/img/tv1.svg
RU KZ
Қордай оқиғасынан қандай сабақ алу керек?

Қордай оқиғасынан қандай сабақ алу керек?

Оқиғаға қатысты саясаттанушы Асылбек Ізбайыров пікір білдірді. 

11:49 11 Ақпан 2020 3557

Қордай оқиғасынан қандай сабақ алу керек?

Автор:

Нұржан Көшкін

7 ақпан күні Жамбыл облысына қарасты Қордай ауданында дүнген диаспорасы тығыз орналасқан Масаншы ауылының маңайында жаппай төбелес болған еді. Облыс әкімінің айтуынша, тәртіпсіздікке 1000-ға жуық адам қатысқан. Қақтығыс кезінде көршілес ауыл тұрғындары бір-біріне тас лақтырып, арматурамен ұрып, тіпті оқ атуға дейін барған. Нәтижесінде, 165 адам зардап шегіп, 10 адам қаза тапты. Қордай ауданында төтенше жағдай режимі жарияланды.

Ішкі істер министрінің орынбасары Алексей Калайчиди оқиға тұрмыстық кикілжіңнен басталды деп отыр. Оның айтуынша, 5 ақпан күні ауыл көшесінде келе жатқан жеңіл көліктің  алдын үйінен шығып келе жатқан жүк көлігі жауып қалған. Көліктегілер алдымен дауласып, соңы төбелеске ұласқан. Артынша әлеуметтік желілер арқылы арандатушылыққа шақырған әртүрлі бейнероликтер тарайды. 7 ақпан күні кешкі сағат жетіге қарай қақтығыс басталады.

Бұл шиеленісті жағдай тек тұрмыстық сипатқа ие ме әлде басқа да себептері бар ма? ATAMEKEN BUSINESS арнасындағы «Түскі формат» бағдарламасының кезекті саны осы мәселеге арналды.  Геосаяси зерттеу институтының директоры, саясаттанушы Асылбек Ізбайыров Қордайдағы қанды оқиғаға сарапшы ретінде пікір білдірді.

– Ресми мәліметтерде кикілжіңнің шығуына тұрмыстық ахуал түрткі болды делінгенімен, әлеуметтік желі қолданушылары жанжал ұлтаралық араздықтан тұтанғанын айтып жатыр. Масаншы тұрғындарының 90%-ын дүнгендер, тек 10 пайызын ғана қазақтар құрайды екен. Араздыққа осы жайт себеп болуы мүмкін бе, қалай ойлайсыз?

– Тұрмыстық кикілжіңнен басталған бұл оқиға жылдар бойы қордаланған мәселелердің бетін ашқандай болды. Шынымен де қақтығыс неден басталды? Біріншіден, ақсақалға қол көтеруден басталды деп айтылды. Екіншіден, көзге ең өрескел көрінгені – тәртіп сақшыларына жергілікті адамдардың бағынбауы. Желіде тараған бейнематериалдан азаматтардың полиция қызметкерлеріне бағынбай жатқанын көруге болады. Осыдан барып ол адамдар жалпыға ортақ мемлекеттік жүйеге қаншалықты бағынады деген сұрақ туындайды.

– Не себепті қазақстандықтардың дені ресми ақпараттан көрі, әлеуметтік желілер арқылы таралатын мәліметтерге сенеді?

– Азаматтар көп жағдайда ресми мәлімдемелерге сенімсіздік танытып жатады. Сенімсіздіктің себебі – халық әділдік іздейді. Мысалы, Қарағанды оқиғасында әділдік орнады. Армян ұлты шынымен де кешірім сұрап, адам өлтірген азаматты тауып берді. Олар әділдіктің үлгісін көрсете білді. Бұл оқиғадан да халықтың әділдік күткенін байқауға болады.

– Әл-Жазира телеарнасы Масаншыда болған жағдайды мүлде басқа мазмұнда берді. Халықаралық арна «Қазақстанда коронавирусқа шалдыққан қытайларды тұрғындар өртеп жатыр» деген жалған жаңалық таратты. Журналистердің шалағайлығы десек те, ресми органдар неге шұғыл әрекет етпеді?

 – Тәртіп сақшылары бірден әрекет етпегенін әртүрлі түсіндіруде. Масаншы ауылы орталықтан алыста орналасқанын, құқық қорғау қызметкерлерінің келіп, жиналуына біршама уақыт кеткенін, адамдардың бағынбауын айтып жатыр. Шынымен де, басынан бастап дұрыс мәлімдеме жасай алмай жатырмыз. Мысалы, 2016 жылы Алматыда болған оқиғаны алып қарайық. Ол кезде «бір лаңкес Алматының шетінен бастап елдің бәрін қырып келе жатыр» деген сөз шыққан еді. Біздің осал жеріміз «Әл-Жазираға» болсын, басқаға болсын ақпаратты дұрыс жеткізе алмауымыз. «Вашингтон постың» өзі сараптай келе бұл мәселені этникалық кикілжің ретінде көрсетіп отыр. Алдағы уақытта осындай олқылықтар жібермей, ақпарат ағынын қадағалауды үйренуіміз қажет.

– Үкімет осындай жағдайдың алдағы уақытта қайталанбауы үшін не істеу керек? Нақты қандай шаралар қабылдауға тиіс?

– Қазіргі кезде қазақ елі, қазақ жері деп мақтанышпен көп айтамыз. Алайда олқылықтарымыз да бар. Соның орнын толтыра білуіміз керек. Қазақ қазақпен ана тілінде сөйлесе алмай тұрып, басқадан талап ету қиындау. Дінімізді, салт-дәстүрімізді де сақтағанымыз абзал. Басқаша айтқанда, өзімізді сыйлатуымыз қажет. Ал қандайда бір этникалық топтың бір жерде тығыз орналасуы дұрыс емес. Меніңше, шоғырланған топтарды жан-жаққа тарату керек. Өйткені, олардың бір жерде шоғырлануы қауіпті болып тұр. Ұзақ мерзімді келешекте осы мәселені қарастыру қажет. Мысалы солтүстік өңірлерде адам күші жетіспейді. Сол жаққа бару керек. Осындай бағдарламаларда мемлекет оралмандарға басымдық береді. Неге басқаларды да жібермеске?

– Қазіргі кезде еліміздегі этникалық топтарға зерттеу жүргізіле ме? Білуімше, 2010-2012 жылдар аралығында зерттелген.

– Зерттеулер көбінесе оқиға болғаннан кейін, постфактум жүргізіледі. Осындай оқиғалар тренд ретінде қалыптасып келеді. Жақында басқа ұлт өкілі арандатушылық видео таратты. Мүмкін, жағдайды одан ары ушықтырғысы келген болар. Ондайларды құқық қорғау органдары дереу жазалауы керек.

– Масаншы ауылы қашан қалпына келтіріледі? Оған қанша уақыт қажет?

– Өңір тұрғындары Қырғызстаннан қайтып жатыр деген мәлімет бар. Адамдар бір-бірінен кешірім сұрасып жатыр. Егер ары қарай бірге тұрғысы келсе, түсінісуі керек.  Алайда  алдағы уақытта осындай жағдайлар қайталанбауы маңызды. Еліміздегі қоғамдық институттардың жұмыс жасамауы, ақсақалдар алқасының жоқтығы осындай түсінбестіктерге әкеледі. Қоғамдық институттарды қалыптастыру қажет. Қақтығысқа қатысқан екі тарап та мұсылмандар. Бұл жерде мұсылмандық мәмілеге де келуге болады. Ақсақалдар, беделді дін өкілдері барып, Құраннан, хадистерден мысалдар келтіріп екі жақты келістіруге болады. Тарихта осыған ұқсас көп жағдай болды ғой. Бүгінгі күні осының бәрін ұйымдастыру керек.

– Пікіріңізге көп рахмет!

Сұхбатты жазып алған Нұржан Көшкін

«Біздің еш кінәміз жоқ»

Қордай ауданындағы жаппай төбелестен зардап шеккендер осылай деп отыр. 

10 Ақпан 2020 14:55 10668

Аймақтағы қырғынның ошағы саналатын Масаншы, Қаракемер, Сортөбе, Бұлар батыр ауылдарына сапарымыз барысында жергілікті тұрғындармен пікірлескен едік. Өзін Рамазан деп таныстырған 35 жастағы дүнген ұлтының азаматы 7 күнгі төбелес кезінде жиеніне оқ тиіп, кеше қаза тапқанын жеткізді.

«Масаншы ауылында туып, өсіп, жетілдім. Оқиға орын алған күннің ертеңіне-ақ іргедегі Қырғыз елінің шекарасына жақын Тоқмақ қаласына кетіп қалмақ болды. Бірақ бізді қайтып алып келді. Отбасым осындағы мешітте уақытша тұрып жатыр. Қауіпсіздіктерін ойлап, сонда апарып тастадым», – деді Рамазан.

Ол оқиға болған күні екі бірдей дүкенінің өртке оранғанын айтып, енді мемлекеттен қолдау, көмек болса деген тілегін айтты.

«Біз, дүнген ұлтының өкілдері бұл жанжалдан көп зардап шектік. Біздің не кінәміз бар еді?», – деді ол.

Ал Масаншы ауылының тағы бір тұрғыны Абдумалик Умаров болса, қазіргі таңда ас-сусыз отырғандарын айтты. Бұл азамат та отбасын осындағы мешіттердің біріне жайғастырғанын, кешегі күнге дейін ешқандай гуманитарлық көмек келмегенін, ауылда азық-түлік сатып алатын дүкен жоқтығын жеткізді.

 

«Масаншыда 7 ақпан күні болған қақтығыстан зардап шеккен дүнгендер отбасыларын, бала-шағаларын ауылдағы мешіт үйлеріне, балабақшаларға, таудағы малшылардың шаңырақтарына орналастырды. Ерлер, жастар жағы ауыл шетіне, тау жаққа көліктерімізді апарып, сонда түнеп жүрміз. Түнгі ызғардан жаурап жүрміз, асқазанымыз да бос. Бізге гуманитарлық көмек керек. Ауылда жұмыс істейтін сауда орны жоқ, ас-ауқат та таусылды», – деді ол.

Абдумаликтің сөзіне қарағанда, 7 ақпан күнгі оқиға, билік өкілдері айтып жүргендей, жаппай төбелес емес. Бұл дүнгендерді басып-жаншу үшін әдейі ұйымдастырылған.

«Мен Семей, Алматы, Тараз сияқты басқа жақтардан қазақтардың Масаншыға арнайы келгенін көрдім. Олар тапаншалармен, мылтықтармен қаруланып алған. Олар мұндай суық қаруларды қайдан алады, кім береді? Олар ауылды бүлдіріп, сауда орындарын қиратып, адамдарға оқ жаудырып жатқанда, полицейлер неге бізді қорғамады?», – деп көзіне жас алды Адумалик.

Біз әңгімеге тартқан жергілікті дүнген ұлтының өкілдерінің сөздері осындай мағынада өрбиді. Олардың сөзінше, қазақтар дүнгендерді әдейі басып-жаншуға, тұқыртуға әрекеттенген.

Жаппай төбелес орын алған аумақтағы қазақтар көп қоныстанған Қаракемер, Қарасу ауылдары тұрғындарының да айтары бар. Олардың пікірінше, дүнгендердің қорлығы қазақтарға қатты батып кеткен.

Мәселен, аты-жөнін айтпауды өтінген қаракемерлік азамат дүнгендердің жастары әскерге бармайтынын, құқық бұзған жағдайда бәрін парамен шешіп әдеттенгенін айтты.

«Масаншы, Сортөбе, Бұлар батыр ауылдары дүнгендерінің жастары әскер қатарына алынған емес. Құзырлы органдармен, жергілікті билікпен ауыз жаласып алған, қандай мәселені де ақшамен шешеді. Айтайын, осыдан төрт жыл бұрын мектептің алдындағы туымызды өртеді, табанға таптады. Қызымызды зорлады, екі қазақ мұғалімін дүнген оқушылары сабап кетті. Қаншама жастарымызды ұрып-соғып жатыр. Ешқайсысында тиісті жазаларын алған жоқ», – деп шағымданды ол.

Қаракемер ауылының тұрғыны Болат есімді азамат та мұндағы қазақтардың тыныштықты қалайтынын, алайда дүнген ұлты өкілдері жиі соқтығысатынын мәлімдеді.

«Әркім жөнімен жүрсе, бәле іздеп неміз бар? Мәселен, олардың аға буыны жастарын бізге қарсы қойып тәрбиелейтін сияқты. Сыйламайды, қариямыздың басын жарып, аяғын сындырды. Ал біз олардың үлкендеріне шәй деппіз бе? Айтпақшы, ол қария да өмірден озды жарақатына шыдамай. Полцейімізге қол көтерді. Сонда да сүттен ақ, судан таза болып шыға келеді. Ал біз болсақ, әлдеқашан сотталып кетер едік», – деді Болат.

Аталған аймақтағы жергілікті журналистердің бірі ауданда пайдалануға берілген мемлекеттік әлеуметтік нысандардың көпшілігі осы дүнген ауылдарында салынғанын жеткізді.

«Ауданда бір жылда он балабақша салынса, жартысы Масаншы, Сортөбе ауылдарына тиесілі. Мәселен, жақында ғана ел игілігіне берілген балабақшаны көрсеңіз, Алматы қаласындағы кейбір арнаулы оқу орындары жетпейді оған. Бар жақсымыз дүнгендердің еншісінде. Егістікке келетін судың да басында осылар отыр. Қаншама қазақ ауылдары суға жарымай жүр. Жердің де құнарлыларын дүнгендер иеленіп алған», – деді тілші.

Айта кетейік, қазіргі таңда вице-премьер-министр Бердібек Сапарбаев бастаған Үкіметтік комиссия аймақтағы ахуалды тыныштандыру, қираған сауда орындарының, үйлердің, көліктердің шығынан есептеу бағытында жұмыс атқаруда. Кеше бұл топ Сортөбе, Масаншы, Қаракемер, Ауқатты, Бұлар батыр, Қарасу ауылдарының тұрғындарымен кездесіп, жағдайды тыныштандыру үшін қажет күштің барлығы жұмылдырылатынын, шығындардың орны толтырылатынын мәлімдеді.

«Біз барлық шығынды қалпына келтіреміз. Бұзылған үйлер мен сауда нүктелері қайта орнына келеді. Бүгінгі таңда барлық ауылда жұмысшы тобы, комиссиялар, сарапшылар жұмыс жасауда. Қандай шығын болды, қандай жұмыстар атқару керек, бәрін қарайтын боламыз», – деді Бердібек Сапарбаев.

Аталған ауылдарда төтенше жағдай режимі жарияланғандықтан,  құқық қорғау қызметкері, әскери күштер қауырт жұмыс істеуде. Ауданға кірген-шыққан көліктердің барлығы мұқият тексеріліп жатыр. Мұндай шара ауылдардың ішінде де қолға алған.

«Барлық қылмыстық іс тексеріліп, тергеу амалдары жалғасып жатыр. Ел ішіндегі тұрақтылықты барынша жоғары деңгейде бақылауға алдық. Бұл жұмыстар істің мән-жайы толық шешімін тапқанша жалғаса береді. Қазір полиция қызметкерлері материалдар жинаумен айналысуда. Кінәлі азаматтар толық жазаланатын болады. Әзірге Қылмыстық кодекстің алты бабы бойынша іс жүріп жатыр», – деді Жамбыл облыстық полиция басқармасының басшысы Арман Оразалиев.

Әсел Мұратбекқызы

Үкіметтік комиссия түнде жанжал болған ауылдарды аралады

Жанжалдың негізгі ошағы болған Масаншы ауылында 2009 жылғы халық санағы бойынша 13 606 адам тұрады.  

09 Ақпан 2020 17:08 1551

Бұл топ кеше Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қордай ауданындағы оқиға салдарын жою туралы тапсырмасын орындау мақсатында Премьер-министр Асқар Маминнің өкімімен құрылған. 

Премьер-министрдің орынбасары Бердібек Сапарбаев төрағалық ететін комиссия құрамына Жамбыл облысының әкімі Асқар Мырзахметов, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Біржан Нұрымбетов, Қазақстан халқы Ассамблеясы төрағасының орынбасары Жансейіт Түймебаев, Парламент Мәжілісінің депутаты Шакир Хахазов, "Дүнген қазақстандық қоғамы" қоғамдық бірлестігінің төрағасы Абубакир Воинце және Қаржы, Индустрия және инфрақұрылымдық даму бірінші вице-министрлері, Ақпарат және қоғамдық даму, Ұлттық экономика, Денсаулық сақтау, Білім және ғылым вице-министрлері, Ішкі істер, Қорғаныс министрлерінің орынбасарлары, Бас прокурор мен Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасарлары кірген.

Кеше, яғни 8 ақпан күні Үкіметтік комиссияның төрағасы Бердібек Сапарбаев Қордайдағы төбелестен бас сүйек-ми жарақаттарын алған және тапанша оғынан зардап шеккен бірнеше ауыр науқастың Алматы қаласындағы екі емханаға жеткізілгенін мәлімдеді.

«Жаппай төбелестен соң 38 азамат Қордай аудандық ауруханасына түскен еді. Негізі басым көпшілігі оқ жарақаттарын алған. 8 науқастың халі ауыр жағдайда. Жетеуіне ота жасалған, бесеуі бүгін Алматыға жіберілді. Үш адам әрі-бері тасымалдауға жарамсыз. Бір адам қайтыс болды. Қазіргі уақытта Кордай ауруханасында 32 науқас жатыр», – деді Бердібек Сапарбаев.

Ал кеше түнгі уақытта Үкіметтік комиссия мүшелері жанжал болған Сортөбе, Масаншы, Қаракемер, Қарасу елді мекендерін аралады. Вице-премьер бастаған топ Қарасу және Сортөбе шекара пункттерінің, оның ішінде сантариялық-эпидемиологиялық қызметтердің жұмыс барысымен танысқан.

Бердібек Сапарбаев Қордай ауданындағы қауіпсіздікті бақылауға алған құқық қорғау органдарының жеке құрамымен де әңгімелесті. Елді мекендердегі жағдай әзірге бірқалыпты. Күндіз жергілікті тұрғындарға енді тәртіпсіздік орын алмайтыны, ахуал барынша жіті бақылауда болатыны айтылған.

Кеше түнгі мезгілде біз де аталған төрт ауылдың көшелерін аралап, көріп шықтық. Қарасу, Қаракемер ауылдарының арасында бірнеше нүктеге бақылау бекеттері қойылған. Кірген-шыққан көліктер жіті тексеріліп жатыр. Әскерилер, төтенше жағдай саласының қызметкерлері, өрт сөндірушілер, полицейлер түні бойы жұмыс істеп, тыныштықты күзетуде.

Масаншы ауылындағы көптеген үйлер мен сауда орындары, базарлар өртенген. Кейбір тұрғын үйлердің терезелері сындырылған. Көшелерде адамдар да, көліктер де жоқ, еш қозғалыс байқалмайды. Ресми ақпаратқа сүйенсек, от қоюдың салдарынан 30 жекеменшік үй, 15 сауда нысаны және 23 көлік өрт құшағында қалған.

Нұр-Сұлтан қаласынан келген Үкіметтік комиссия мүшелері келесі күндері жергілікті жердегі жағдайды бақылау үшін Қордай ауданына кеткен.

 Айта кетейік, жанжалдың негізгі ошағы болған Масаншы ауылында 2009 жылғы халық санағы бойынша 13 606 адам тұрады. Соның ішінде 90 %-ы – дүнген ұлтының өкілдері болса, 5 %-ы – қазақтар, тағы 5 %-ы  – орыс диаспорасы екен.

Әсел Мұратбекқызы,

Жамбыл облысы