DOW J 24 580,91 Hang Seng 24 266,06
FTSE 100 6 045,69 РТС 1 215,69
KASE 2 314,56 Brent 36,55
Ауғанстан «Даиштың» жаңа базасына айналып барады

Ауғанстан «Даиштың» жаңа базасына айналып барады

Алдағы айдың басында Америка мен тәліптер бейбіт келісімге қол қойса, лидерлерінің «сатқындығына» ашынған талай содыр жиһад жолын таңдамақ. 

30 Тамыз 2019 10:42 2898

Ауғанстан «Даиштың» жаңа базасына айналып барады

Автор:

Арыс Әділбекұлы

Сәрсенбі күні «Рейтер» агенттігі хабарлағандай, «Талибан» қозғалысы АҚШ-пен келісім жасауға жақын. Оның негізгі шартына сәйкес, Америка өз әскерін Ауғанстаннан әкетеді, ал тәліптер шетелдік контингент шығарылғаннан кейін бұл мемлекетті халықаралық терроризмнің ордасына айналдырмауы керек.

Ауғанстандағы 18 жылға созылған соғысты аяқтау жөніндегі келіссөздер былтырғы жылдың соңында Катар астанасы – Дохада жүргізілді. Оның тоғызыншы раунды өткен аптада басталды.

«Біз таяуда мұсылмандарымыз бен тәуелсіздік іздеген еліміз үшін жақсы жаңалық айтудан үміттіміз», - дейді «Талибанның» Дохадағы саяси кеңсесінің өкілі Сухаил Шахин.

Кабулдегі қауіпсіздік жөніндегі жоғары лауазымды өкілдердің бірінің мәлімдеуінше, «Талибан» мен АҚШ Америка контингентін ауған жерінен 14-24 ай ішінде шығаруға уағдаласқан.

Құрама Штаттар мен тәліптер осы пәтуаға жақындағанда, Ауғанстанда «Ислам мемлекеті» (Даиш)  тобының белсенділігі күшейіп отыр. Оның содырлары осы айда Кабулде үйлену тойына жасалған шабуылды өз мойнына алды. Айта кетсек, сол қастандықтан кемінде 80 адам мерт болып, жүздеген ауғандық жараланды.

Пентагон өкілдерінің сөзінше,  ауғанстандық «Даиш» Америкаға тәліптерден көбірек қауіп төндіруі мүмкін.

Тәліптерден де қауіпті

«Даиш» 2014 жылы Ирак пен Сүрияның үштен бір бөлігін басып алып, ол аумақтарда халифат немесе Ислам империясын жариялағаннан кейін, көп кешікпей Ауғанстанда да пайда болды. Бұл топтың ауғандық филиалы өзін Хорасандағы Ислам мемлекеті (ISIS-K) деп атайды. Орта ғасырларда Ауғанстанның, Иранның, Орталық Азияның бір бөлігі дәл осылай аталғаны тарихтан белгілі.

Ирак пен Сүрияның орталық аудандарында ойсырай жеңілсе де, бұл экстремистік топ екі елде де қауіпсіздік күштері мен бейбіт халыққа қарсы шабуылдар ұйымдастыруға қайта кірісіп отыр. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Антониу Гутеррештің осы айдың басында жасаған баяндамасына жүгінсек, «Даиш» өзі жариялаған халифаттан айрылғаннан кейін 300 млн доллар қаражатпен қалған. Әлемнің бас дипломатының ескертуінше, қарулы ұйымның халықаралық шабуылдарды тоқтатуы уақытша нәрсе. Ал, Ауғанстан оларға бұрынғы іс-әрекеттерін әрі қарай жалғастыру үшін қолайлы мекенге айналған.  

Ауғанстандағы «Даишқа» алғашқы кезде он шақты адам ғана мүше болды. Олардың дені – ауған-пәкістан шекарасынан ығыстырылған пәкістандық тәліптер мен әсіре экстремистік идеологияға қызыққан ауған тәліптері.

Тәліптердің күресі Ауғанстан шеңберінен аспаса, «Даиш» содырлары өздерінің Таяу Шығыстағы жетекшісі Әбу Бәкір әл-Бағдадиға адал болуға ант беріп, оның өзге діндерге жариялаған жиһадын қабыл алды.

Ауғанстандық «халифатшылар» лидерлері Американың авиациялық соққыларына жиі ұшырағаннан кейін біршама әлсірегенді. Алайда, бұл топ 2015 жылы қатарына Өзбекстан ислам қозғалысы қосылғаннан кейін, қайта күш алды. БҰҰ-ның есебінше, бүгінде хорасандық «Даиштың» құрамында 2500-4000-дай соғыскер бар. Олардың көпшілігі – Орталық Азия мен Араб елдерінен, Шешенстаннан, Үндістаннан, Бангладештен және Шыңжаңнан (этникалық ұйғырлар).   

«Даиш» Ауғанстанда шииттерге қарсы кең ауқымды шабуылдарды бастап отыр. Топ өкілінің айтуынша, Кабулде қанға бөктірілген тойда қырылғандар – шииттер. Алайда зал қожайыны Хуссейн Әлидің сөзінше, ол кешке сүннит-мұсылмандар да көп жиналған. 

«Даиштың» әскери потенциалы мен Ауғанстанда және әлемде бейбіт халықты көздеу стратегиясы жетілдірілген. Сондықтан бұл экстремистік ұйым «Талибаннан» да қауіпті саналады.

Американың Джорджтаун университетінің Қауіпсіздікті зерттеу орталығының директоры Брюс Хоффманның пікірінше, Ауғанстан «Даиштың» жаңа базасына айналуы мүмкін. Өйткені ол қазірдің өзінде «Ауғанстанға көп назар аударып, мол ресурс салып, оның шығысында үлкен қару-жарақ қоймасын» ұстап отыр.

Құрама Штаттарда «Даиштың» Ауғанстандағы бөлімшесімен байланысты сегіз рет тұтқындау операциясы жүргізілді. Солардың бірінде техастық 18-жасар Мартин Әзизи Яранд ұсталып, 2018 жылы қала шетіндегі сауда орталығына шабуыл жоспарлағанын және «Ислам мемлекетінің» филиалына қосылуға ниет етіп жүргенін мойындады.

Топ өзінің қатыгез тактикасын Ауғанстанда бірнеше жылдан бері көрсетіп келеді. Қарулы ұйым басып алған аудандардан қашқан тұрғындардың айтуынша, «Даиш» олардың ауылдары мен қалаларында да тура Сирия мен Ирактағыдай террормен үстемдік етіп отыр.

«Даиштың» ауғандық бөлімшесі елдің шығысындағы тіршілігі қыз-қыз қайнаған әрі Пәкістанмен шекаралас Нангархар провинциясында орналасқан. Сонымен қатар олар Ауғанстанның солтүстігінде де көбейіп, Кунар провинциясында да ықпалын кеңейтіп отыр. «Ислам мемлекетін» бұл өңірден ығыстыру оңай болмайды деген болжам бар. 2001 жылы тәліптер билігі құлағаннан кейін, Осама бин Ладен дәл осы таулы провинциядан пана тауып, АҚШ әскері оны бірнеше жыл бойы қолға түсіре алмағаны белгілі.

Ақтан қараға

Соңғы айларда «Талибан» қозғалысы бірнеше рет мәлімдеме жасап, соғыс аяқталғасын, Ауғанстанда билікті монополизациялауға ұмтылмауға уәде берді. Ал, «Даиш» ғаламдық халифат орнату жолында Кабулдағы ресми үкіметті құлату жоспарынан бас тартпай отыр.

Осылайша, тәліптер мен «даиштықтар» идеология мен тактикалық тұрғыдан да араз. Жергілікті ақпарат құралдарының мәліметінше, олар бір-бірімен соңғы жылдары бірнеше рет қақтығысқан. Дегенмен «Талибан» 2001 жылы АҚШ әскері Ауғанстанға басып кіргенде қатты әлсірегенімен, қазір үлкен күшке қайта айналып, елдің жартысына бақылау жүргізіп отыр.

Бірақ Нангархар провинциясы аймақтық кеңесінің мүшесі Сохбар Қадеридің мәлімдеуінше, «Талибан» құрамынан көптеген содырлар «Даиш» жағына өтіп жатыр. Өйткені кейбір тәліптер Америкамен келіссөз жүргізуді «кәпірлермен» сөз байласу деп қабылдап, АҚШ пен оның одақтастарына (соның ішінде Ауғанстанның ресми үкіметі де бар) қарсы күресті жалғастыра беруге бекінген. Ал, өзге тәліптер соғыстан кейінгі қоғамға сіңісіп кететіндеріне және үкіметтің оларды қарусыз өмірге зорлықсыз, заңмен бейімдей алатынына сенбейді және де олар кезінде талай адамның жанын қиғандықтан, өздерінен кек алушылар табылады деп, бейбітшіліктен гөрі «Даиш» құрамындағы соғысты таңдауы мүмкін. 

«Күн көру үшін «Даишқа» қосылып, кәпірлермен, жемқорлармен күресті әрі қарай жалғастырамыз. Ақ туды қару туға ауыстыру оңай. «Талибан» лидерлері дінсіздермен соғыста құрбан болғандарды сатып кетті. Енді біздің қатарымыз моджахедтермен толыға береді», - дейді «Талибанның» атын атамаған бұрынғы мүшесі «Рейтер» агенттіне берген сұқбатында.

Ауғанстанда «Даиштың» күшейіп келе жатқанын ел президенті Ашраф Ғанидің баспасөз хатшысы да растады. Сыдық Сыдыққидің мәлімдеуінше, бүгінгі «даиштықтардың көбі – экс-тәліптер».

Арыс Әділбекұлы

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Ауғандық студент қыздар алғаш рет Қазақстанда білім алады

Еуропалық одақ қаржыландыратын жоба осы жылдың қазан айында бастау алады.

28 Шілде 2019 12:38 1170

Ауғандық студент қыздар алғаш рет Қазақстанда білім алады

Еуропалық Одақ қаржыландыратын және БҰҰ Даму бағдарламасы жүзеге асыратын «Қазақстан мен Өзбекстанда білім беру және кәсіби даярлау арқылы ауған әйелдердің экономикалық құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту» жобасы шеңберінде БҰҰ Даму бағдарламасы мен «Халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ арасында серіктестік жөніндегі келісім жасалды.

«Еуропалық Одақ ауған әйелдердің білім алу мүмкіндіктерін кеңейтуге, олар үшін және олардың Ауғанстандағы туған-туыстары үшін бизнес жүргізу мен жұмыспен қамтудың жаңа мүмкіндіктерін құруға көмектесуге арналған жобаға 2 млн еуро көлемінде грант ұсынды. «Болашақ» – ұлттық мекеменің сенім білдірілген Халықаралық бағдарламалар орталығы басқарып отырған әйгілі бағдарлама. Қазақстан үкіметінің атынан Халықаралық бағдарламалар орталығына қазақстандық студенттердің шет елде, шетелдік студенттердің Қазақстанда білім алуына ықпал жасау тапсырылған. Біз өзіміздің Қазақстанда халықаралық алмасу бағдарламаларын қолдау бойынша тәжірибесі мол Қазақстандағы серіктесіміз Халықаралық бағдарламалар орталығы осы жоба шеңберінде ауған студенттері үшін академиялық орналасу мен оқыту үдерісін ретке келтіруге көмектесетініне сенеміз», – деді БҰҰ Даму бағдарламасының Қазақстандағы тұрақты өкілі Якуп Бериш.

Орталық үміткерлерді іріктеу, тілдік курстарды жүргізу және оқу үдерісін ұйымдастыру бойынша конкурс өткізу жұмыстарымен айналысып, жобаның іске асырылуына техникалық, сараптамалық және талдамалық қолдау көрсетеді.

«Біз үшін бұл жобаның іске асырылуына қатысу үлкен абырой. Бұл Еуроодақ пен БҰҰ Даму бағдарламасы тарапынан білдірілген жоғары сенім. Халықаралық бағдарламалар орталығының халықаралық білім беру саласындағы тәжірибесі мол. Біз ынтымақтастық жасауға дайынбыз. Қазақстан Республикасында Ауғанстан әйелдерінің білім алуы бойынша бағдарламаға құжаттар қабылдау басталды және 10 тамызға дейін жалғасады. Бірлескен жұмыс оң нәтиже береді деп ойлаймын», – дейді «Халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ президенті Жанболат Мелдешов.

Жобаға Ауғанстаннан 50 адам қатысады. Оның ішінде 40 адам Қазақстанда бакалавриат (4 жыл), манистратура (1 жыл) және кәсіби даярлық (TVET - Technical and Vocational Education and Training) бағдарламалары бойынша білім алатын болады. Осы ретте TVET бағдарламасы қатысушылардың одан әрі қажетті білім мен дағдыларды алуына бағытталған бір жылдық курстарды ұсынады. Академиялық бағдарламаларға теориялық аспектілерді тереңінен зерттеу, сондай-ақ өндірісте тәжірибелік дағдыларды алу жатады.

Оқу ағылшын тілінде мына мамандықтар бойынша өтетін болады: статистика (statistics), пайдалы қазбалар өндіру (mining) және ауыл шаруашылығы (agriculture).

Барлық білім алушылар үшін тілдік курстардан өту қарастырылған. Олардың ұзақтығы 1 академиялық жылды құрайды (2019-2020 жж.). Барлық оқу деңгейі (бакалавриат, магистратура, TVET) бойынша жоба аясындағы академиялық оқудың басталуы 2020 жылғы қыркүйекке жоспарланған.

Ауған студенттерін орналастыру жоспарланып отырған жоғары оқу орындары ретінде Сәтпаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті, Қазақстан-Британ техникалық университеті, Қазақ ұлттық аграрлық университеті және Almaty Management University болып белгіленді.

Жобаны Еуропалық одақ қаржыландырады.

Ауғанстан 50 млрд долларды игеруге қазақстандық бизнесмендерді де шақырып отыр

Батыс елдері бөлген қомақты қаражаттың бір бөлігі Ауғанстанның қираған инфрақұрылымын қалпына келтіруге бағытталуда.

10 Тамыз 2018 15:58 2697

Ауғанстан 50 млрд долларды игеруге қазақстандық бизнесмендерді де шақырып отыр

Ел үкіметінің талдауына жүгінсек, Ауғанстан тауарлардың барлық дерлік түрлерін шетелден тасиды. Сондықтан бұл елге экспорт «өте тиімді» көрінеді: өйткені сатушы сатып алушыға қарағанда әу бастан басымдыққа және оңтайлы жағдайларға ие. Ара-тұра бүкіл әлемді тіксінтетін лаңкестік оқиғаларына, қалыптасқан теріс саяси ахуалға қарамастан, Ауғанстан экономикасы қазір өте жылдам қарқынмен, жылына орташа есеппен 7-8%-дап өсіп келеді. 2009 жылы тіпті рекордтық 20,4 пайыздық өсімге де қол жеткізген.

Атап өтерлігі сол, Ресей, Иран сияқты іргедегі сауда серіктестерімізбен алыс-беріс жасауға АҚШ кедергі келтіріп, тіпті доқ көрсетіп отырса, ал Ауғанстанмен экономикалық, сауда қарым-қатынастарды ол керісінше, жан-жақты ынталандырмақ. Мұны Құрама Штаттардың президенті Дональд Трамп та растағаны мәлім.

Салыстыру үшін айталық, ұлттық экономика министрлігінің мәліметінше, Қазақстанның экспорты, яғни дүниежүзі бойынша барлық елдерге сатқан өнімдері мен көрсеткен қызметтерінен тапқан пайдасы биылғы жартыжылдықта небары 13,8 миллиард долларды құрады. Және бұл былтырғы ұқсас кезеңдегіге қарағанда, 27%-ға өскен түрі.

Жалпы, Батыс бөлген қомақты қаражаттың бір бөлігі Ауғанстанның қираған инфрақұрылымын қалпына келтіруге бағытталуда. Демек, отандық құрылыс компаниялары да осы іске қатысып, шетелдік нарыққа тәй-тәй қадамдарын жасай алады.

Әзірге, қазақ елінің ауған еліне экспортының басты тауарлары – ұн мен мұнай өнімдері саналады.

«Ауғанстанға өнім экспорттаудың немесе сол жақта компания ашып, қызмет көрсетудің өзіндік қиындықтары бар. Мәселен, біріншіден, Қазақстан мен Ауғанстан арасында ортақ шекара жоқ, жерлері шектеспейді. Сондықтан оларға тауарды Өзбекстан арқылы тасымалдайсың. Негізгі қиыншылықтар да сонда туындайды. Тауар жеткізу жол-жөнекей кідіруі не тіпті жүктің жоғалу тәуекелі де жоқ емес. Көптеген экспортшылар ауған жеріне кірмей, шекарада тауарды қабылдап алатын трейдерлермен жұмыс жасайды. Әйтпесе, Ауғанстанның бөлшек сауда нарығына өз бетіңмен кіру күрделі, қауіптері бар», – дейді сыртқы экономикалық қызметте тәжірибесі бар кәсіпкер Азамат Дәулетұлы.

Тілге қатысты кедергі де бұл елдегі бизнес жүргізуге кері ықпал етуі ықтимал екен. Себебі, ауғандықтардың көбі ағылшын және орыс тілдерінде сөйлемейді, бұл тілдерді ұнатпайтындары жетерлік. Ал қазақстандық кәсіпкерлердің шетелдегі негізгі қарым-қатынас тілдері де осы екені мәлім. Бұл жерде де «ала шапанды ағайындарға» жеңілірек: ауғандардың біразы өзбек тілін түсінеді. Мемлекетте пушту және даримен қатар, өзбек тілі де ресми тіл ретінде бекітілген.

Дегенмен, осы нарықты бұрыннан белсенді әрі табысты игеріп жатқан отандық компаниялар жетерлік. Қазір олар қарқындарын арттыруда. Мәселен, «Цесна-Астық» компаниясы он бес жылдан астам уақыттан бері Ауғанстанға өз өнімін экспорттап келеді. Бастапқы кезеңде кәсіпорын бірқатар проблемаларға кезігіпті, тіпті ілгерілеу мүмкін еместей көрінген кездер болған. Бірақ компания өкілдері Ауғанстанға экспорт бойынша айтарлықтай түйткілді мәселелер жоқтығын атап өтеді. Аталған қазақстандық ірі өндіруші ТМД аумағында танымал әрі беделді жеткізуші ретінде мойындалғандықтан, ауғандық серіктестері онымен ынтымақтасуға өздері ынта-ықылас танытқан және қарым-қатынасқа шақырған.

Қазіргі кезде ауғандар қазақ астығы мен ұнын көбірек сатып алуға құлықты. Мәселен, 2018 жыл басталғалы бері Қазақстан астық экспортын 1,6 есеге арттырған. Ал биылғы 18 шілдеде ұнымыз алғаш рет жаңа темір жол бағыты бойынша Ауғанстанға жол тартты. Бұған дейін осы өнім де тек Өзбекстан арқылы жеткізілетін. Ал ұзындығы 3,5 мың шақырымнан асатын жаңа бағыт, «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының хабарлауынша, Қостанайдан бастау алып, «Болашақ» стансасы арқылы Түрікменстанның «Серхетабад» стансасына дейін жетеді. Ары қарай жүк көліктерімен ауған жеріне тасымалдануда.

«ҚТЖ-Жүк тасымалы» АҚ-ының мәлімдеуінше, жаңа бағыт Қазақстанның транзиттік әлеуетін өрістетуге мүмкіндік береді, әрі Ауғанстаннан жылжымалы темір жол құрамының кері қайтуы және айналымға қосылуы уақытын 2-2,5 есеге дейін қысқартады.

Қазір ел үкіметі бұл елде отандық тамақ өнеркәсібі, энергетикалық сектор, құрылыс-монтаждау және жөндеу-сервистік салалардағы кәсіпорындарының өнімдері мен қызметтерін де ілгерілетуде.

Отандық «Sunpaper» компаниясы да өзі шығаратын санитарлық-гигиеналық және қағаз өнімдерін осы елге сатады. Ол Ауғанстанды дәретхана қағазымен, үстел майлықтарымен, қағаз сүлгілермен және басқаларымен қамтамасыз етуде. Экспорттық бұл бағытын кәсіпорын 2011 жылдары ашыпты. Ауғандық серіктестері қазақстандық осы өнімдерді сатып алу көлемін арттыруға ынталы.

Кентау трансформатор зауыты да ауғандық бағыттан мол үміт күтеді. Компания Ауғанстанның «TWI» кәсіпорын үшін РВЗ-20кВ/400А үлгісіндегі қондырғыларды жасап, өткізіпті. Бұл нарыққа жеткізетін өнімдері желісін кеңейтуге құлықты.

Мұнай-газ секторы үшін құрал-жабдықтар шығаратын «Мұнайаспап» компаниясы да бұрынғы соғыстар кезінде жермен-жексен болған инфрақұрылымын қайта тұрғызып жатқан Ауғанстанды экспорт үшін пайдасы мол нарықтардың бірі деп есептейді. Тек менталитеттер арасындағы ерекшеліктер жұмысты күрделендіретін көрінеді. Себебі, тайталастар мен қанды қырғындардан зәрезап болып қалған ауғандықтар жатжұрттықтарға сенімсіздікпен қарайтын көрінеді: салдарынан, алғашқы келіссөздерден контрактіге қол қойғанға дейін ұзақ уақыт өтуі мүмкін.

Ал жергілікті жерде бірлескен компания не кәсіпорынның бөлімшесін құрғысы келетін қазақстандық кәсіпкерлер ауған елінде білікті жұмысшылар жеткіліксіз екенін ескергені жөн: Дүниежүзілік банк дерегінше, жасы 15-тен асқан тұрғындардың тек 28%-дайы оқи және жаза біледі.

Инвестициялар және даму министрлігінің мәліметі бойынша, 2018 жылдың қаңтар-сәуір айларында Қазақстан мен Ауғанстан арасындағы тауар айналым 180,2 млн долларды құрады. Сөйтіп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 19,3%-ға өскен: былтыр 151,1 млн доллар болған еді.

2005 жылдан 2018 жылдың 1-ші тоқсанына дейінгі аралықта Қазақстаннан Ауғанстанға жалпы көлемі 0,3 млн доллар тікелей инвестициялар салынған.

Бақыт Көмекбайұлы

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: