыр.

«Бүгінге дейін қате жүргізілген монетарлық саясаттың салдарынан Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендете алмады. Әлем елдері базалық мөлшерлемені азайтып, іскерлік белсенділікті арттыру үшін жанталасып жатқанда, Қазақстанның қаржы реттеушісі инфляция деңгейін ұстап тұру үшін базалық мөлшерлемені төмендетуге мәжбүр болды. Тұтыну себетінде импорттың үлесі басым екенін ескерсек, базалық мөлшерлемені төмендету арқылы инфляция деңгейін тежеу мүмкін емес», – деді ол.

Сарапшының сөзінше, инфляциялық таргет ақша массасын азайтады. Салдарынан ақша қымбаттап, экономикаға қысым жасалады. Ұлттық банк базалық мөлшерлемені көтеру арқылы ақша массасын басқарғысы келеді. Несиенің пайызы көп болғандықтан, оған сұраныс азаяды деп үміттенеді. Бұл ретте олар шағын және орта бизнес өкілдері қымбат пайызбен алған несиенің үстеме ақысын тауар құнына қосып, қарапайым халықтан өндіріп алуға тырысатынын ескермейді.

«Ұлттық банктің базалық мөлшерлемені көтеруіне экономикамыздың шикізатқа тәуелділігі себеп болды. Қазіргі жағдай монетарлық саясатты түбегейлі қайта қарауды талап етеді. Шикізатқа тәуелділіктен құтылмасақ, кез келген экономикалық ауытқушылықты ауыр қабылдайтын және оны қиын өткеретін боламыз», – деді Қасымхан Қаппаров.

Экономистің айтуынша, үкіметтің бағаны бақылауда ұстауы тиімді тәсіл емес.

«Әлеуметтік маңызы бар заттар мен тауарлардың бағасын әкімшілік шаралар арқылы күштеп ұстап тұру сатушыларды тығырыққа тірейді. Себебі олар тауарды өзіндік құнынан төмен бағаға сата алмайды», – деді Қасымхан Қаппаров.

Абылай Бейбарыс

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Банктерді бағалау бизнес пен халыққа сор болуы мүмкін

Банктер бизнесмендерді әңгімеге шақырып, несие желілерін жабуда.  

02 Қаңтар 2020 17:28 3793

Банктерді бағалау бизнес пен халыққа сор болуы мүмкін

Ұлттық банк отандық банк саласында жүргізген кең ауқымды диагностикасының бірқатар сырын жария етті.

Ерболат Досаевтың командасы 2019 жылғы 8 ай бойы елдегі ірі банктер «активтерінің сапасын бағалауды» (халықаралық ұғымда AQR, қазақша АСБ) ұйымдастырғаны мәлім. Бұл Қазақстан тарихында ауқымы жөнінен бұрын-соңды болмаған бағдарлама. Ол мемлекетке бүкіл қаржы индустриясының жай-күйі туралы жаңа ақпарат берді.

Енді осы бағдарлама негізінде 2020 жылы осы секторда кең ауқымды өзгерістер басталмақ. 

Бағалаумен банк активтерінің жалпы көлемінің 87%-ын және несие портфелінің 90%-ын иеленген ірі 14 банк қамтылды. Қазір белгілі болғанындай, ол тізімге Қазақстан Халық банкі, Kaspi Bank, Forte Bank, ЦентрКредит банк, АТФ банкі, Еуразиялық банк, Jýsan Bank, Bank RBK, Altyn Bank, Сбербанк, Альфа банк, Нұрбанк, Банк Хоум Кредит, ВТБ банкі болыпты. Яғни, тексерістен тек осылар өткен. Өзгелерінің жағдайы секторға әсер етпейді деп танылып, билік оларды бағалауға күш жұмсауды артық көріпті.

Нәтижесінде, 14 банкте 8,5 миллионнан астам заемшының несиесі тексерілген, олардың провизияларын қайта есептеу жүргізілген. 

Ұлттық банк АСБ шараларына үлкен ауқымда командалар тартылғанын хабарлады. Тарата айтсақ, 7 шетелдік аудиторлық және кеңес-консалтингтік компания және 500 маман жалданған.

Қаржылық реттеуші командалар «үш қорғау желісін» құрғанын мәлімдеді.

Бірінші қорғау желісі (первая линия защиты) әдіснамаға сәйкес АСБ жүргізуді және оны үйлестіруді қамтамасыз еткен 2 топтан тұрды. Алғашқысына тәуелсіз халықаралық аудиторлық компаниялардың 500-ден астам қызметкері кірді және олар банктер ұсынған деректерді егжей-тегжейлі талдауға жауап берді.

Бұдан бөлек, бірден 80-ге жуық бағалаушы компания банктердің кепілзаттарын және балансындағы активтерінің құнын қайта бағалаумен айналысыпты.

Екінші қорғау желісіне Ұлттық банктің 35-тен астам инспекторы енді. Олардың басшылығымен тексерілетін банктер санына қарай 14 команда құрылды. Дәл осы инспекторларға банктер өз бас кеңселерінен жеке бөлме бөлген. Сонда отырып, олар тексеру жүргізуге басшылық жасады, қорғаудың бірінші желісінен түсіп жатқан нәтижелер сапасына тәуелсіз бақылау жүргізді.

Қорғаудың үшінші желісіне АСБ бағдарламасын басқарудың орталық офисі кірді.

Ұлттық банк нақты қандай тұлғалардың осы тарихи істің басы-қасында жүргенін айтпайды, тек Ерболат Досаев сыртында, «еліміздің жоғарғы басшылығының 7 өкілі» болғанын жеткізді. Тексерілетін банктер тізімін де солар бекіткен екен.

Ақыр соңында 750 мыңнан астам тексеру жүзеге асырылды. Комбанктердегі кредиттер бойынша 1,9 миллиард мәлімет жиналған. Ол несиелер бойынша халық пен бизнес ұсынған, жалпы құны 2 триллион теңгеден астам 7 мыңдай кепілзат, 877 жылжымайтын мүлік нысаны қайта бағаланды. 

159 мыңнан аса заемшының кредиттік досьесі қосымша тексерілген.

AQR жүргізу кезінде біраз банк ревизорлар сенімсіздік танытқан ірі бизнесмендерге бұрыннан беріп келген несие желілерін жауып тастапты. Кейбір бизнесмендерді банкирлер жеке шақырып алып, «ультиматум» қойған: не қосымша ірі кепілзат ұсынуды, не несиені мерзімінен бұрын қайтаруды талап еткен.

«Бұл ретте көптеген банктер АСБ процесінің өзінде-ақ анықталған нәтижелерді ескеріп, төл портфельдерінің сапасын жақсарту бойынша шаралар қабылдады. Мысалы, бірқатар банк лимиттерді қысқартты. Проблемалық қарыз алушыларға қолданыстағы кредит желілері бойынша ары қарай транш бермеу туралы ресми шешімдер бекітті. Басқа банктер проблемалық қарыз алушыларды шақырып, олармен жұмыс жүргізді, олардан берешектерін өтеуді немесе қосымша кепілдікпен қамтамасыз етуді талап етті. Көптеген банктер АСБ аясында әшкереленген сәйкессіздіктерді жою үшін өз саясаттары мен процестерін, деректері мен жүйелерін жетілдіру жұмыстарын бастады», – делінген активтер сапасын бағалау туралы есепте.

Бұл тұтынушылар мен кәсіпкерлерге төнген құқайдың басы ғана болса керек. Ұлттық банк АСБ қорытындылары бойынша кепілзаттар мен жылжымайтын мүлікті бағалауға «анағұрлым қатаң талаптар орнатылатынын» жария етті. Мәселен, олардың құнын бағалауға тәуелсіз бағалаушы компанияны тарту талабы енгізілгелі тұр. Қарыз алған қазақстандықтар біледі: банк кепілге қойылатын баспанаға бағалау жүргізу үшін өзі сенетін компаниялардың тізімін ұсынады. Клиент соларға жүгінуі шарт. Енді олар сыртында қаржылық реттеуші қосымша тәуелсіз бағалауды талап етуі мүмкін. Бұл әрине, кредит құнын қымбаттатпақ. Себебі, кез келген тәуекел мен қосымша шығыстарды банктер несие құрамына қосатыны белгілі.  

АСБ қорытындысы бойынша биыл банктің әрқайсысы әртүрлі стресстік жағдайлардан өтудің бірнеше нұсқасын түзуі, тәуекелдерді азайту бойынша стратегияларының дұрыстығын қаржылық реттеуші алдында дәлелдеп шығуы тиіс болады.

Сондай-ақ бұдан былай банктер қаржылық сауықтыру жоспарын үнемі жаңартып отыруға және ұдайы тестілеуден өтуге міндеттеледі.

Жанат Ардақ

Еліміздегі 14 банк тексеріліп жатыр

Үкімет ірі банктерді қолдауға ең кемі 1 млрд доллар жұмсамақ. 

10 Желтоқсан 2019 13:24 6599

Еліміздегі 14 банк тексеріліп жатыр

Ұлттық банк тексеруі аяқталған соң, банктер мемлекеттен ақша сұрай алады.

Қазақстанның қаржы секторына қатысты мәліметті шетелдік Reuters агенттігі хабарлады. Оның дерегінше, Ұлттық банк қолға алған «активтердің сапасын бағалау» (AQR немесе asset quality review) барысында жетекші 4 банктің қосымша капиталға мұқтаж екені анықталуда.  Сондықтан Үкімет оларға 1 млрд доллардан артық көмек қаржы ұсынуға ниетті.

«Соңғы 3 жыл ішінде мұнайға бай осы орталықазиялық елдің билігі 13 млрд доллар шығын шығарды, алайда бәрібір банк жүйесін сауықтыра алмады. Қазақстандық банктер жылжымайтын мүлік бағасының құлдырауы және теңгенің девальвациялануы кесірінен туындаған жаман кредиттердің көптігінен зардап шегуде», – деп жазады Reuters.

Оның ақпаратынша, бұл Үкіметтің банктерге қосымша қарыз беруін талап етуі мүмкін. Reuters агенттігі сарапшыларға жүгіне отырып, банктерге осынша көп қаржы құйылса, бұл ұлттық валютаға қысым көрсетуі ықтимал екенін айтады. Демек теңгенің құнсыздану үрдісі үдеуі ғажап емес.

2019 жылғы тамыз айында басталған AQR тексерулері еліміздегі аса ірі 14 банкте жүріп жатыр. Олардың арасында Халық банк, Сбербанктің қазақстандық филиалы, Kaspi, Forte, БанкЦентрКредит, АТФ, Еуразиялық банк, Jýsan Bank, Bank RBK, Альфа-Банк, Altyn Bank, Нұрбанк, Хоум Кредит және ВТБ бар.

Ел тарихында кең ауқымда алғаш іске асырылып жатқан науқанның дұрыстығын және тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін Ұлттық банк халықаралық кеңесшіні – Oliver Wyman консалтинг компаниясын жалдады. Тексерулер желтоқсан айының соңына қарай аяқталуға тиіс.

«Осы процеске тартылған үш банкир алдын ала мәліметтер бойынша кем дегенде 4 банкке қосымша капитал қажет болатынын мәлім етті. Ол қаражат үмітсіз кредиттерді есептен шығару үшін керек. Олар сондай-ақ билік 4 банкке қаржылық қолдау көрсетуге дайын екенін хабарлады. Бірақ бұл көмектің шарттары әзірге келісілген жоқ. Нақты қандай банктерге жәрдем жасалатыны белгісіз», – дейді Reuters.

Өз кезегінде Ұлттық банк басшысы Ерболат Досаев AQR қорытындыларынан үзінді желтоқсан айының соңында жария етілетінін растады. Тексерістер кесте бойынша жалғасуда.

«Ары қарай ең маңызды жұмыс бөлігі басталады. Біз AQR ұсынымдарын қаңтар-ақпан айларында орындауға кірісеміз. Нақтылай кетсек, ақпан айында активінің сапасын бағалаудан өткен әрбір банкпен бірге жеке даму жоспарының ақырғы нұсқасына қол қоямыз. Ол құжаттарда банкті сауықтыру үшін алдағы 2-3 жылда атқарылатын шаралар қамтылады. AQR-дің өзі қаржы институттарымен арамыздағы қарым-қатынастарды жақсартуға септігін тигізді. Жағдай өзгеруде», – деді Ерболат Досаев.

Ол қазір нарықтың 87%-ын иеленіп отырған 14 банкте қандай проблема бар және ары қарай не істеу керектігіне қатысты нақты көзқарас қалыптасқанын айтты.

Ұлттық банк төрағасы нақты цифрларды AQR аяқталғасын жария ететінін жеткізді.

Осының алдында қаржылық реттеушінің басшысы келесі жылы қаржы секторына көмек бағдарламасын іске қосу жоспарланып отырғанын мәлімдеген болатын. Ол бағдарлама бүкіл банк жүйесіне таралмақ.

Кейбір деректер бойынша комбанктерге көмектің жаңа пакеті 1 триллион теңге немесе 2,6 млрд долларды құрауы мүмкін. Бірақ оның құны одан да жоғары болады деген болжамдар бар.

Moody’s халықаралық рейтинг агенттігінің байламынша, Қазақстанның банк жүйесі 400-ден 600 млрд теңгеге дейін резерв тапшылығын тартуда. 

Ал қазақстандық бизнес қауымдастығы мен экономистер банктерге мемлекеттің қаржы құя беретініне наразы және бірінші кезекте, кәсіпкерлерге көңіл бөлу қажеттігіне назар аудартады. Әйтпесе, банктер мемлекеттен көмек алғанымен, кәсіпкерге несиені арзандатып жатқан жоқ. Оның үстіне алдағы үш жылдық бюджетте отандық бизнесті қолдауға және субсидиялауға қаражат азайтылған.

Eximar форсайт-агенттігінің директоры Айман Тұрысхан Ұлттық банктің базалық мөлшерлемені тым жоғары деңгейде – 9,25% мөлшерінде ұстап отырғанына қынжылыс білдіреді.

«Өйткені соның кесірінен, банктер бизнеске кредитті 16% және одан жоғары мөлшерлемемен береді. Микробизнес үшін несие 24-36%-ға дейін жетеді. Ал заң бойынша 56%-ға дейін көтеруге рұқсат. Бұл енді масқара. Сіз кәсіпкер болсаңыз және кредит алғыңыз келсе, 16%-дан арзанынан төмен алмайсыз. Себебі мемлекет арзан несиені тікелей кәсіпкерге емес, банктерге береді. Мысалы, агросекторда ауыл шаруашылығын қолдауға жыл сайын бөлінетін 160 млрд теңге қаражаттың 47%-ы толығымен банктің пайыздық мөлшерлемесін өтеуге кетеді. Ол миллиардтарды небәрі үш банк – Halyk Bank, ForteBank және Банк ЦентрКредит алады», – дейді Айман Тұрысхан.

Жанат Ардақ

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: