/img/tv1.svg
RU KZ
DOW J 24 580,91 Hang Seng 24 266,06
FTSE 100 6 045,69 РТС 1 215,69
KASE 2 376,04 Brent 36,55
Трамптың «израильшіл» жоспары

Трамптың «израильшіл» жоспары

АҚШ президентінің Таяу Шығыс бейбітшілік жоспары болашақ Палестина мемлекетін жерден айыруды ғана емес, Израильдің қоршауына түсіруді де ұсынып отыр. 

09:57 30 Қаңтар 2020 2585

Трамптың «израильшіл» жоспары

Автор:

Арыс Әділбекұлы

АҚШ президенті Дональд Трамптың сейсенбі күні жариялаған Таяу Шығыс бейбітшілік жоспары ондаған жылдар бойы аймақта жанжалдарға сеп болған даулы мәселелерде Израильдің позициясын қолдайтын болып шықты. Бұған тағы бір дәлел – құжатты таныстыру рәсіміне Палестина автономиясының басшылары шақырылған жоқ.

Бұған дейінгі Америка президенттері Палестина мен Израильді болашақ Палестина мемлекетінің шекарасы, Иерусалимнің мәртебесі және босқындар тағдырына қатысты түйіткілдер бойынша ымыраға келтіруге тырысты. Ал, Трамптың  командасы сол проблемаларды негізінен Израильдің мүддесіне сай шешкісі келеді.

Сондықтан мыңдаған палестиналық көшеге шығып, наразылық білдіріп, жаңа жоспардан бас тартып, оның жүзеге асуына жол бермейтіндерін ескертіп отыр. Үлкен қарсылыққа тап болған 80 беттік жоспарды халықаралық қауымдастықтың да мақұлдай қоюы екіталай.

Трамп пен Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяху Вашингтонда жария еткен жоспардың негізгі ережелеріне тоқталсақ, олардың қысқаша сипаты төмендегідей.

Шекара

Бұл бейбітшілік жоспарына жүгінсек, Израиль «айтарлықтай территория беруге келісіп», Палестина «1967 жылғы соғысқа дейінгі Батыс жағалау мен Газа секторының көлеміндей ақылға қонымды аумаққа» ие болады. Айта кетсек, еврей мемлекеті сол жылғы әскери жанжал кезінде бұл екі ауданмен бірге Шығыс Иерусалимді де басып алғаны белгілі. Дәлірек айтсақ, Трамптың жоспары екі жақты территория айырбастауға шақырып отыр. Дегенмен осы жоспармен бірге таныстырылған «концептуалдық картада» болашақ Палестина мемлекеті шашыраңқы көрінді. Оның құрамындағы анклавтардың кейбіреулері Израильге, кейбіреулері Палестинаға тиесілі. Сол территориялар өз мемлекеттерімен көпірлер, туннельдер, жолдармен ғана байланыспақ. Мұны Америка президентінің командасы «прагматикалық транспорттық шешім» деп атаған. Ал, Батыс жағалаудың төрттен бір бөлігі кіретін Иордан өзені жағалауындағы жазық дала Израиль егемендігінің бақылауына өтуге тиіс екен.

Иерусалим

Трамп жоспары бойынша, Иерусалим бөлінбей, Израильдің астанасы атануы тиіс. Тіпті аннексияланған Шығыс Иерусалимнің көп бөлігі, соның ішінде  Көне шаһар мен қасиетті орындар да Израильдің бақылауында қалып, болашақ Палестина мемлекетінің астанасына  Шығыс Иерусалимнің шеткері ауданы ғана берілмек. Дегенмен, Иерусалимнің иудейлер, христиандар, мұсылмандар үшін қасиетті саналатын жерлері мінәжат етушілер үшін ашық болуға тиіс.

Қоныстар

Сонымен қатар Трамп жоспары Израильге Батыс жағалаудағы еврей қоныстарын дереу ресми түрде иемденуге рұқсат береді. Алайда палестиналықтар мен әлем елдерінің көбі жауланған  территорияларда пайда болған бұл қоныстарды әу бастан заңсыз деп келеді. Ал, Америка президентінің сөзінше, Израиль осы мекендерді заңдастырғаннан кейін, болашақ Палестина мемлекетіне тиесілі өзге аудандарда еврей қоныстарын салу тоқтатылады. Бірақ оларда қазірдің өзінде құрылыс жүріп жатқан жоқ және де Нетаньяху ол жерлерге бұрын шоғырландырылған еврейлерді көшіріп әкетпейтінін мәлімдеп отыр.

Қауіпсіздік

Трамп жоспары бойынша, Израиль болашақ Палестина мемлекетінің «қауіпсіздігін қамтамасыз етуде басым жауапкершілікке» ие болады.  Әрине, Палестинаның өз ішкі қауіпсіздік күштері болады.  Алайда Израиль Палестинаның барлық шекарасы мен өткізу бекетін өзі қадағаламақ. Сол үшін «Бекет органы» жасақталып, оның құрамына үш палестиналық, үш израильдік және бір америкалық өкіл кіріп, шекарадағы туындауы мүмкін дауларды шешумен айналысады. Бұған қоса, осы жоспарға сәйкес, «Хамас» қозғалысының қол астындағы Газа секторы Палестина үкіметінің бақылауына өтіп, ондағы барлық «хамастықтар» мен өзге қарулы топтар қаруын тастауға тиіс.

Босқындар

Жүздеген мың палестиналық 1948 жылғы соғыс кезінде қазіргі Израиль аумағынан босып кетті. Сол босқындар мен олардың ұрпақтарының саны бүгінде 5 миллионға жетіп қалған. Олар аймақ елдеріне тарыдай шашырап күн кешіп жатыр. Бұл палестиналықтар: «туған жерге оралуға құқығымыз бар», –  дейді. Алайда Израиль мұны жоққа шығарып, олар қайтып келсе, еврей мемлекетін жояды деп есептейді. Вашингтонның жаңа бейбітшілік жоспарында да «Израиль мемлекетіне палестиналық босқындардың оралуына, сіңісуіне ешқандай құқығы жоқ» деп жазылған. Сонымен қатар Трамп босқындарды Палестина мемлекетінде немесе қазір тұрып жатқан елдерінде өмір сүруге шақырып, оларға «қандайда бір өтемақы» төлеуге уәде беріп отыр.

Жоспар неге қазір жарияланды?

Кейбір сыншылардың пікірінше, Трамп пен Нетаньяху бұл жоспарды өздеріне қарсы тергеуден халық назарын өзге жаққа аудару үшін қазір жариялап отыр. Бүгінде АҚШ Сенатында президентке қарсы импичменттік тергеу жүріп жатса, қарашада Израиль премьеріне коррупция үшін айып тағылуы мүмкін. Дегенмен екі лидер де өздеріне тағылған кінәларды мойындаған емес.

Тағы бір айта кететін жайт – Нетаньяху наурызда, Трамп қарашада өтетін сайлауда билікке қайта келуден үмітті.

Арыс Әділбекұлы

Ғаламдық пандемия кезінде АҚШ ДДСҰ-дан кететінін жариялады

Коронавирустан 100 мыңдай адамды қорғай алмаған Трамп Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымын Қытайдың қуыршағы деп айыптап, онымен байланысты үзетінін хабарлады.  

30 Мамыр 2020 11:01 1526

Ғаламдық пандемия кезінде АҚШ ДДСҰ-дан кететінін жариялады

Президент Дональд Трамп Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымын (ДДСҰ) Қытайдың алдында тым ізетті және коронавирустың тарауы жайлы нақты ақпарат таратпады деп айыптап,  АҚШ-тың онымен байланысты үзетінін ескертті. Және де Трамп БҰҰ-ның медициналық органын Қытайдың қуыршағы деп айыптап отыр.

Құрама Штаттар ДДСҰ-ға 1948 жылы ресми түрде қосылды. Трамп штаб-пәтері Женевада орналасқан бұл ұйымнан кету туралы шешімді коронавирус эпидемиясының өршуіне байланысты Вашингтон мен Бейжің арасындағы шиеленіс тіпті күшейге шақта қабылдады. Айта кету керек, жұмбақ вирус былтырғы жылдың соңында Қытайдың орталығындағы Ухань қаласынан тарағаны мәлім.

Жұма күні Ақ үйдің раушан гүлдер бағында жасаған мәлімдемесінде Трамп Қытайды «ДДСҰ-ға вирус туралы ақпарат беру міндеттемелерін орындамай, әлемде жүздеген мың адамның өліміне себеп болды» деп кінәлады. Америка лидерінің ойынша, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Бейжің қысым жасағандықтан, коронавирус хақында планета жұртын шатастыратын деректер жариялады.

«Қытай жылына небары 40 миллион доллар төлеп, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына толық бақылау орнатып отыр. Ал, Құрама Штаттар ДДСҰ-ға жыл сайын шамамен 450 миллион доллар аударады», - дейді АҚ үй басшысы.

Трамп ДДСҰ-мен байланысты доғару туралы шешім қабылдардан бірнеше күн бұрын Қытай президенті Си Цзиньпин коронавируспен күрес мақсатында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына алдағы екі жылда 2 миллиард доллар бөлетінін мәлімдеді. Бұл  – ДДСҰ-ның былтырғы бюджетімен шамалас сома.

Тағы бір айта кететін жайт, өткен айда Трамп 194-елдік ұйымды қаржыландыруды тоқтатып, осы айда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына 30 күн ішінде өзін реформалау туралы міндеттеме алу туралы хат жолдады.

«Себебі олар бұл талапты орындай алмай, қажетті әрі ірі реформа жүргізбеді. Сондықтан, біз бүгін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен қатынасымызды ұзіп, қорымызды өзге де денсаулық сақтау мұқтаждықтарына бағыттаймыз», - дейді Трамп.

Америкаға да, әлемге де зиянды шешім

Трамптың бұл мәлімдемесінде АҚШ-тың ДДСҰ-дан нақты қай күні кететіні айтылған жоқ. Бірақ, Когресте 1948 жылы қабылданған Құрама Штаттардың Дүниежүзілік денсаулық ұйымына мүшелігі туралы бірлескен резолюциясына сәйкес, АҚШ бұл ұйымнан шығатынын бір жыл бұрын ескертуге міндетті.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Трамптың соңғы мәлімдемесіне қатысты әзірге жауап берген жоқ. Дегенмен, ол бұған дейін Қытайдың мүддесі үшін жалған ақпарат таратты деген айыптауларды жоққа шығарған белгілі.

«Есте сақтайтын бір маңызды жайт сол – ДДСҰ – әлем елдері арасындағы ынтымақтастыққа арналған платформа. Тарихи пандемияның бел ортасында одан шығып кету Құрама Штаттар мен әлем жұртшылығы үшін зиян», - дейді «Дәрігерлер адам құқығы үшін» қозғалысының атқарушы директоры Донна Маккей «Рейтер» агенттігіне берген сұқбатында. 

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының вебсайтындағы деректерге жүгінсек, АҚШ бұл ұйымға міндетті жарна ретінде 200 миллион доллар үлес қосып отыр. Сонымен қатар, Вашингтон ДДСҰ-ның әлемде полиомиелитті, ВИЧ-ті, гепатитті, туберкулезді жою тәрізді нақты бағдарлаларына жыл сайын ерікті түрде жүздеген миллион доллар бөледі.

ДДСҰ-ның қызметі тоқтамайды

Джонс Хопкинс Денсаулық сақтау орталығының аға ғылыми қызметкері Амеш А. Адаляның сөзінше, Трамптың шешімі Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының операцияларын өзгерте алмайды. 

Трамп өткен айда ДДСҰ-ны қаржыландыруды тоқтатқанда, кейбір батыс  дипломаттары мұндай шешімнің Дүниежүзілік денсаулық ұйымының әзірге қормен қамтамасыз етілген бағдарламаларына емес, саяси зиян тигізетінін айтты.

ДДСҰ – Біріккен Ұлттар Ұйымымен қоян-қолтық жұмыс істейтін тәуелсіз халықаралық орган. БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерреш өткен айда мәлімдегендей, «әлемнің COVID-19-қа қарсы соғыста жеңіске жетуі үшін ДДСҰ өте қажет мекеме».

БҰҰ-ның баспасөз қызметінің хабарлауынша, Біріккен Ұлттар Ұйымы ДДСҰ-ны қолдау туралы бүкіл әлем мемлекеттеріне өтініш жасаған.

«Ең алдымен Америка» ұранын ұстанған Трамп бұрыннан бері көпжақтылықты жаны жаратпайтынын аңғартып келеді. Ол билікке келгелі Құрама Штаттар БҰҰ-ның адам құқығы кеңесінен, мәдени агенттігі – ЮНЕСКО-дан, Париж климаттық келісімінен және Иранмен жасалған тарихи ядролық пәтуадан шықты.  Сонымен қатар,  АҚШ БҰҰ-ның жер шары халықтар қоры мен палестиналық босқындарды қолдау агенттігін қаржыландыруды қысқартты.

«ДДСҰ – инфекциялық ауруларды күні бұрын ескертетін дүниежүзілік жүйе. Қазір 100 мыңдай америкалықтың өмірін жалмаған ғаламдық пандемия кезінде одан шығып, еліміздің басын қауіпке тігетін уақыт емес», - дейді Конгрестің өкілдер палатасының Қаражаттандыру комитетінің басшысы, демократ Нита Лоуи.

Арыс Әділбекұлы

Трамп ұсынған «ғасыр келісімі» іске аспайтын сыңайлы

Палестина билігі мен Ресейдің Сыртқы істер министрінің мәлімдемесінен кейін осындай қорытынды жасауға болады.  

17 Ақпан 2020 15:37 2358

Трамп ұсынған «ғасыр келісімі» іске аспайтын сыңайлы

Палестина Құрама Штаттардың саясатына мойынсұнбайды

Бұл тарап АҚШ-тың израильдік-палестиналық шиеленісті тоқтату бойынша жасаған ұсынысынан түбегейлі бас тартты. Елдің премьер-министрі Мұхаммед Штайе Трамптың бейбітшілік орнату туралы жоспары «жерге көмілетінін» жеткізіп, «ғасыр келісімі» деп аталып кеткен бұл құжатты тек Трамп пен Израиль премьері арасындағы өзара меморандумға теңеді. 

Штайе ел болашағына алаңдаулы. Ол халықаралық геосаясатта зор ықпалға ие АҚШ ұсынысының кесірінен Палестина мемлекеті бытырап, кейін тіпті егемендігінен айырылатынын басып айтты. Яғни Вашингтонның қолдауына ие Израильдің келешекте елдің біраз бөлігін өзіне күшпен қосып алу қаупі бар екенін де тілге тиек етіп, өзге елдерді Трамптың жоспарын қолдамауға шақырды. Өз кезегінде Палестина қазір осы мәселе бойынша ашық келіссөздер жүргізуге дайын екенін білдіріп отыр. 

Осы турасында Ресей не ойлайды?

Мәскеу Израиль мен Палестина арасындағы шиеленісті реттеуге көмек беруге дайын. Бірақ халықаралық делдалдардың төрттігі аясында. Нақтырақ айтқанда, РФ, АҚШ, БҰҰ және ЕО болып бірігіп ондаған жылға созылған түрлі түйткілдердің шешімін табуға атсалыса алады. Ресейдің Сыртқы істер министрі Сергей Лавров осылай дейді. Тәжірибелі дипломат Ақ үй басшысы ұсынған «ғасыр келісіміне» өзінің бағасын берді. Айтуынша, бұл құжат біржақты, яғни Вашингтон Палестина мүддесін толыққанды ойламай жариялаған. Оның үстіне халықаралық-құқықтық негізге қайшы келіп отыр деген пікір білдірді. 

Израиль АҚШ-тың айтқанымен жүре ме?

Израиль Трамп ұсынған «ғасыр келісімі» аясында шекараны белгілеумен айналысатын арнайы топ құрып, тиісті жұмыстарды бастап кеткен. Ел премьері Нетаньяхудың сөзінше, бұл топ америкалықтармен бірлесе шекараны белгілей бермек.

Естеріңізге сала кетейік, 28 қаңтарда Вашингтон қаласында АҚШ президенті Дональд Трамп Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяхумен бірге «ғасыр келісімінің» негізгі ережелерін жариялаған болатын. Құжатта палестиналық-израильдік дағдарысты бейбіт жолмен шешу жоспары, екі мемлекетті де мойындау қарастырылған. Ақ үй басшысы жариялаған карта бойынша, Палестинаны Иорданияға шекара арқылы өтетін қос магистральмен қосу көзделіп отыр. Палестинаның батыс жағалауы Иорданиядан Израиль территориясының белдеуімен бөлінетін болды. Сонымен қатар палестиналық Газа секторы айтарлықтай кеңейіп, оған екі ірі аудан қосылады. Трамп таныстырған карта бойынша, сириялық Голан территориясы Израильдікі болып есептеледі, ал Шығыс Иерусалимнің тек бір бөлігі ғана араб мемлекетенің астанасы ретінде саналмақ.  

Табиғат Нұрболат