/img/tv1.svg
RU KZ
Hang Seng 23 182,08 KASE 2 209,51
FTSE 100 5 415,50 РТС 1 049,88
DOW J 21 056,82 Бидай 551,40
Қазақстан банктері тұрмыстық несиемен күн көріп отыр

Қазақстан банктері тұрмыстық несиемен күн көріп отыр

Дүниежүзілік банк Қазақстанның дамыған отыздыққа кіретініне күмән келтірді. 

31 Қаңтар 2020 17:41 3495

Қазақстан банктері тұрмыстық несиемен күн көріп отыр

Автор:

Есімжан Нақтыбайұлы

Қазақстанға Өзбекстанмен бәсекелесу тиімсіз. Импортты шектеу ішкі өндірістің сапасын түсіреді. Қазақстан банктері бизнеске несие бергеннен гөрі, қарапайым халыққа қарыз таратқанды оңай көреді. Бұл экономикалық өсімді тежеп, инфляция қатерін арттырады. Дүниежүзілік банк сарапшылары Қазақстан экономикасына осындай баға беріп отыр.

Стратегиялық бастамалар орталығы мен Дүниежүзілік банк бірлесіп өткізген пікірталас алаңында  Қазақстан экономикасына қатысты өзге де құнды ойлар айтылды. Қазақстан экономикасының өсімін 4% деп бағалаған Дүниежүзілік банк елде тұтыну несиелерінің артқанына алаңдап отыр. Несие көлемі артқанмен, кепілдендірілмеген тұрмыстық қарыздың үлесі басым болып отыр. Ал бизнеске несие жетпей жатыр. Ал ішкі бизнесті банктердің орнына мемлекеттік компаниялар несиелендіріп отыр. Салдарынан екі институт арасында бәсеке пайда болған. Дүниежүзілік банктің Қазақстандағы тұрақты өкілі Жан-Франсуа Марто елде онсыз да төленбей жатқан несиелердің көп екенін, тұтыну қарыздарының көбеюі  қаржылық секторға ауыр тиюі мүмкін екенін ескертті.

Экономиканың мұнайға тәуелділігін төмендету үшін Қазақстан үкіметіне тауар жеткізудің жаһандық тізбегіне ену шараларын жетілдіру қажет.

«Қазір әлем экономикасында жоғары сұранысқа ие өнімдерді нақты бір ел ғана өндіреді деп айтуға келмейді. Технологиясы дамыған Корея, Қытай, Жапония, Германия сияқты елдер  ең өтімді тауарлардың саудасынан үлес алу үшін жанталасады. Осы шеңберге Қазақстан да кіруге талпынуы керек», – дейді Жан-Франсуа Марто.

Ал банктің Қазақстан бойынша аға экономисі Самсу Рахарджа әуе қатынасындағы «Ашық аспан» саясатының жариялануы Оңтүстік-Шығыс Азиядан келетін туристердің санын арттырады деген болжам айтты.

«Қазақстанның сыртқы қарызының көлемі ЖІӨ-нің 20%-ына шамалас. Бұл көптеген елмен салыстырғанда жақсы. Бірақ ресми деректерде фискалдық картина түгел көрініс таппаған. Нақты бағалау үшін сыртқы қарыздың өзге де компоненттері ашық болуға тиіс», – дейді сарапшы.

Ел бюджетінің әлеуметтік шығыны 2018 жылы жалпы ішкі өнімнің 4,4%-ына тең болса, 2019 жылы 5% болған. Жалпы экономикадағы өсімге осы өзгеріс көбірек әсер еткен. Салдарынан инфляциялық қысым күшейіп, азық-түлік бағасы 9,1% өскен. Егін маусымының жайсыз болуы ұн, нан сияқты дәнді дақылдардан алынатын өнімдердің бағасын көтеруі мүмкін деп отыр сарапшылар.

«Жалпы ел экономикасында өсім бар. 2019 жылы ол 4% деңгейінде болды. Ал 2020 жылы 3,7% болады деп ойлаймыз. Инфляция Ұлттық банктің бақылауында болады, дәлізден ауытқи қоймайды. Әлем экономикасының өсімі 2,7% болғанын ескерсек, бұл жаман емес. Бірақ осы қарқынмен 2050 жылы дамыған 30  елдің қатарына кіру мүмкін емес», – деді Самсу Рахарджа.

Дүниежүзілік банк Қазақстанның еурооблигациялар нарығына шығуын өткен жылы жасаған ең тиімді қадамдардың бірі ретінде бағалап отыр.

«Бұл инвесторлардың сенімін арттырып, Аstana халықаралық қаржы орталығын ілгерілету үшін жасалып отыр», – дейді сарапшы.

Дүниежүзілік банктің Орталық Азия бойынша жетекші экономисі Ивайло Изворски  Қазақстан мен Өзбекстан ынтымақтастығының әділ бағаланбай отырғанын еске салды. Ол, сондай-ақ, Қазақстан үкіметінің халық тығыз қоныстанған өңірдің тұрғындарын өзге өңірлерге тарату тәжірибесін сипай қамшылап, сынға алды

«Оңтүстіктегі әлеует пайдаланылмай жатыр. Ондағы тығыз шоғырланған халықты  тарату дұрыс саясат емес. Агломерация дамыған жерде экономикалық өсім көздері пайда болады. Алысқа бармай-ақ, іргелеріңізге қараңыздар. Оны Өзбекстан мысалынан да көруге болады. Шикізаттық емес экспортты көтергілеріңіз келеді. Бірақ Еуразия экономикалық одақ аясында бұлай істеу сіздерге қиын болмақ. Сондықтан Қытай мен Өзбекстан нарығының әлеуетіне әділетті қарау керек. Өзбекстанмен ынтымақтастық экспорт мәселесінде көп көмектеседі. Doing Business рейтингінде Қазақстанның шекаралық сауда мен логистика көрсеткіштері төмен деп бағаланған. Осы тұстарды жетілдіру қажет. Экспорттық әлеует осы салаларда жатыр. Қызмет көрсету экспортының да табысы жоғары. Жеткізудің жаһандық тізбегіне енуге күш салуға тиіссіздер»,– деді экономист.

Дүниежүзілік банк өкілдері Қазақстанның импортты алмастыру саясатын алысқа апармайтын алдамшы қадам деп бағалады. Самсу Рахарджа бұл істе Шығыс Азия елдерінің қателігінен сабақ алуды ұсынды.

«Өткен ғасырдың 60-70 жылдарында Шығыс Азия елдері де импортты алмастыруға күш салған болатын. Бәрінің талпынысы сәтсіз аяқталды. Өйткені балама импорт болмаған жерде сапа әлсірейді. Бұл істе Кореядан үлгі алуға болады. Олар болат өндірісін көтеру үшін импортқа да орын берді, өздері де өндірді. Кореялық өндірушілер импортпен бәсекеге түсу арқылы сапаны көтерді. Импортты тежеу осы тәсілмен жүргенде ғана жеміс береді», – деді ол.

Бұл ойды әрі қарай өрбіткен Ивайло Изворски  18 млн адаммен импортқа тәуелсіз экономика құрамыз деу ақылға қонбайды деген пікір айтты.

«18 млн халықпен бүкіл қажет дүниені өзіміз өндіреміз деу ойға қонбайды. Бірден айтайын, бұл тығырыққа апаратын жол. Аргентина мен Бразилия да осы жолды таңдап, экономикаларын тұралатқан болатын. Экспортты арттыру үшін импортты тежеу деген қисынға сыймайды. Өйткені екеуінің бағыты екі бөлек. Сондықтан Қазақстан импортты қала тежеймін деген сұраққа бас ауыртпауы керек. Экспортты қалай арттыруды ойласа, өндіріс сапасы мен өнімділік өседі.Осының есебінен-ақ жергілікті өндірушілердің бәсекеге қабілеті артады», – деді экономист.

 Есімжан Нақтыбайұлы

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңа дүниежүзілік дағдарыс Қазақстанға қалай әсер етеді?

Қазақстан экономикасына жасалған болжамдар.

05 Қаңтар 2020 17:33 4162

Жаңа дүниежүзілік дағдарыс Қазақстанға қалай әсер етеді?

Ұлттық экономика министрі Руслан Дәленов болжам жасау үшін үш нәрсеге көңіл аудару қажеттігін айтты. Әуелі, 2018 жылдың есептік-статистикалық деректері мен 2019 жылдың экономикалық дамуының қорытындыларына көз жүгірту керек. Содан кейін, әлемдік экономиканың өсуіне көңіл аударған жөн. Үшінші, әлемдік тауар нарығындағы үрдістерге де зер салу қажет. 

Есептік-статистикалық деректерге қарасақ, Дүниежүзілік банк 2019 жылы жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) өсуі 4,0% мөлшерінде болады деп болжаған. Дегенмен, нақты көрсеткіш сәл де болса жоғарырақ – 4,2% болды. Инфляция деңгейі 5,4%, яғни еліміздің экономика министрінің айтуынша, нысаналы дәлізде қалды, ал инвестициялар 11,3% өскен.

Дүниежүзілік банк 2020 жылы еліміздің ЖІӨ сәл төмендеп, 3,7% болады деп отыр. Банк сарапшыларының әзірлеген баяндамасында 2020 жылы экономиканың өсу қарқыны біршама бәсеңдейтіні баса айтылған, өйткені уақыт өткен сайын фискалдық ынталандырудың оң әсері төмендейді, ал әлсіреген сыртқы орта экономикалық күйзелістерге осалдықты ұлғайта түседі. Баяндамада 2020 жылы жаһандық экономиканың өсуі біршама күшейетіні болжанған. 

Алайда, соңғы кездері РИА Новости тәрізді ресейлік БАҚ осы Дүниежүзілік Банкке сілтеме жасап, 2020 жылы әлеме орасан зор қаржы дағдарысы болатынын жарыса жазуда. Олардың хабарлауынша, болашақ проблеманың негізгі себебі – әлем бойынша жеке және мемлекеттік сектордағы қарыз жүктемесінің өсуі. Яғни, қарыз алу қазіргі уақытта дүние жүзінде рекордтық көрсеткішке жетіп отыр. Дәлірек айтқанда әлемдегі қарыз – 246 трлн АҚШ доллары. Борышқа бату – әлемдегі барлық өнім мен қызмет құнын көрсететін әлемдік ЖІӨ-ден де асып кеткен. Дамушы елдердің қарызы ЖІӨ-ге шаққанда сегіз жыл ішінде 168%-ға өскен. 

Келе жатқан дағдарыс 10 жыл бойы қарыз беруді үдеткен Қытайда басталуы мүмкін дейді БАҚ. ҚХР өтелмеген қарызы 20 трлн доллардан асып, Қытайдың ЖІӨ-ге қатынасы 255% құраған. Сол себепті, әлемдегі ең үлкен корпоративтік қарыз кесірінен Қытай жаңа жаһандық экономикалық дағдарыс ошағына айналуы мүмкін екені айтылуда.

Еске сала кетсек, әлемдік экономикадағы дағдарыс соңғы рет осыдан 12 жыл бұрын бүкіл әлемді шарпып өткен еді. Оған Америка Құрама Штаттарындағы ипотекалық дағдарыс себеп болды. Сол кезде несиелерге деген сұраныстың күрт төмендеуіне байланысты, АҚШ банктері қарыз алушыларға қойылатын талабы төмен субстандартты несие ұсынды. Нәтижесінде, банктің бұл құралы ипотекалық несиелердің жаппай кешіктірілуіне ұласып, бірқатар ірі банк банкротқа ұшырады. 

Ол дағдарыс Қазақстанды айналып өтпегені есімізде. Мамандардың есебінше, 2009 жылы 10 компания бағалы қағаздар жөніндегі міндеттемелерін орындамаған, 642 кәсіпорын жұмысын тоқтатқан, ресми жұмыссыздық 7%-ға жеткен. Республика бойынша өндіріс көлемі де төмендеген.

Дүниежүзілік Банктің экономикалық баяндамасында Еуропалық Одақта (ЕО), Қытай мен Ресейде экономикалық өсім күтілген мөлшерден төмен болса, онда бұл Қазақстанның экспорттық тауарларына деген сұраныс пен олардың бағаларына да жағымсыз әсер етуі мүмкін екені айтылған. Несие алуға корпоративтік сектор тарапынан сұраныстың азаюы мен банктердің тәуекелге баруға ықтиярының болмауы – экономикалық өсімнің төмендеуіне әсер етеді.

Дегенмен, осы баяндамада Қазақстанның Қытай, Еуропа және Орталық Азия нарықтарына жақын орналасуы және олармен сауда қарым-қатынасын жандандыруы – елдің экономикалық өсуі мен экономиканы әртараптандыруына мүмкіндік беретіні де сөз болды.

«Экспорт саласындағы қазіргі динамика мен проблемаларды түсіну – экспорттың бәсекеге қабілеттігін арттыру үшін қажетті стратегиялық шешімдер қабылдаудың кілті. Зерттеу нәтижесі көрсеткендей, Қазақстан сауда-саттық жасауды жеңілдету, шетелдік тікелей инвестицияларды тарту мен оларды ұстап тұру және жаһандық жеткізілім тізбегіне қатысуды арттыру саласындағы реформаларды тереңдете алады», – дейді Дүниежүзілік банктің Қазақстандағы өкілдігінің аға экономисі Самсу Рахарджа. 

Еліміздің Сауда және интеграция министрі Бақыт Сұлтанов экспорттық жеткізулерге қатысты жылдық есебінде Қытайды «ерекше жұмыс істеуді талап ететін бағыт» деп атап, Еуропа, АҚШ, Орталық Азия елдерімен қатар, бұл бағытта дайын өнімдерді сатуды арттыру қажеттігін айтты. 

«Қытайға тауар шығаруды арттыра береміз. Қазақстан Қытайға 1,3 млрд долларға 60 түрлі тауар жеткізуге келісті. Сондай-ақ 13 қазақстандық өндірушінің өнімі ұсынылды. Қазіргі уақытта екінші қазақстандық бөлім ашу мен тауарлар желісін кеңейту қарастырылып жатыр», – деді сауда министрі.

Ал экономика министрі Руслан Дәленовтің мәліметінше, еліміздің ЖІӨ-нің өсуі 2020 жылы 4,1 % деңгейінде болады. Ал 2024 жылы ол 4,7%-ға дейін өседі. Орташа өсу қарқыны 5 жылда 4,4 %-ды құрайды. 2020-2021 жылдары инфляцияның нысаналы дәлізі 4-6 % деңгейде сақталады. Мұнай өндіру көлемі 2020 жылы 90 млн тоннаға, 2024 жылы 100 млн тоннаға дейін ұлғаяды.

Республикалық бюджеттің кірістері 2020 жылы 8 трлн теңге, 2021 жылы 8,6 трлн теңге, 2022 жылы 9,4 трлн теңге болады деп болжанып отыр. Бюджет тапшылығын 2020 жылы ЖІӨ-нің 2,1%-ы, 2021 жылы 1,5%-ға дейін және 2022 жылы 1%-ға дейін төмендетілген мөлшерде белгілеу көзделеді.

Нұржан Көшкін

ҚР 2020-2024 жылдарға әлеуметтік-экономикалық даму болжамы

Сыртқы және ішкі параметрлердің өзгеруіне байланысты Қазақстан экономикасының дамуының ықтимал үш сценарий қарастырылып, базалық сценарий негізге алынды. 

28 Тамыз 2019 09:48 4315

ҚР 2020-2024 жылдарға әлеуметтік-экономикалық даму болжамы

Экономика министрінің айтуынша, болжам қалыптастырудың негізгі үш факторы бар. Оның біріншісі, жалпы ішкі өнім бойынша (ЖІӨ) 2018 жылғы есептік-статистикалық деректер және биылғы жылдың 7 айындағы экономика дамуының қорытындылары. ЖІӨ өсуі 4,2% құрады, инфляция деңгейі нысаналы дәлізде – 5,4%, инвестициялар 11,3% деңгейінде өсуде.

Екінші, әлемдік экономиканың өсуі бойынша өзектендірілген болжамдар : халықаралық валюта қоры болжамы бойынша 2019-2020 жылдары әлемдік экономика өсімі 3,2-3,5% деңгейінде болады.

Үшінші, әлемдік тауар нарықтарындағы үрдістер:  халықаралық қаржы ұйымдарының деректері бойынша 2019 жылы мұнай бағасының консенсус-болжамы 65,1 АҚШ доллары, ал 2020 жылы баға 63 долларға дейін төмендейді.

Сыртқы және ішкі параметрлердің өзгеруіне байланысты Қазақстан экономикасының дамуының ықтимал үш сценарий қарастырылып, базалық сценарий негізге алынды, осы болжам бойынша мұнай бағасы 55 АҚШ доллары болады деп көзделуде.

ЖІӨ өсуі 2020 жылы 4,1 % деңгейінде болжанып отыр, ал 2024 жылы ол 4,7% жетеді. Орташа өсу қарқыны 5 жылда 4,4 % құрайды.

Экономиканың серпіні жалпы жинақтың ішкі тұтыну және экспорттың өсуімен қамтамасыз етіледі. Инвестициялар – экономикалық өсуді талдаудың маңызды факторы. Салық бөлінісінде негізгі өсім шикізаттық емес секторға тиесілі болады. Бұл – өңдеу өнеркәсібі, қызмет көрсету саласы және құрылыс. Бұл салалардың орташа өсім қарқыны 4,7 % деңгейінде болады. ЖІӨ өсуіндегі салым – 3,5%-ды құрайды.

Мұнай өндіру көлемі 2020 жылы 90 млн тоннаға, 2024 жылы 100 млн тоннаға дейін өседі. Өндірістің өсуі Теңіз, Қарашығанақ, Қашаған кен орындарын кеңейту, сондай-ақ Теңіздегі кен орындарын пайдалануға беру есебінен болады. Номиналды жалпы ішкі өнім 2020 жылы 75 трлн теңгені, ал 2024 жылы 106 трлн теңгені құрайды.

Жан басына шаққандағы ЖІӨ 2020 жылы 10,5 мың долларды құраса, 2024 жылы ол 14,3 мың долларға дейін ұлғаяды.

2020-2021 жылдары инфляцияның нысаналы дәлізі 4-6 % деңгейде сақталады. Ал 2022-2024 жылдары ол дәліз 3-5 % шамасында болады. Жұмыссыздық 2024 жылы 4,7%-ға  дейін төмендейді.

Макроэканомикалық болжам негізінде 2020-2022 жылдарға арналған бюджет параметрлері мен Ұлттық қордың болжамы әзірленді. Республикалық бюджеттің кірістері 2020 жылы 8 трлн сомасында, 2021 жылы 8,6 трлн теңге, 2022 жылы 9,4 трлн теңге сомасында болады деп болжанып отыр.

Бюджет тапшылығын 2020 жылы ЖІӨ 2,1%-і, 2021 жылы 1,5% дейін және 2022 жылы 1% дейін төмендетілген мөлшерде белгілеу көзделеді.

Мұнайлық емес тапшылық 2020 жылы ЖІӨ 7%-ға  дейін, 2022 жылы 5,1%-ға дейін төмендейді. Осы параметрлерді есепке ала отырып, республикалық бюджеттің шығыстары 2020 жылы 12,7 трлн теңге, 2021 жылы 13,2 трлн теңге және 2022 жылы 13,6 трлн теңге көлемінде белгіленді.

Нұржан Көшкін

inbusiness.kz-ті қараңыз, оқыңыз :

Жаңалықтарға жазылу: